Skanda Purana · Chapter 8.12
[https://sa.wikisource.org/s/aib pūrva pṛṣṭhaḥ (adhyāyāḥ १०१ - ११० )] | [https://sa.wikisource.org/s/aj7 āgāmī pṛṣṭhaḥ (adhyāyāḥ १२१ - १३०)]
vyāsa uvāca१
gate divaṃ mahādeve vratamādeṣṭumuttamam /
ekākinī mahādevī kiñcakre tadanantaram / / १ / /
sanatkumāra uvāca
gate divaṃ mahādeve devīṃ girivarātmajām /
upatasthurmahābhāgā devyo lokasya mātaraḥ / /२/ /
bharatasya sutāgnestu mālinītyabhiviśrutā /
śucāvatī ca devasya parjanyasya sutāvyayā / / ३ //
१ sana u - ka. / २ tasmina - ka /
582
sāvitrī vedamātā ca gāyatrī durgayā saha /
śrīḥ kīrtiścaiva lakṣmīśca dhṛtiḥ prajñā tathaiva ca //४/ /
khyātirditirdanuścaiva aditiḥ siṃhikā khaśā४ /
rākā kuhūḥ sinīvālī tathaivānumatiḥ५ śubhā // //५/ /
gaṅgā sarasvatī caiva tathānyāḥ saritaḥ śubhāḥ /
ṛṣīṇāṃ caiva yāḥ patnyo devānāṃ yakṣarakṣasām /
uragāṇāṃ khagānāñca gandharvāṇāṃ tathaiva ca / / ६//
etāssarvāstathāgamya namaskṛtya ca pārvatīm /
papracchuḥ sarvadharmajñā dharmaṃ dharmārthasaṃśritāḥ / /७//
kena dharmeṇa deveśe tapasā vā śubhānane /
sumahat prāpya puṇyaṃ kiñcākṣayyaṃ prakīrtitam / /८ //
devyuvāca
yuṣmākantu hitārthāya lokānāñcaiva suvratāḥ /
kathayiṣyāmyahaṃ dharmaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ / /९/ /
annadānāt paraṃ dānaṃ naiva kiñciddhi८ vidyate /
annād bhavanti bhūtāni९ tasmāttadadhikaṃ smṛtam
annaṃ yastu susaṃskṛtya prayaccheta dvijātaye /
sa sarvakāmānāpnoti१० pūjyate ca triviṣṭape
mayūrahaṃsayuktena११ sarvakāmasamṛddhinā१२ /
vimānenārkabhāsena१३ annado yāti vai divam१४ / / १२ //
yadi mānuṣyamāyāti१५ kadācit sa narottamaḥ /
dhanadhānyasamākīrṇaḥ kulīnaḥ syācca१६ rūpavān // १३ / /
yathāśakti tu yo dadyād divase divase naraḥ /
sa tena karmaṇāpnoti prajāpatisalokatām / / १४//
३ devamātā - ka / ४ svaṣā - kha. / ५.. numatī - ka kha / ३ ṛṣīṇāṃ patnayo yāśca - ka. kha. / ७ namaskṛtvā - ka. kha. / ८.. śca ( cca) - ka / ९ satvāni - kha / १० sarvakāmānavāpnoti - ka. / ११ mayūrahaṃsayuktaṃ ca - ka / १२.,. samṛddhimat - ka. / १३ vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ - ka. / १४ labhate śubham - ka. १५ mānuṣyāṃtāṃ yāti - kha. / १६ samākīrṇe kule jāyati - kha /
583
kadācidapi yo dadyādannaṃ viprāya saṃskṛtam /
tasyāpi tacchataguṇaṃ sahasraguṇameva ca // १ ५/ /
upatiṣṭhati lokeṣu ihāpi ca sukhī bhavet /
avadhūtamavajñātamasatkṛtamathāpi१७ ca / /१ ६ //
annaṃ pradadyādyo devyo१८ yādṛśaṃ tādṛśaṃ śubhāḥ१९ /
tasyāpi narake ghore yātyamānasya rākṣasaiḥ // १७/ /
upatiṣṭheta bahudhā tṛptiryenāsya jāyate२० /
yadi mānuṣyamāyāti kadācit sa naraḥ punaḥ / / १८/ /
mleccheṣu bhogī bhavati ramate ca yathāmaraḥ /
annemevaṃ viśiṣṭaṃ hi tasmānna paramaṃ२१ bhuvi / / १९ / /
annaṃ prajāpatiḥ proktaṃ sa ca saṃvatsaro mataḥ /
saṃvatsaraśca yajñosau yajñe sarvaṃ pratiṣṭhitam / /8.111.२ ० / /
tasmād bhavanti bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
tasmādannaṃ viśiṣṭhantu sarvebhya iti vai śrutiḥ
annadānātparaṃ dānaṃ naiva kiñciddhi vidyate /
annād bhavanti bhūtāni tasmāttadvai२२ praśasyate / /२२ //
sugandhāḥ śītalāścāpo rasairdivyaiḥ samanvitāḥ /
yaḥ prayacchati viprebhyastasya dānaphalaṃ śṛṇu / /२३ / /
vimānaṃ sūryasaṃkāśamapsarogaṇanāditam /
sodhirūhya divaṃ yāti varuṇasya salokatām
tatrāsāvayutānyaṣṭāvuṣitvā devavat sukhī /
kule mahatyasaṃkīrṇo२३ jāyate dhanadhānyavān / /२५//
āpāntu pūrṇaṃ yo bhāṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchati /
rasāstasyopatiṣṭhanti pūjyate ca divaṃ gataḥ //२६/ /
१७ masaṃskṛtamathāpi - kha. / १८ devi - ka. kha. / १९ śubhe - ka. kha / २० labhate puṇyamavyayaṃ - kha. / २१ na tasmāt paramaṃ - kha. / २२.. .ccaitat - gha. / २३. saṃkīrṇe - kha. /
584
/ ५८४ /
bhājanāni ca yo dadyāt supūrṇāni śubhānanāḥ२४ /
bhājanaṃ syāt sa bhogānāṃ tārayecca२५ pitṝn bhayāt / /२७/ /
taḍāgaṃ yastu kurvīta apāṃ devyaḥ२६ samṛddhimat /
apaḥ२७ pibanti vai yatra sarve jantava eva ca //२८/ /
tārayitvā ca sa pitṝm̐stathaiva ca pitāmahān /
prapitāmahām̐śca lokeṣu kamikeṣu२८ vihaṅgamaḥ
carate devavaddevyo varṣāyutaśatāni ṣaṭ /
punaśca mānuṣe loke sarvarogavivarjitaḥ //8.111.३ ० //
bhogī bhavati bhogānāṃ rājamātraśca jāyate /
dātā yajyā ca balavān suprabhaḥ priyadarśanaḥ // ३१ / /
avaṭaṃ yo naraḥ kuryādapāṃ pūrṇaṃ śucismitāḥ२९ /
dadyācca brāhmaṇebhyastaṃ bhojayitvā yathārthavat / /३ २/ /
aṣṭābhiśca vicitrābhiḥ३० patākābhiralaṃkṛtam /
dhvajena vaijayantyā ca puṣpaiśca samalaṃkṛtam / /३ ३ //
sa tārayitvā tu pitṝn vimānena narottamaḥ /
yātyapsaropagītena३१ varuṇasya salokatām
hiraṇyaṃ hema bhūmiṃ vā tilān ratnāni vāpi yaḥ /
pradadyāt sarvabhūtebhyastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //३५/ /
sa vimānena mahatā sarvalokasamanvitaḥ /
indrasya lokaṃ३२ saṃprāpya modate vibudho yathā / /३ ६//
tataścyutaśca dharmātmā sarvakāmasamṛddhimān /
kule mahati lokesau३३ jāyate subhagaśca ha / / ३७//
yastu vṛkṣaṃ prakurute chāyāpuṣpaphalopagam /
pathi devyo३४ naraḥ somye३५ sa tārayati vai pitṝn / / ३८//
२४ śubhānane - ka. kha. /... २५ stāraṇācca - ka / २६ devi - ka. kha. / २७ gāvaḥ - ka. / २८ kāmakeṣu - ka / २९ samaśnute - ka,? smite - kha / ३० ravicitrābhiḥ - ka. / ३१ yātyapsarasa- gītena - kha. / ३२ indralokaṃ sa - kha. / ३३ lokeśo - kha. / ३४ devi - ka. kha. / ३५ somyāḥ? /
585
tathaiva dattvā viprebhyo niṣkrīya ca punarnaraḥ३५ /
sa yat phalamavāpnoti tacchṛṇudhvaṃ३६ mahāprabhāḥ३७ / / ३९ / /
yāvad vṛkṣasya puṣpāṇi upayuñjanti३८ dehinaḥ /
phalāni caiva bhakṣyante jantubhiḥ phalitasya tu / /8.111.४० //
tāvadvarṣasahasrāṇi tārayitvā pitṝnapi /
somalokaṃ samāsādya somṛtaṃ३९ phalamāpnuyāt / /४१ //
phalāni yaḥ prayaccheta brāhmaṇebhyassamāhitaḥ
phalānāṃ sa tu bhāgī syādbahūnāṃ subhagaśca ha / /४२ //
kāṣṭhāni yaḥ prayaccheta hemante narasattamaḥ /
brāhmaṇebhyastadā devyaḥ४० sognilokaṃ samaśnute / /४३ / /
bhājanaṃ yaḥ prayaccheta haimaṃ ratnavibhūṣitam /
sopsaraḥśatasaṃkīrṇe vimāne divi modate / /४ ४/ /
rājataṃ yaḥ prayaccheta viprebhyo bhājanaṃ śubhāḥ४१ /
sa gāndharvapadaṃ prāpya urvaśyā saha modate / /५५ / /
tāmraṃ yo bhājanaṃ dadyād brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ /
sa bhaved yakṣarājasya yakṣo balasamanvitaḥ / /४६ / /
gṛhaṃ yastu prayaccheta sarvakāmasamṛddhimat /
sa lokaṃ brahmaṇaḥ prāpya sarvakāmairniṣevyate / /४७/ /
sarvakoṭīḥ४२ sa tatroṣya catasrastena karmaṇā /
gṛhamedhī yadā dātā bhogavām̐ścaiva jāyate / /४८/ /
oṣadhīryaḥ prayaccheta dhānyāni vividhāni ca /
sa sarvakāmasaṃmṛṣṭaṃ४३ somalokaṃ samaśnute / /४९ / /
tatra varṣasahasrāṇi sapta sthitvā punarnaraḥ /
iha sarva dhanopeto४४ bhogāvānabhijāyate / /8.111.५ ० / /
३५ punaḥ puna - kha. / ३६ tacchraṇuṣva - ka. kha / ३७ mahāprabhe - ka. kha. / ३८ upayujyanti - ka. / ३९ somṛtaḥ - ka kha. / ४० devi - ka. kha / ४१ śubhe - ka. kha. / ४२ varṣakoṭyaḥ - ka kha / ४३ saṃmṛddhaṃ - ka., saṃpūrṇaṃ - kha. / ८८ sarvanaropeto - kha /
586
yastu kṣetraṃ prayaccheta niṣpannaṃ phalavatpunaḥ /
sa tu kṣetrapatirbhūtvā४५ prājāpatyaṃ samaśnute
yastu bhūmiṃ prayaccheta brahmaṇāya mahātmane /
sa sarvalokeṣu४६ sukhī vimānena suvarcasā / /५२/ /
bahūnyabdasahasrāṇi carate kāmarūpavān /
yaddhi mānuṣyamāyāti sa naraḥ kālaparyayāt / /५३ //
tatra kāmaduhā४७ tasya mahī bhavati sarvaśaḥ /
yastu vastraṃ prayaccheta brāhmaṇāya mahāyaśāḥ // ५४/ /
sa lokaṃ prāpya vairājaṃ varṣakoṭiṃ sukhaṃ vaset /
āsanaṃ yaḥ prayaccheta saṃvītaṃ४८ brāhmaṇāya vai //५५/ /
sa rājyasthānamāpnoti svargaṃ cāpnoti vijvaraḥ /
yastu śayyāṃ prayaccheta svāstīrṇāṃ४९ narasattamaḥ //५६/ /
sa tu bhāryāḥ priyā devyo bahvīrbhaktāḥ samaśnute /
yastu kanyāṃ prayaccheta brāhmaṇāya svalaṃkṛtām
/
sa gatvā pitṛlokaṃ vai varṣāyutaśataṃ vaset /
iha cāpi punarjātaḥ sarvakāmasamanvitaḥ / /५८//
bhāryāḥ prāpnoti bhaktāśca prajāvām̐ścopajāyate /
aśvaṃ yastu prayaccheta hemacitraṃ sulakṣaṇam५० / /५९ / /
sa tena karmaṇā devyo५१ gāndharvaṃ lokamaśnute /
rathamaśvaṃ gajaṃ dāsīṃ kanyāṃ gṛhamathāpi ca / /8.111.६० //
bhūmiñca yaḥ prayaccheta sa rājā bhuvi jāyate /
???? - - - - - - - - - - - -
vidhinā mantrayuktena५२ tasya dharmaphalaṃ mahat५३ /
sarvakāmadughā५० sāsya dhenurbhūtvopatiṣṭhati५५ //६२/ '
४५ kṣetronuṃmāṃ - ka, kṣetraṃ pumāṃ bhūtvā - kha. / ४६ larvaloke sa ca - ka. / ४७ kāmavahā - ka., kāmadughā (?) / ४८ savītā - ka. / ४९ svāstīrṇaṃ - ka / ५० salakṣaṇam - ka. / ५१ devi - ka. kha. / ५२ yatra yukteva - ka / ५३ śṛṇu - ka. / ५४ sarvakāmaduhā - ka. kha. / ५५ dhenubhūtvāvatiṣṭhati - ka. /
587
jaladhenuṃ ca yo dadyāt tasya dānaphalaṃ mahat /
prāpāṃ śubhāṃ५६ taḍāgaṃ५७ vā kūpaṃ vāpi supuṣkalam / /६३ / /
kṛtvā kumbhān susaṃpūrṇān gandhamālyairalaṃkṛtān /
puṣpaiśca vivadhākārairabhyarcya dvijasattamān / /६४//
bhakṣyabhojyaiḥ suptṛptām̐stān५८ tilapātrāṇi dāpayet /
dakṣiṇāṃ puṣkalāṃ dādyat tebhyastāṃ५९ sparśayettataḥ
āpaḥ śivāśca saumyāśca tarpayantu pitṝnmama /
kāmagāḥ kāmadātāro bhavantu pitaraḥ sadā६० / /६६//
evaṃ dattvā tu tāṃ dhenuṃ punaḥ krītvā६१ ca vai tadā /
vāhayettat६२ prapāṃ devyo६३ brahmalokasamarpaṇīm // ६७/ /
tilapātrāṇi dattvā६४ ca tathā vastrayugaṃ navam /
suvarṇasya ca sānnidhyaṃ६५ phalāni vividhāni ca //६८/ /
tato dadyācchuciḥ snāto brāhmaṇebhyo yathāvidhi /
- - - - - - - - - - - - - - - - / /६९ / /
ghṛtaṃ gāvaḥ prasūyante ghṛtaṃ bhūmyāṃ pratiṣṭhitam /
ghṛtamagniśca devāśca ghṛtaṃ me saṃpradīyatām / /8.111.७० / /
evaṃ vidhānato dattvā brahmalokamavāpnuyāt /
yo naro gāṃ prayaccheta savatsāṃ kāṃsyadohanīm६६ / /७१ / /
hemaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ६७ dukūlakṣaumavāsitām / /
śayyāstaraṇasaṃpannāṃ bahupuṣpaphalairyutām //७२ / /
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu gandhamālyairalaṃkṛtām /
dānakāle tatastasyāḥ surā gātrāṇi६८ saṃśritāḥ /७३ / /
brahmā tasyāḥ sthito mūrdhni śakropānaṃ६९ samāśritaḥ /
candrādityau ca netrasthau ghrāṇe७० vāyuḥ pratiṣṭhitaḥ७१ //७४/ /
५६ sabhāṃ - ka. / ५७ taḍāgān - ka kha. / ५८ sutṛptānāṃ - ka kha. / ५९ tebhyastāḥ ka./ ६० bhavatviti ca paidayat - kha. / ६१ kṛtvā - ka. / ६२ vahāyeti - ka. / ६३ devi - ka. kha ६४ yo dadyāt - ka. / ६५ sānnaidhyaṃ - kha. / ६६ kāṃsadohanīm - ka., kāmadohanīm - kha.,.. ६ dohinīm ka/ ६७ rūkmakhurāṃ - ka. / ६८ śāstrāṇi - ka. / ६९ śakraḥ pādaṃ - gha. / ७० prāṇe - gha ७१ prabhañjanaḥ - ka. /
588
mukhaṃ tasyāḥ śrito vahnirjihvā somaḥ svayaṃ prabhuḥ /
karṇayostu diśaḥ sarvāḥ śirā७२ rudrāḥ samāśritāḥ //७५/ /
pādayorlokapālāśca७३ sarvesthīni ca parvatāḥ /
samudrāssapta jaṭhare grīvāyāṃ tapanāḥ śritāḥ / /७६ / /
sāsnāṃ gaṅgā saricchreṣṭhā pārśvayorvasavaḥ७४ śubhāḥ /
prajāpatirupasthaśca mūtraṃ७५ tīrthāni sarvaśaḥ //७७/ /
purīṣaṃ śrīrabhūttasyā nāgāścāstrāṇi sarvaśaḥ /
sādhyā viśvetha lokāśca pucchamāśritya saṃsthitāḥ
mantrā yajñāśca dānāni yamāśca७६ ṛṣibhissaha७७ /
nakṣatrāṇi grahāścaiva tārārūpāṇi yāni ca / /७९/ /
gāyatrī caiva triṣṭup ca jagatī paṃktireva ca /
anuṣṭubṛgyajuścaiva७८ sāmānyātharvaṇaṃ७९ tathā / /8.111.८ ० / /
lokasya mātaraścaiva meghā varṣamathāpi८० ca /
dharmo nārāyaṇaścaiva bhūtāni saritastathā / /८ १ / /
romakūpāni saṃśritya tasyā devā vyavasthitāḥ /
yakṣāśca rākṣasāścaiva piśācāḥ pakṣibhiḥ saha / /८२ / /
yajñāśca dakṣiṇāścaiva tathā cāpsarasaḥ śubhāḥ /
gandharvāśca mahātmāno ye cānyepyevamādayaḥ / /८३
tasyā viṣāṇayorvyāsa sarva eva samāśritāḥ /
phalāni yajñadānānāṃ gatayaśca८१ pṛthagvidhāḥ / /८४/ /
vatsaṃ samāśritāḥ sarve sarvaṃ८२ devamayaṃ śubham /
devairadhyāsitāṃ tāṃ tu sarvalokanamaskṛtām८३
७२ śiro - ka. / ७३ syāt ka, lokāpālāḥ syu - gha / ७४ pārśve tu vasavaḥ - ka / ७५ mūrttaṃ - ka. / ७६ niyamā - gha, yamāni - ka / ७७ niyamaiḥ saha (?) / ७८. pca yajuścaiva va - ka. / ७९ sāmagāthivarṇaṃ - gha / ८० ṛtuvarṣamathāpi - gha. / ८१ ṛ (kra) tavaśca - gha / ८२ sarve - ka, sarvadevamayaṃ (?) / ८३ sarvairhastadvayena tu - ka. /
589
viprebhyo८४ mantravaddhaste pradadyāt susamāhitaḥ /
kuśān८५ suvarṇaṃ bījāni८६ tilān siddhārthakām̐stathā८७
pradadyād gāṃ tatodbhistu८८ mantreṇānena suvrata८९ /
sarvadevamayīṃ dogdhrīṃ sarvalokamayīṃ tathā //८७/ /
sarvalokanimittāya sarvalokahitāya ca९० /
prayacchāmi mahāsatvāmakṣayāya śubhāmiti / /८८//
evaṃ sa dattvā tāṃ gāṃ tu yatra yatra prajāyate /
tatra tatra gatā sā taṃ९१ jantuṃ tārayate bhayāt९२ / /८९/ /
sarva९३ kāmaduhā९४ caiva sarvalokapradā tathā /
sarvajñānapradā caiva sarvayajñaphalā tathā / /8.111.९० //
sarvāṃllokān tayā९५ gatvā ramate ca yathāmaraḥ /
iha jātaśca tāmeva kāmagāṃ saṃprapadyate / /९ १ / /
sa tayā९६ mānuṣo jāto gosahasrī mahābalaḥ /
rūpavān dhanavāṃścaiva bahuputraśca jāyate / / ९२ / /
prasūyamānāṃ yo gāṃ tu dadyādubhayatomukhīm /
yathoktena vidhānena sa jātismaratāṃ labhet / /९३ //
yastu gāṃ saṃprayaccheta brāhmaṇebhyo yathātatham /
tamapyasau bhayārthebhyastrāyate narakādapi / /९४/ /
kṛṣṇājinaṃ ca yo९७ dadyād vratine brahmacāriṇe /
pṛthivīphalamāpnoti yogaścāsya pravartate / /९५ / /
yogibhyo brahmacāribhyo brāhmaṇebhyo yatātmavān /
yaḥ prayacchedāvasathaṃ sośvamedhaphalaṃ labhet //९६/ /
āptoryāmaṃ pauṇḍarīkaṃ gosahasrañca vindati /
smṛñca paramā labdhvā yogamāpnoti suvratāḥ / / ९७/ /
८४ viprāya (?) / ८५ daśāṃ - gha / ८६ suvarṇabījāni - ka. / ८७ siddhāntakām̐stathā - gha. / ८८ gāstatodbhistu - ka. / ८९ suvratāḥ (?) / ९० sarvadevanamaskṛtā - ka kha. / ९१ sānte - kha, śāntaṃ - ka / ९२.. kṣapāt - ka. / ९३ tathā ka / ९४ kāmadughā - gha / ९५ tathā - gha. / ९६ tadā - ṣa / ९७ tato - gha. /
590
kamaṇḍaluṃ tu yo dadyād brāhmaṇāya narottamaḥ /.
sa tena karmaṇā devyo dharmanityatvamāpnute९८ / /९८/ /
vyādhitaṃ yastu viprarṣe९९ dīnaṃ mūḍhamacetasam /
uddhareta yathāśaktyā sa mucyed brahmahatyayā / /९९//
yaḥ suvarṇa prayaccheta daridrāya dvijātaye /
daśānāmaśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti devatāḥ / /8.111.१ ०० //
yaścaivemāni sarvāṇi dānānyuktāni kṛtsnaśaḥ /
dadāti yugapaddevyaḥ sa pṛthvyāmekarāḍ bhavet१०० // १०१ / /
idaṃ yaḥ śṛṇuyānnityaṃ dadyāccaiva svaśaktitaḥ /
paṭheta ca mahābhāgāḥ sopi gacchet triviṣṭapam / / १०२ //
iti skandapurāṇe ekādaśottaraśatodhyāyaḥ१०१
devyuvāca१
devyāḥ śṛṇuta bhūyopi yathā dānaṃ vinā śubhāḥ /
ayamevopavāsena yathā dharmobhilabhyate / / १ / /
ekabhaktena yo devyo māsaṃ mārgaśiraṃ kṣapet /
sa tena karmaṇā devyo gomān bhavati nityaśaḥ / /२/ /
pauṣamāsena३ putrām̐śca bahūnāpnoti dhārmikān /
māghamāse ca kurvāṇo bhūyaḥ prāpnoti vai priyāḥ४ / / ३ //
ekabhaktantu kurvāṇaḥ phālgune māsi nityaśaḥ /
strīṣu saubhāgyamāpnoti striyaśca paramapriyāḥ //४/ /
yaḥ kṣapedekabhaktena caitramāsaṃ narottamaḥ /
dhanadhānyasamṛddhe sa५ kule jāyeta rūpavān / /५/ /
९८ dharmannityatvamāpnute - ९९ viprarṣi (?) - ka / १०० pṛthivyā saikarāḍ - ka kha, mucyate bhayāt - gha / १०१ dānadhyāyaḥ ११० - gha. /
१ sanatku - ka, pa rvatyuvāca (?) / २ dharmopi labhyate - ka / ३ pauṣyamāsena - ka. / ४ priyā (n) - ka / ५... samṛddheṣu - ka. /
591
vaiśākhaṃ yaḥ kṣapenmāsamekabhaktena mānavaḥ /
yāti sa śreṣṭhatāṃ loke pūjito dhanavānapi
jyeṣṭhamūlaṃ tu yo māsamekabhaktaṃ samācaret /
bhrātṝṇāṃ bhavati jyeṣṭho bhogaṃ prāpnoti puṣkalam / /७// /
āṣāḍhaṃ cāpi yo māsamekabhaktaṃ samācaret७ /
sa rājño mānyatāṃ prāpya kāmānāpnoti puṣkalān / /८/ /
śrāvaṇe cāpi yo māse tathā caivācarennaraḥ /
senāpatyaṃ sa saṃprāpya balavānabhijāyate / /९//
yastu bhādrapadaṃ māsamekabhaktaṃ samācaret /
sa tena karmaṇā devyo dhanavānabhijāyate / / 8.112.१० //
yopi cāśvayujaṃ māsamekabhaktena tiṣṭhati /
vāṇijyaṃ phalate tasya kṛṣiḥ paśugaṇāstathā // ११ / /
kārtikaṃ tvapi yo māsamekabhaktena tiṣṭhati /
sośvamedhaphalaṃ prāpya vahniloke mahīyate //१ २ / /
yaḥ kṣapedekabhaktena yāvajjīvaṃ narottamaḥ /
vimānenārkavarṇena śakralokaṃ sa gacchati८ / / १३ / /
saṃvatsaraṃ tu yaḥ pūrṇamekabhaktena tiṣṭhati /
sa pārthivasamo bhūtvā mahīṃ pāti mahendravat // १४/ /
ahorātraṃ tūpavāsaṃ kuryādekaṃ narottamaḥ /
daśānāṃ sa suvarṇānāṃ phalaṃ prāpnoti śobhitam / /१ ५ / /
māse māse tvahoratraṃ yaḥ karoti narottamaḥ /
sa tena karmaṇā śuddho vidvān bhavati dhārmikaḥ / / १ ६/ /
caturdaśīmaṣṭamīṃ ca pakṣayorubhayorapi९ /
ahorātraṃ kṣapedyastu samvatsaramaśeṣataḥ / / १७//
sa tena karmaṇā yuktaḥ sarvapāpavivarjitaḥ /
na yāti narakaṃ devyo yamañca na sa paśyati // १ ८/ /
६ caiva - kha. / ७.. mekabhaktena vai kṣapet - kha. / ८ sa gacchecchakralokatām - ka. / ९ ubhayoḥ pakṣayorapi - ka. /
592
māse māse ca yaḥ kuryāt trirātrakṣapaṇaṃ budhaḥ /
kauberaṃ lokamāsādya sa vindet paramaṃ sukham //१९/ /
caturthehani yo bhuṃkte prayatātmā śucirnaraḥ /
gāndharvaṃ sa padaṃ prāpya modate śakravaddivi / /8.112.२० / /
pañcamehani yo bhuṃkte pratimāsamatandritaḥ /
vāyulokaṃ१० samāsādya svargalokaṃ sa gacchati //२ १ //
yo bhuṃkte divase ṣaṣṭhe nityaṃ niyamamāsthitaḥ /
vāruṇaṃ lokamāsādya sopi vindet mahatpadam
saptamehani yo bhuṃkte jitadvandvo dṛḍhavrataḥ /
ādityalokamāsādya sopi vindet mahatpadam
aṣṭame caiva११ yo bhuṃkte divase mānavaḥ śuciḥ /
vaiṣṇavaṃ lokamāsādya sa bhavet paramadyutiḥ //२४/ /
navamehani yo bhuṃkte naro niyamamāsthitaḥ /
sa vasūnāṃ priyo bhūtvā carate vasubhiḥ saha //२५/ /
daśamehani bhuktvā tu daśāhasya phalaṃ labhet /
aśvibhyāṃ ca samo bhūtvā sūryavajjvalate sadā //२६/ /
mānuṣyañca punaḥ prāpya daśabhāryā labheta saḥ /
subarṇamakṣayaṃ caiva na cākāle१२ mriyeta saḥ
ekādaśe tu yo bhuṃkte divase mānavaḥ śuciḥ /
ekadaśyāḥ phalaṃ prāpya sa rudragaṇatāṃ labhet
sthitvā tatra śatānyaṣṭāvatisaukhyasamanvitaḥ१३ /
brāhmaṇatvamanuprāpya yajvā sa iha jāyate
dvādaśe divase yastu१४ devyo bhuṃkte sadā naraḥ /
dvādaśāhaṃ sa saṃprāpya१५ śakralokamavāpnuyāt //8.112.३ ० //
१० vāyuloke - ka. / ११ aṣṭamehani - ka. / १२... kāṅkṣaṃ - ka. / १३ . vanti (nte) saukhyasamanvitaḥ - kha. / १४ caiva divase - kha. / १५ samāsādya - gha. /
593
tatroṣya sa sukhaṃ bhūya iha jāto narottamaḥ /
rājā vā rājamātro vā dhanvā१६ vā sumahān bhavet१७ / / ३१ / /
trayodaśe tu yo nityamaśnāti divase naraḥ /
vaset१८ sa bhārgavasthānaṃ prāpya divyasukhānvitaḥ / /३ २ / /
atha cenmānuṣo bhūyassa naro jāyate 'śubhāḥ१९ /
dhanadhānyasamākīrṇe jāyate satkule२० śubhaḥ //३ ३ //
caturdaśa tu yo nityaṃ divasāni kṣapennaraḥ /
tauṣitaṃ lokamāsādya bhaved gaṇapatirvaraḥ / / ३४/ /
ardhamāsaṃ kṣapedyastu nityameva hyatandritaḥ /
devarājena tulyosau bhūtvā svargevatiṣṭhati / / ३ ५/ /
iha rājā mahābhūmau bhūya evābhijāyate /
yastu māsaṃ kṣapeddhīro jitakrodho jitendriyaḥ // ३ ६/ /
vimānena sa divyena apsarobhissamāvṛtaḥ /
pūjyamāno yathā devaḥ stūyamānaśca sarvaśaḥ / / ३७ / /
jvalannādityasaṃkāśo२१ nityaṃ sukhamupāśnute२२ /
sarvalokeṣu vasate bahūnyabdāyutāni२३ tu / / ३ ८/
tato brahmasadaṃ prāpya brahmaṇā sa supūjitaḥ२४ /
brahmaloke nivasate yathā brahmā narottamaḥ / / ३९ / /
atha cetpunarāyāti brāhmaṇo bhavatīśvaraḥ /
yogañca tatra labhate yogaiśvaryaṃ२५ samaśnute२६ / /8.112.४० / /
yogīśassa tato bhūtvā śambhorgaṇapatirbhavet /
sarveṣāṃ copavāsānāṃ vidhiṃ paramapuṇyadam / /४१ / /
devyaḥ śṛṇudhvaṃ mattonyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ /
snātaḥ śucirathācānto hutāgniḥ susamāhitaḥ२७ //४२ / /
१६ dhanī - (?) / १७ sa mahān bhaveta - kha / १८ viśet - ka / १९ śubhaḥ - kha / २० sa kule - ka. / २१ jvalanādityasaṃkāśo - ka / २२ sukhaṃ nityaṃ samaśnute - kha / २३ bahūnabdāyutān - ka. kha / २४ supūjyate - ka. / २५ ya (ye) naiśvaryaṃ - ka / २६ samanvitaḥ - kha. / २७ sumamīhitaḥ - ka. /
594
dīkṣayitvā tathā२८tmānamupavāsaṃ cared budhaḥ /
snāyāt२९triṣavaṇaṃ caiva juhuyādagnimeva ca
vāgyato krodhano dānto dhārmikaḥ satyavāg ghṛṇī /
japansadaiva gāyatrīṃ pavitrāṇi ca nityaśaḥ
rudrānatha gaṇān vāpi rātrau ca sthaṇḍileśayaḥ /
kuśānāstīrya vidhivat strīśūdraiḥ parivarjitaḥ
samaśnīyāt३० tato devyo vītaśoko३१ vimatsaraḥ /
yāvantyahāni tiṣṭheta tāvadviprām̐stu bhojayet //४६/ /
tataḥ pūrṇe tu kāle vai brāhmaṇānāṃ śataṃ varam /
sahasramathavā śaktyā pūjayitvā tu sarvaśaḥ
haviṣyaṃ bhojanaṃ dattvā gāśca३२ vāsāṃsi ca kramāt /
suvarṇaṃ tilapātraṃ ca ekaikasya pradāpayet /
tatastatphalamāpnoti yadanyairdurlabhaṃ vrataiḥ
vṛṣabhaṃ yastu nīlāṅgamutsṛjeta narottamaḥ /
anyaṃ vāpi mahābhāgāḥ३३ sa pitṝm̐stārayennaraḥ
yāvanti tasya romāṇi vṛṣabhasya mahātmanaḥ /
tāvantyeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate
tilapātrāṇi yo dadyādviprebhyaḥ śuddhamānasaḥ /
amāvāsyāṃ samāsādya kṛṣṇānāṃ (?) susamāhitaḥ
sa pitṝm̐starpayitvā tu akṣayaṃ narapuṃgavaḥ /
pitṛlokaṃ samāpnoti cirañca sukhamaśnute
upavāsavidhistveṣa kathito me śubhānanāḥ३४ /
cāndrāyaṇavidhiṃ bhūyaḥ śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ
yastu cāndrāyaṇaṃ kuryādyathoktaṃ susamāhitaḥ /
sa somalokamāsādya somena samatāṃ vrajet
२८ tato - ka kha. / २९ snāyeta - ka., snātaḥ - kha. / ३० sapatnī.. - kha. / ३१ viśoko pro.. kha. / ३२ gāvo - ka / ३३ mahābhāgān - ka., mahābhāga - kha. / ३४ suśobhanāḥ - ka. /
595
prājāpatyaṃ tu३५ yaḥ kuryādekaśo bahuśopi vā /
prajāpatisamo bhūtvā tasya loke mahīyate / /५५/ /
yastu sāntapanaṃ kṛcchraṃ karoti narasattamaḥ /
ātmānamuddharet kṛcchrāt sognilokaṃ ca gacchati३६ / /५६/ /
mahāsāntapanaṃ yaśca karoti sumahāmanāḥ /
sarvajñatāmavāpnoti brahmalokaṃ ca vindati / /५७//
tulāpuruṣakaṃ yaśca kurute dvijasattamaḥ /
sa muktassarvapāpaistu gaccheta३७ divamūrjitaḥ३८
atikṛcchreṇa tu naraḥ śarvasya३९ bhavanaṃ vrajet /
kṛcchrātikṛcchreṇa tathā gāṇapatyamavāpnuyāt / /५९/ /
yastu sarvāṇi kṛcchrāṇi kurute narasattamaḥ४० /
sa yaṃ prārthayate kāmaṃ tameva samupāśnute // 8.112.६० / /
yasya kasyacideteṣāṃ४१ kartā syāt४२ susamāhitaḥ /
sa tena śuddho४३ bhavati devatvañcāpi vindati //६ १ / /
payobhakṣastu yo nityaṃ naraḥ saṃvatsaraṃ vaset /
yāvakaṃ copayuñjāno gomūtreṇābhisaṃskṛtam / /६२ / /
piṇyākaphala(?) bhakṣo४४ vā akṣāralavaṇopi vā /
sośvamedhaphalaṃ prāpya brahmalokaṃ samaśnute / / ६३ //
sarvapāpavinirmukto vimuktassarvabandhanaiḥ /
vimānenārkavarṇena brahmavaccarate ca saḥ४५ / / ६४/ /
yastvetānyeva४६ sarvāṇi vyastāni narasattamaḥ /
yāvaducchvāsamāśete mahātmā naṣṭakilviṣaḥ //६५/ /
sa lokānvā mahāsatvo yatheṣṭān mokṣameva vā /
aiśvaryaṃ vā mahat prāpya dīpyamānovatiṣṭhate४७ / /६६/ /
३५ ca - kha. / ३६ samaśnute - kha. / - kha. / ३७ gacchate - kha. / ३८ divi pūjitaḥ - ka., divimūrjitaḥ - kha / ३९ sarvasya - ka. / ४० sa narottamaḥ - ka. / ४१. deteva - ka., deveha - kha. / ४२ kṛcchrasya - ka kha. / ४३ siddho - ka. / ४४ bhakto - kha. / ४५... va sa (śa)ḥ - ka / ४६ yaścaitānyeva - ka / ४७ dīvyamāno- vatiṣṭhate - kha. /
596
etānyeva ca sarvāṇi dānāni ca tapāṃsi ca /
vinā mantreṇa satataṃ śūdrāṇāmapi sarvaśaḥ / / ६७/ /
vidhīyate na sandeho evamāha prajāpatiḥ /
amantrāste smṛtāḥ sarve śūdrā vigatakalmaṣāḥ / / ६८/ /
strīṇāṃ tu daivataṃ४८ bharttā na tatonyadvidhīyate /
sa gatiḥ paramaṃ dhāma sa dharmaḥ paramaḥ smṛtaḥ / / ६९//
tena yā tvabhyanujñātā imaṃ४९ dharmaṃ samācaret /
sā phalaṃ tasya dharmasya prāpnoti susamāhitā / /8.112.७० //
yā tu tenānanujñātā dharmaṃ kiñcit samācaret५० /
na tatphalaṃ sā labhate labhate ca satī phalam ५१
yā tu bhartrābhyanujñātā५२ kṛtvā dharmaṃ supuṣkalam /
dadyāttu patyuryā५३ nārī tasyānantaṃ bhavet५४ phalam / /७२/ /
yacca prārthayate kiñcidiha loke paratra vā /
tatsarvaṃ prāpnute५५ devyaḥ subhagā cāpi jāyate५६ / /७३ / /
vaśyaścāsyā bhaved bharttā priyā tasya ca sā tadā /
putraprajā ca bhati na ca duḥkhaṃ samaśnute / /७४/ /
eṣa dharmo mayākhyāto yuṣmākaṃ lokamātaraḥ /
ato bhūyaśca kiṃ tvanyacchrotumicchatha śobhanāḥ / /७५ / /
ayaṃ hi dharmaḥ sumahānatiprabhaḥ suduṣkaraścāpyakṛtmabhirvarāḥ /
na cainamanyasya५७ śaṭhasya kasyacidadharmiṇo vā kathayīta dharmavit५८ / /७ ६ / /
sanatkumāra uvāca
tatastāḥ sahitāḥ sarvā devyo lokasya mātaraḥ /
pūjayitvā mahādevīmūcuḥ saṃhṛṣṭacetasaḥ / / ७७ / /
४८ devatā - ka / ४९ idaṃ - ka kha / ५० kuryācchucismite - kha, kañcit samagacaret (?) / ५१ cāsatītaphalaṃ - ka / ५२ hyanujñātā - ka / ५३ pataye ( patye yā?) - ka kha / ५४ tasyānantyaṃ hi tata, - ka / ५५ prāpyate - ka. / ५६ cābhijāyate - kha / ५७ na caivamanyasya - gha / ५८ itaḥ param iti śrīskandapurāṇe umāsāvitrīsaṃvāde ekādaśottaraśatatamodhyāyaḥ, ityanantara strī dharmaviṣayaka śatarūpā brahmasaṃvādarūpaḥ sāvitrikartṛko?padeśātmakaḥ prāyaḥ - paṃcacatvāriṃśacchlokātmako granthodhika upalabhyate gha pustake, sa ca prakṣipta ityasmābhiratropekṣita iti /
597
aho dharmastvayākhyātaḥ sarvāmaranamaskṛte /
yasya saṃsevanāt kṣipraṃ prāpyate sumahat phalam / /७८//
ito vīkṣāmahe devi girerasya vanaṃ śubham /
puṣpajātisamākīrṇaṃ bahupakṣigaṇāvṛtam / /७९/ /
tata utthāya sā devī sahitā devamātṛbhiḥ /
mandarasya girerdivyaṃ draṣṭuṃ tadvanamuttamam //8.112.८ ० / /
vicacāra mahāyogā cakṣurdatvā sukhāpahama५९ /
mānaśśilāni śṛṅgāṇi sauvarṇāni ca vīkṣatī / /८१ / /
ramyāṇi sitatoyāni gireḥ prasravaṇāni ca /
sarāṃsyutpalapūrṇāni vāpīśca sumanoharāḥ /
tutoṣa girijā dṛṣṭvā pārśvasaṃsthaṃ ca nandinama / /८२ //
tadā६० śubhāvatī nāma merukanyā sumadhyamā /
uvāca himavatputrīṃ darśayaṃtī śubhaṃ vanam / /८३ / /
idaṃ parvatakanye tvaṃ paśya kelikalāśubham /
vanaṃ sarvartusaṃpannaṃ yathādhitvaṃ subhāṣitam (?) / /८४/ /
ayaṃ prasūte sumahān saparvasyāsya śobhane (?) /
viduṣāmatha kṛcchreṣu yathāyuktaṃ subhāṣitam (?) / /८५//
tathā svarṇopalo bhāti gireḥ śikhara uttamaḥ /
yathā lakṣaṇavadvidvān pragīya iva sāmagaḥ / /८६/ /
ayaṃ ca maṇimānnityaṃ śailāgraḥ६१ pratibhāsvaraḥ /
bhāti udyannivāditya ubhayasto mahāyuge (?) / /८७//
ayaṃ vaidūryaśikhara indranīlatalopalaḥ /
bhāti śarvāṇi६२ vibhrāṇaḥ६३ sthaleśvaraharopari (?)
ayaṃ matto gajo mattaḥ kareṇubhirivāvṛtaḥ /
kṛtvābhyaṃjanayaḥ subhru pallavaḥ śirasā nataḥ / /८९/
५९ rdehasukhāvaham - ka. / ६० tataḥ - gha. / ६१ śilegra gha / ६२ sarvāṇi gha/ ६३ śubhrāṇi gha/
598
aho surūpaṃ६४ paśyemaṃ vanarājiyutaṃ६५ śubhe /
yauvarājyebhiṣiktaṃ vai jayaṃtamiva cāmaraiḥ / /8.112.९० / /
pādapaṃ caiva६६ śarvāṇi paśyainaṃ karapallavaiḥ /
mātuḥ samīpe nṛtyantaṃ putraṃ priyamivaurasam / /९१ / /
manye priyāvāsamimaṃ devatāyā vanasya ha /
atīva dṛśyate śobhā nedṛśī dṛṣṭavatyaham
sanatkumāra uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā śubhāvatyā gireḥ sutā /
niraikṣiṣṭa६७ taruṃ bālaṃ६८ himavattanayāvyayā
tathā sā६९ devadevī taṃ७० vicarantī mahāgirau७१ /
apaśyadbālasūryābhaṃ bālāśokaṃ supuṣpitam
ātāmrapallavaśataiḥ kṛtvāñjalimavasthitam७२ /
taṃ dṛṣṭavā girijā devī parāṃ prītimagānmune / /९५//
manasācintayaccaiva putroyaṃ pādapo mama /
eṣa me tanayaḥ ślāghyo bhavitā nandivardhanaḥ
bhagavatyāgate hyenamanujñātā svayaṃbhuvā /
grahīṣyāmi priyaṃ putraṃ vālāśokasya pādapam७३ / /९७ //
mama cāyamaputrāyā७४ bhavitā pādapottamaḥ /
putraḥ putravatāṃ७५ śreṣṭhāḥ putraśokavināśanaḥ
sanatkumāra uvāca
saivaṃ viniścitya tadā pādapaṃ prati śobhanā /
anyaṃ deśaṃ pakrimya umā tatrābhyapaśyata
athāsminnantarebhūvannutpātāstatra bhīṣaṇāḥ७६ /
vāyuvego mahānāsīd girivṛkṣanipātanaḥ //8.112.१० ० //
६४ ahosya rūpa - gha. / ६५ vanarājyayutaṃ (?) / ६६ pādapaireva - gha. / ६७ nirīkṣya... - gha. / ६८ taṃ taruṃ samyag - gha- / ६९ tatassā - ka. / ७० tu - ka. / ७१ mahāgiriṃ - ka. / ७२ kṛtāñjalimavasthitam (?) / ७३ bālāśokaṃ supādapam - ka. / ७४ mamaivāyamaputrāyā - gha. / ७५ putravatī - gha. / ७६ tatra utpātotīva bhīṣaṇaḥ - ka. /
599
śikharaṃ parvatendrasya apatad७७ vyasanaṃ vinā /
pādapāśca vinā vātamunmūlāḥ saṃbabhūvire / /१ ०१ //
ulkāḥ patanti cākāśādvāti७८ vāyuraśobhanaḥ /
akṣi savyaṃ sphuraccāpi devyāstat kālinandana / /१ ० २//
tān vīkṣya७९ vismitā devī śailādimidamabravīt /
sakhīśca८० sarvakāleyā idaṃ vacanakovidāḥ / /१ ०३ / /
devyuvāca
pramatto bhāti śailoyaṃ८१ vṛkṣaistaiḥ sarvato yutaḥ /
bhayaṃ mahadidaṃ manye naitadākasmikaṃ smṛtam // १ ०४//
na cānimittamutpātā८२ bhavantyete durāsadāḥ /
tathā kuru yathā me८३ no bhayaṃ yacchantyaśobhanāḥ / /१ ० ५/ /
tato nandī praṇamyāha devadevīṃ kṛtāñjaliḥ /
kuto bhayaṃ bhavāni tvāṃ yā tvaṃ mātā divaukasām //१ ० ६/ /
sanatkumāra uvāca
tasyaivaṃ vadato vyāsa devīṃ viśvasya mātaram /
andhakopi tadā daityaḥ८४ pātālānmandaraṃ yayau //१ ०७//
prahlādapramukhairdaityairdānavaiśca sahasraśaḥ /
vṛtaḥ śrīmān mahādaityaḥ śakro devagaṇairiva //१ ०८//
sa daityānāṃ matenaiva variṣṭhānāṃ mahāsuraḥ /
āgato mandaraṃ draṣṭuṃ yathendro nandanaṃ vanam // १० ९//
prahlādaścānuhrādaśca śinirbāṣkalireva ca /
tuṇḍastuhuṇḍo८५ vātāpī balirbāṇo virocanaḥ //8.112.१ १० / /
ilvalo namucirvyaṃso vipracittirmahāsuraḥ /
sundo nisundo narako dhenukoriṣṭa eva ca // १११ / /
७७ apaśyad - gha. / ७८... dvavau - gha. / ७९ dṛṣṭvā - gha. / ८० sakhyaśca - gha. / ८१ śailaśca - gha. / ८२ nahyanimittamuttpātā - gha. / ८३ yatheme (?) / ८४ tathā - gha, nāma daityendraḥ - gha. / ८५ kuṃḍo bhukuṃḍo - gha. /
600
muraḥ८६ kārttasvanaścaiva hastī duryodhano mayaḥ /
tārakastārakākṣaśca vidyunmālī prabhākaraḥ / /१ १ २/ /
hālāhalaśca kumbhaśca saṃvaraḥ kālasaṃvaraḥ /
dhundhustathendradamano hayagrīvaḥ śatodaraḥ / /१ १३ / /
meghanādaḥ siṃhanādo dundubhiḥ śatadundubhiḥ /
kālanemirbako daṃḍo vipākaḥ pāka eva ca / / १ १४/ /
vṛṣaparvā śatāvartaḥ pulomā śarabhastathā /
balo gaganamūrdhā ca sūcīromā mahāyaśāḥ / / १ १५/ /
asilomā pralambaśca śaṃbhurdevāntakastathā /
mahiṣo bhīmasenaśca vāyurvāditra८७ eva ca / /
andhakānucarāpyete८८ maṃdaraṃ samupāgatāḥ / /१ १ ६/ /
te śastravaṃto jitadevasaṃghā mahānubhāvā dharmapathacyutāśca /
sarve ca śūrā hyanivartinaśca sahāndhakā mandaragā babhūvuḥ / / १ १७/ /
sanatkumāra uvāca
tad gajānāmiva kulaṃ mattānāṃ kālinandana /
varṣatāmiva meghānāṃ saviṣāṇāṃ sarīsṛpām / / १ १८/ /
darpitānāṃ varāhāṇāṃ mahākulamivolvaṇam /
mandare dānavakulaṃ tathā tat pracacāra ha / / ११ ९/ /
sondhako vicaram̐statra८९ sakhībhiḥ sahitāṃ tadā९० /
apaśyad devadevī९१ tu vṛkaḥ siṃhavadhūmiva९२
---
८६ suraḥ - gha. / ८७ vāyurāditya (?) / ८८ vyāsa - gha. / ८९ sondhakaḥ sumahāvīryaḥ - ka. / ९० sahapārvatīm - gha. / ९१ dānavaḥ krūraḥ - gha. / ९२ śvapāko brāhmaṇīmiva - gha., itaḥparaṃḥ-
sa paśyanneva kāleya hiraṇyākṣasutastadā /
svapisaṃta (animeṣa) ivāyogādadṛśyata durātmavān // १ / /
601
dṛṣṭvā bhagavatīṃ devīṃ sa daityo mūḍhacetanaḥ९३ /
praṇāmaṃ nākarod vyāsa anvavaikṣata९४ kevalam / / १२१ / /
taṃ dṛṣṭvānimiṣaṃ daityaṃ paśyantamacalātmajām /
prahlādastu mahābuddhiridamāha vacorthavat९५ / / १२२ / /
- -- - --- -- - -- -- - -- - -- - - --- - - -- - - --- - - - - -- -
niyatyātha kṛtāntena mṛtyunā madanena ca /
kopenātha durātmāsau kāle prāpte suretaraḥ
adhyāsitastadā taistu sarvalokavaśaṃkaraiḥ /
lokadhātrīṃ prati soya(?) midaṃ vacanamabravīt / /३//
andhaka uvāca
keyaṃ sumadhyamā hyatra rūpeṇāpratimā śubhā /
nedṛśī dṛṣṭapūrvā me kadācidapi dānavāḥ / /४/ /
divi vā bhuvi vāgatya paśyataināṃ sumadhyamām /
yadi nāma iyaṃ bhāryā kasyeyaṃ patirīśvaraḥ / /५ / /
ko vāhaṃ kiṃ ca jīvāmi satyametadvaco mama /
yasyeyaṃ yuvatī bhāryā cārucitrāyatekṣaṇā / /६/ /
svargavāsena kiṃ tasya subhagasya mahātmanaḥ /
mithyārājyamidaṃ guhyaṃ yasyeyaṃ me na kāminī
bahūni ca sahasrāṇi mama saṃti śubhāni ca /
tāni sarvāṇi dāsītve asyāstulyāni dānavāḥ / /८//
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ /
uvācāndhakamāśliṣya bahucitraṃ ca kālija
iti vādhiko gha. pustake /
९२ mūḍhacetasaḥ - kha. / ९४ anvavekṣata - ka. kha. / ९५ ita uttaraṃ prahlāda uvāca' iti gha. pu. pāṭhaḥ /
602
iyaṃ lokasya jananī९६ himavattanayāvyayā९७ /
umeti jagati khyātā८ tapoyogabalānvitā
yasya९९ putrobhavad brahmā prajāpatyaṃ ca yo dadau१०० /
vareṇa yaśca putrasya putratāṃ brahmaṇo gataḥ
asmākaṃ devatānāñca yo dadāti varāñchubhān१०१ /
āradhyaḥ sarvalokānāṃ devānāṃ ca mahāyaśāḥ
yaḥ sthitaḥ sarvamāviśya bhūtagrāmamaśeṣataḥ /
yasyātmanā sarvamidaṃ dhāryate१०२ jagadavyayam
yaḥ svecchayā sarvamidaṃ१०३ nimeṣārdhena saṃkṣipet /
patnīyaṃ tasya devasya parameśasya dhīmataḥ /
śaktā hīyaṃ jagatsarvaṃ kṣaṇena ditijādhipa
dagdhuṃ vāpyathavā hartuṃ१०४ kṣeptuṃ naraka eva vā१०५ /
kathamasyāḥ praṇāmaṃ tvaṃ nākarordaitya mohitaḥ
sanatkumāra uvāca
athaivaṃ bruvatastasya dharmayuktaṃ suradviṣaḥ /
devībhiḥ sahitā devī kṣaṇenāntarhitā mune
----------- -- - -- -- - - -- /
adṛśyāḥ samapadyanta tāḥ striyo lokamātaraḥ //8.112.१ ३ ०//
atha te tāsu naṣṭāsu mandarasya śubhaṃ vanam /
pādacāreṇa saṃprāptā bahudṛśyasamāvṛtam / /१ ३१//
balābhiḥ kalanīṣaṃḍaiḥ sātimuktapriyaṃgubhiḥ /
caṃpakairbakulairlodhrairaśokairnāgasāhvayaiḥ / /१३२//
punnāgaistilakaiścaiva devadāruvanairapi /
saralairnārikelaiśca padmaṣaṃḍaiśca śobhitam
९६ jagato jananī hyeṣā - ka. / ९७ dṛhitāvyayā - ka. kha. / ९८ lokavikhyātā - gha. / ९९ yasyāḥ - ka kha / १०० sarvalokapitāmahaḥ - ka. kha. / १०१ yo varām̐stoṣito dadau - gha., śubhāḥ - ka. / १०२ dhāritaṃ - kha / १०३ icchayā sarvamāviśya - gha / १०४ hantuṃ - ka. / १०५ ca - kha. /
603
gahvaraiśca nitambaiśca guhābhirnirjharairapi /
na tasmādramaṇīyaṃ hi pṛthivyāṃ vidyate kvacit // १ ३४//
atha te daityapāssarve vyacaranta१०६ mahāgirau /
bahunirjharasaṃkīrṇe nānāpādapasaṃkule / / १३ ५//
tatra te vicarantastu ekasminnirjhare sthitān /
siddhānapaśyan saptarṣīn yogayuktān१०७ mahāmunīn / / १३ ६//
upaviṣṭān śilāpaṭṭe mithaḥ kathayataḥ kathāḥ१०८ /
dharmayuktāśca citrārthā mārmikāḥ१०९ susukhāvahāḥ // १ ३७/ /
tāndṛṣṭvā sondhakopṛcchat prahlādamasurottamam११० /
ka ime ṛṣayo hyatra१११ kimarthañceha saṃgatāḥ / / १ ३८/ /
tamuvāca११२ tadā dhīmānasuro११३ devakaṇṭakam११४ /
hiraṇyakaśipoḥ putro buddhvā madhyaṃ samāsthitaḥ //१३ ९//
prahlāda uvāca
etendhaka११५ mahātmāna ṛṣaya११६ssapta saṃgatāḥ /
bhṛguratrirmarīciśca viśvāmitroṅgirāstathā
bharadvājo vasiṣṭhaśca yogasiddhāstapodhanāḥ११७ /
ihāgatā mahātmānastapasā dagdhakilbiṣāḥ
naiṣānniṣkāraṇaṃ११८ manye mandarāgamanaṃ prabho /
ito११९ vayamihaikānte sthitvā sarvesureśvarāḥ१२०/
jānīma kimime kāryamiha kurvanti sādhakāḥ / /१४२ / /
ete vai nibhṛtā bhūtāstūṣṇīṃ१२१ kṛtvā yathābalāḥ /
mataṃ gṛhṇīm sarveṣāṃ tūṣṇīṃ tiṣṭhata daityapāḥ
१०६ vicaranto - ka kha / १०७ apaśyansaptarṣisiddhān - ka kha., saptarṣīn tapasā śuddhān apaśyanta - gha / १०८. .kathaṃyaste mahāmunīn - gha. / १०९ kathāścitrā dhārmikāḥ -gha. / ११० te surāstatra apṛcchanta parasparam gha / १११ yatra - ka, vyāsa - gha. / ११२ tānuvāca - gha- / ११३... nasurān - gha / ११४ devakaṇṭakān - gha / ११५ cātra - gha. / ११६ munaya - gha. / ११७ saptaite ṛṣayaḥ śubhāḥ - gha. / ११८ naiṣāṃnirīkṣaṇam - gha, / ११९ tato - gha. / १२०.. .sthitāḥ sarvasureśvarāḥ - gha / १२१ bhūtvā tūṣṇī (?) /
604
sanatkumāra uvāca
tataste samayaṃ kṛtvā sthitā asurapuṃgavāḥ१२२ /
yosmākaṃ tu vadet kiñcid vadhyo naḥ sa bhavediti / /१४४/ /
tatra teṣu१२३ sthiteṣvevamasureṣu durātmasu /
ṛṣayaste tapoyuktā vākyānyūcuḥ१२४ parasparam / / १४५/ /
na śuddhoyaṃ girerdeśodya१२५ gacchāmonyato१२६ dvijāḥ /
ihāgamo hi daityānāṃ dṛśyate sudurātmanām / / १४६/ /
bhavānyapi gatānyatra asurāṇāṃ bhayārditā /
asurāste durātmāno yeṣāmeṣa kṣayo dhruvaḥ / / १४७//
gatāste nidhanaṃ sarve dharmaṃ ye nāśayannuta१२७ /
rājyārthaṃ yadi taiḥ krūrairna dharmo१२८ nāśito bhavet
naivaṃ te nidhanaṃ sarve prāptāḥ syuramaradviṣaḥ१२९ /
svarājyaparisaṃtuṣṭā१३० bhaveyuryadi saṃsthitāḥ /
tepi sarveṣu lokeṣu babhuḥ pūjyāḥ surā iva / / १४९ / /
sanatkumāra uvāca
aṃgirāstānuvācedaṃ na teṣāṃ kāminaṃ tviha /
rājyahetoḥ pravṛttānāmadharmaḥ sasupasthitaḥ / / 8.112.१५० / /
upārjayati rājyaṃ vai dharma eva hi kāminaḥ१३१ /
sodharmaṃ naiva kurvīta sthairyaṃ rājyaṃ na१३२ kiṃcana / / १५१ / /
atriruvāca
adharme rājyamicchanti jayanti yudhi sarvadā /
no१३३ priyāścaiva lokasya bhavanti hitajīvinaḥ / /१ ५२//
१२२ praṇamyāsurapuṃgavāḥ - gha / १२३ taṃ tastepu - ka kha. / १२४ vākyamūcuḥ - kha, idamūcu - gha. / १२५ ayaṃ deśohyaśuddhodya - gha. / १२६ gacchāmotra vai - ka kha, gacchāmo vayamanyataḥ - gha. / १२७ nāśayantyuta - ka,.. ntu te - kha. / १२८.. radharmo - ka / १२९... rasuradvipaḥ - kha / १३० svarā- jyāparisantuṣṭā - ka / १३१ kāmikaḥ - gha / १३२ ca - gha. / १३३ na (?) /
605
dhārmikāstvacireṇaiva hatvā śatrūnaviklavāḥ /
rājyeṣu saṃpratiṣṭhante tasmāddharmaṃ samāśrayet // १५३ / /
ye tu rājyaṃ balenaiva dharmaṃ tyaktvāśubheratāḥ१३४ /
icchantopi१३५ na tadrājyaṃ prāpnuvanti kadācana / / १ ५४/ /
atha yat prāpyate rājyaṃ taistu krūreṇa karmaṇā /
na ciraṃ tad bhavetteṣāṃ vidviṣṭāśca bhavantyata
bhṛguruvāca
dharma eṣa purā prāpto१३६ hyasurāṇāṃ bhayāvahaḥ१३७ /
brahmaṇā sṛṣṭikāmena na ca te vartayantyuta / / १५७/ /
svabhāvena ca te sarve dāruṇā vai nisargataḥ /
dāruṇābhigamāccaiva १३८ tatkarma samupāśritāḥ // १ ५८//
sanatkumāra uvāca
asurānprati teṣāṃ tu evaṃ१३९ kathayatāṃ tadā /
āgād१४० dhātā vidhātā ca kṛtāntaśceti te trayaḥ१४१ / /१ ५९//
tāṃste saṃpūjya१४२ vidhivat parasparamanuvratāḥ१४३ /
upaviṣṭāḥ śilāsveva manuyopi ca te trayaḥ //8.112.१ ६० / /
upaviṣṭām̐ścarṣayastānanamañca bahumānataḥ /
ūcuḥ kvedaṃ१४४ bhavantodya prasthitā lokadhāriṇaḥ१४५ / / १६१ //
dhātovāca१४६
brahmalokāddhyupāvṛtya१४७ vayamadya gatā१४८ dvijāḥ /
brahmaṇā sma samājñaptāḥ kaśyapasya१४९ tatontikam / /१ ६२/ /
१३४ śubhetarāḥ ? / १३५ icchanti te (?] / १३६ prokto (?) / १३७ jayāvahaḥ ( dayāvaha) ( ?) / १३८. maścai ( ścai ?) va - gha / १३९ sarveṣāmevaṃ - ka kha / १४० āgur ( ?) / १४१ śca mahābala - ka kha / १४२ saṃgṛhya - gha / १४३ m ti prabhāḥ - gha. / १४४ kasmād - gha / १४५ lokacintakāḥ - - gha. / १४६ dhātau ( dhātārau ?) ū va ruḥ - ka / १४७... dupāvṛtya - kha.,.. dapāvṛtya - gha, dupāvṛttā - gha / १४८ vayamabhyāgatā - gha. / १४९ kāśyapasya - ka /
606
bhūyopi munayaḥ procuḥ kimuktaḥ kaśyapo dvijaḥ /
athā१५०bravīnmunīn१५१ dhātā kaśyapaṃ tu yaduktavān१५२
yattvayā jñāpito brahman brahmā lokapitāmahaḥ /
asurā api me putrā devāścāpi priyāḥ prabho / / १ ६४//
teṣāṃ naiva yathānyonyaṃ vairaṃ syāllokabhāvana /
tathā kurvamaraśreṣṭha१५३ bhaveyaṃ nirvṛtastataḥ / / १ ६५//
tatrāhaṃ१५४ brahmaṇājñapto bravīmi tvāṃ mahāmune /
devāsuraṃ yathāvṛtta१५५manyonyaṃ sakhyameva ca / / १ ६६/ /
amṛtotpādanaṃ caiva rājyaṃ saṃsthāñca१५६ kṛtsnaśaḥ /
tvayoktaṃ१५७ bhagavān१५८ sarvaṃ bhaviṣyamṛṣisattama // १ ३७//
kathayāmāsa lokeśo१५९ devāsuraviceṣṭitam /
nivedya tasya tatsarvaṃ brahmaṇā preṣitā vayam /
ihāgatā bhagavatīṃ draṣṭuṃ himagireḥ sutām //१ ६८ / /
sanatkumāra uvāca
tāneva vādino१६० bhūya ṛṣayaste tapodhanāḥ /
papracchurniyatātmānaḥ sarva eva tadā mune / १ ६९/ /
devāsurāṇāṃ yad vṛttaṃ bhaviṣyaṃ kathitaṃ śubhāḥ१६१ /
tadvayaṃ१६२ śrotumicchāmo yadi vonugrahe matiḥ / / 8.112.१७० //
kiñca vijñāpitā devī yuṣmābhiḥ surasattamāḥ /
kathayadhvaṃ ca tatsarva yadyanugrāhyatā hi naḥ / / १७१ //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā trayaste devasattamāḥ /
tvamācakṣva kṛtānteti vākyamūcurmahābalāḥ / /१७२//
१५० tato - gha. / १५१ muniṃ - ka. / १५२ ta prajāpatim - ka kha / १५३ kuru naraśreṣṭha - ka. kha., kuru guru śreṣṭha - gha. / १५४ putrāhaṃ - gha / १५५ devāsurāṇāṃ yad vṛtta - gha / १५६ rājyasaṃthāñca - kha. / १५७ tasyaivaṃ - ka. kha. / १५८ pṛcchataḥ - ka. kha. / १५९ bhūtārthaṃ - ka. kha. / १६० tamevaṃ (vādinaṃ?) - gha. / १६१ surāḥ - gha, sutāḥ(?) / १६२ yadvayaṃ - ka. /
607
tataḥ sa teṣāṃ bahucitrakāraṇaṃ१६३ yathā bhaviṣyaṃ kathayāñcakāra /
surāsurāṇāṃ jagataśca kāraṇaṃ purā vidhātrā vihitaṃ yathārthavad / /१७३ / /
iti skandapurāṇe mandarārohaṇo nāma dvādaśottaraśatatamodhyāyaḥ
vyāsa uvāca
yatteṣāṃ kathitaṃ tena kṛtāntena mahātmanā /
ṛṣīṇāṃ mandare pūrvaṃ tatsarvaṃ kathayasva me
sanatkumāra uvāca
bhaviṣyatyasurāṇāṃ tu hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ /
indro mahābalo vidvān prahlādosurapuṅgavaḥ
somṛtaṃ saha devaistu kṛtvā suragaṇādhipaḥ /
jitvā yuddhemṛtaṃ devānnītavāndaityapuṅgavaḥ /
viṣṇunā nirjito yuddhe putraṃ rājyebhiṣekṣyati / /३//
vyāsa uvāca
kathaṃ tadamṛtaṃ devairasuraiśca mahābalaiḥ /
mathitaṃ brahmaṇaḥ putra etadicchāmi veditum
sanatkumāra uvāca
brahmaṇābhyetya śakratve prahlādosurapuṅgavaḥ /
abhiṣiktastadā vyāsa asurān prajugopaha
atha devaistadā१ saṃkhyamasurāṇāṃ babhūva ha /
amantrayanta devāśca bhagavantaṃ pitāmaham
devā ūcuḥ
bhagavannasurairdevā hanyante yudhi martyavat /
na mriyante yathā devā३stathājñāpaya suvrata
१६३ bahucittahāraṇaṃ - ka
१ māṃ - ka. / २. ste - kha, ३ nāmarāḥsyuryathā daityā - ka. kha. /
608
sa evamuktastānāha brahmā devānsavāsavān /
kṣīrodādamṛtaṃ śīghramutpādayata gacchata //८/ /
manvantareṣu sarveṣu४ ye ye devā bhavanti te५ /
kṣīrodādamṛtaṃ sarva६ janayantya७ suraissaha / /९//
tadaśnanti ca deveśāstena tṛptiśca jāyate /
uttiṣṭhanti mṛtāścaiva pītvā ca na mriyanti८ te //8.113.१ ०//
devā ūcuḥ
kathaṃ tadamṛtaṃ devā bhuvi manvantareśvarāḥ /
utpādayanti tatsarvamupāyaṃ kathayasva naḥ //१ १//
brahmovāca
vāruṇyāṃ somapuryāṃ tu kṣīrodaṃ tatsaraḥ śubham /
samudrā yatra te sapta sadā sannihitāḥ śubhāḥ / /१२ //
irā९ mālā sinīvālī kuhū rākā irāvatī /
sāvitrī caiva gāyatrī surabhī kadrureva ca / /१३ //
aditiśca ditiścaiva devikā viśvasaṃbhavā /
gāvaḥ sarvasahā१० yatra sarvakāmadughāḥ११ śubhāḥ
kṣaranti vatsalāḥ kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam /
ṛṣayaḥ phenapā yatra tapodamaśamātmakāḥ१२ //१ ५//
oṣadhyastatra yāḥ kāścillokesmindevasattamāḥ /
grāmyāraṇyāśca१३ divyāśca mānuṣāśca sahasraśaḥ
vṛkṣānvallīrvīrudhaśca gulmānanyāṃśca tādṛśān१४ /
prakṣipya bheṣajañcaiva१५ somaṃ rājānameva ca
४ pūrveṣu - gha. / ५ vai - ka., ca - kha. / ६ sarvaṃ - ka- / ७ janayanti - ka. / ८ mṛyanti - ka. kha. / ९ irū - kha. / १० sarvā. - kha. / ११ kāmadruhāḥ - ka. kha. / १२ samātmakāḥ - ka. / १३... raṇyātha - ka. / १४ vīrudhaḥ ra - ka. / १५ bhiṣajañcaiva - ka. kha. /
609
śriyaṃ lakṣmīṃ tathā khyātiṃ१६ yaśastuṣṭiṃ tathaiva ca /
kīrttiṃ śraddhāṃ१७ dhāraṇāṃ ca१८ ūhāpohe tathaiva ca
balaṃ dharmamathorjjaśca१९ tṛptiṃ devīṃ sarasvatīm /
tīrthāni caiva sarvāṇi dānāni vividhāni ca // १ ९/ /
vṛṣaṃ rathaṃ dhvajaṃ२० caiva gajamaśva२१ tathaiva ca /
aṣṭau ca maṃgalānyatra tathā chandāṃsi cākṣipan२२ / /8.113.२ ० /
vedān vidyāśca२३ yāḥ kāścidyāścaitā lokamātaraḥ /
mantrānyajñān suvarṇaṃ ca२४ mantropakaraṇāni ca //२ १ / /
yatkiñcicchobhanaṃ caiva tṛptimadrasavacca२५ ha /
prakṣipya tatra tatsarvaṃ tato manthānamāvahan२६ / / २२ / /
mandaraṃ parvataśreṣṭhamakūpārañca kacchapam /
tasya pṛṣṭhe ca manthānaṃ mandaraṃ parvateśvaram२७ //२३ / /
kṛtvā viṣṇugṛhītaṃ te२८ vāsukiṃ pragrahaṃ tathā /
yato mukhaṃ tato daityā yataḥ pucchaṃ tataḥ surāḥ / / २४//
karṣantastaṃ tu manthānaṃ mathnanti bahulāssamāḥ२९ /
tato varṣasahasreṇa tasmādutthāsyate hayaḥ / /२५//
gāvaścaiva sahābhāgā gajo mattaśca vai śubhaḥ /
vṛṣabho bhīmanādaśca kanyāḥ kīcakaveṇavaḥ / /२६/ /
aṣṭamaṅgalakañcaiva bhiṣag dhanvantaristathā /
śrīrlakṣmīrevamādyāśca vāruṇī ca madotkaṭā / /२७//
oṣadhyaśca tathā divyā grāmyāraṇyāḥ samānuṣāḥ /
vṛkṣādayaśca te sarve tataḥ somaśca pārthivaḥ / /२८ //
amṛtaṃ nat samāhṛtya viṣaṃ tacca durāsadam /
yajñādīm̐ścaiva tat sarvān yatkiñcittatra saṃbhṛtam३१ / /२९//
१६ kṣāntiṃ - ka / १७ tejo (?) / १८ dhṛtiṃ caiva - kha / १९ ūrjañca - kha,.. jañca (śca?) - ka. / २० vṛṣadhvajarathaṃ - gha / २१ jaṃgamañca - kha. / २२ cāsṛjan - ka kha. / २३ devavidyāśca - gha. / २४- suvarṇāśca - kaḥ / २५ dīptimadrasavacca - kha. / २६ mandaramāvahan - ka. / २७ parvataṃ mandareśvaram - ka. / २८ taṃ - ka. / २ ९ mamanthuratulaṃ samāḥ - gha / ३० tān - kha / ३१ saṃsthitaṃ - ka. kha. /
610
evaṃ manvantareṣvatra devaiḥ sāsuramānuṣaiḥ /
mathyate tvamṛtaṃ devāstacca saṃjāyate tathā //8.113.३ ०//
tasmādyūyamito gatvā dānavaissaha devatāḥ /
manthadhvamamṛtaṃ३२ kṣipraṃ tataḥ prāpsyatha३३ taddhitam /
sanatkumāra uvāca
ta evamuktā deveśā brahmaṇā lokakartṛṇā /
imaṃ lokamupāvṛtya३४ tathākurvanta३५ sarvaśaḥ
tasmiṃstu mathyamāne vai viṣamagre samutthitam /
devāsuratrāsakaraṃ tatpapau३६ śaṅkarastadā
tatastasmāt punarapi hyudatiṣṭhan३७ payonidheḥ /
ratnāni bahucitrāṇi tānyagṛhṇanta३८ devatāḥ
asurā jagṛhurnainānyaśapam̐३९ stām̐statosurān /
maṅgalānyavamanyanta४० tena te nidhanaṃ gatāḥ
ratnānyūcuḥ /
yasmādyūyaṃ durātmāno nāsmānnandatha dāruṇāḥ /
tasmāt samīhitaṃ yadvastattathā na bhaviṣyati
vāruṇīṃ nāpyagṛhṇantā४१surā madabalāvahām४२ /
yasmāttatosurāste vai durātmānaśca sarvaśaḥ
tata uccaiḥśravā nāma४३ vājī४४ paramaśobhanaḥ /
hastī caiva caturdanto bhiṣak ca sumahāyaśāḥ
ghṛtācī pūrvacittiśca devī rambhā manoramā /
amṛtaṃ ca tataḥ somo gṛhītvotthitavān४५ surāḥ४६
३२ mathadhvamamṛtaṃ - ka. kha. / ३३ prāpsyata - ka. / ३४.. manuvāpya - kha. / ३५ kurvanti - kha. / ३६ tampapau - ka. kha / ३७ hyutiṣṭhat - ka. kha / ३८ tānyagṛhṇanti - ka.,.. ntu - kha. / ३९... nuśapaṃ - ka. kha. ४०.. nyavapanyante - ka. / ४१ vāruṇīñcāpyagṛhaṃṇanta - kha. / ४२.. .nmahān - ka. / ४३ nāmnā - kha. / ४४ hayaḥ - gha. / ४५ yaḥ pragṛhyotthitavān - ka. / ४६ suraḥ - kha. /
611
sanatkumāra uvāca
tata utsṛjya te ratnānyasurā४७ darpitā bhṛśam /
somahastād४८ balenaiva amṛtaṃ jagṛhustadā४९
tāndevāḥ sahitābhyetya ūcuḥ sāntvena mohitān५० /
na yuktaṃ kartumevaṃ baḥ sahitā upayuñjmahe
sakhyaṃ hi nostu sudṛḍhaṃ mā no balamadānvitāḥ५१ /
kleśamenaṃ vṛthā yeha५२ kurudhvaṃ dānaveśvarāḥ / /४२/ /
tāṃstathāvādinaḥ sarvān prahlādo dānaveśvaraḥ /
idamāha mahāmāyo dharmaṃ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ
//
prahlāda uvāca
yadā ratnānya५३ gṛhaṇīdhvaṃ sāgarādutthitāni vai /
tadā na yūyamasmābhiḥ kiñciduktāḥ sureśvarāḥ
idamevaṃ५४ vayaṃ sarve ratnaṃ gṛhṇīma devatāḥ /
naitad vinā hi yuddhena dāsyāmo vayamadya vai
idamasmadgataṃ devā amṛtaṃ sarvamaṅgalam /
yuddhena yadi vaḥ kāryaṃ gṛhṇīdhvaṃ yadi śakyate / /४६/ /
sanatkumāra uvāca
ta evamuktāstaiḥ krūrairdevā bhītā ivābhavan /
vivarṇavadanā dīnā na kiñcittām̐stadocire५५ / /४७// vrīḍitāstena५६ mahāsatvā vinivṛttāḥ sureśvarāḥ /
nirutsāhā babhūvurhi hatā५७ smeti ca cintayan५८
tāṃstathā cintayānām̐stu sahasrākṣaḥ purandaraḥ /
uvāca kiṃ viṣādena yuddhenainānnihanmahe५९ / /४९ //
४७ ratnānāmasurā - ka., te nāgamasurā - gha. / ४८ somaṃ hastād - ka / ४९ ajahustathā - ka. / ५० mohitāḥ - kha / ५१ madabalānvitāḥ - (?) / ५२ kleśamevaṃvidhaṃceha - gha., tathā - ka., vidhaṃ - gha / ५३ ratnāni - ka. kha. / ५४ idameva - kha., idamekaṃ - kha / ५५.. ttām̐stadābruvan - (?) / ५६ vṛḍitāste - ka. kha. / ५७ hāhatāḥ (?) / ५८ cābruvan (?), cetyacintayan (?) / ५९. nnihanyate - kha. /
612
viṣṇuruvāca
abuddhireṣā śakrasya yuddhaṃ prati sureśvarāḥ /
nahi yuddhe surāḥ śakyāḥ sarve hantuṃ mahābalāḥ
tasmātte na pibanti sma yāvadevāmṛtaṃ śubham /
tāvadeva hariṣyāmi māyāmāsthāya tacchalāt६०
sannahyadhvaṃ surāssarve६१ vyūhaṃ kṛtvāvatiṣṭhata६२ /
gṛhītvā yāvadamṛtamihāyāmi divaukasaḥ //५२/ /
sanatkumāra uvāca
tataḥ saṃ६३ mohanīṃ६४ māyāmāsthāya vibudheśvaraḥ /
yajñaśrīrūpamāsthāya jagāma ditijānprati / ५३ //
sa gatvāsurarājaṃ tamidamāha mahābalaḥ /
yajñaśrīrūpasaṃpannaḥ padmahastomalekṣaṇaḥ६५
viṣṇuruvāca
abalān daivatān६६ jñātvā६७ balinassudurāsadān /
yajñaśrīrasmi saṃprāptā dānavān baladarpitān //५५ / /
pratigṛhṇantu māṃ sarve dānavāḥ suravidviṣaḥ /
gatāste nidhanaṃ devā yūyaṃ devā na saṃśayaḥ //५६/ /
tatosurāstadotthāya prahlādaścaiva dānavaḥ /
pradakṣiṇamupāvṛtya hastesya६८ kalaśaṃ daduḥ६९ / /५७/ /
sa prāha dānavān devaḥ strīrūpā७०kṛṣṭamānasān७१ /
nedaṃ mayi bhavantodya kṣeptumarhanti sarvaśaḥ / /५८//
māyāmāsthāya vibudhā māhārṣuste७२ kadācana /
te hi sarve durācārā māyānikṛtimāśritāḥ / /५९//
६० taṃ balāt - ka. tva. tadvalāt (?) ६१ bhavanto vai - ka. kha / ६२ ca tiṣṭhata - ka kha. / ६३ sa - kha- / ६४ mohanī - ka. / ६५ padmahastopalakṣaṇaḥ - kha.,. .tpalekṣaṇaḥ - gha / ६६ devatān ka. kha. / ६७ tyaktvā - gha. / ६८ hastayoḥ - gha. / ६९ dadhuḥ - gha. / ७० śrīrupo - gha, strīrūpī - ka. / ७१ hṛṣṭamānasaḥ - ka. gha / ७२ māmārṣuste - gha /
613
prahlāda uvāca
jāne māyāvidaste vai nikṛtyā balinaśca ha७३ /
māyayaiva vayaṃ tānvai nihaṃsyāmaḥ sudaṃśitān७४ //8.113.६० / /
nikṛtyā nikṛtijñāstu hantavyā duṣṭacetasaḥ /
māyāvidaśca māyābhiriti dharma७५ prabhāṣitam७६
tvantu no gatiradyeha tathā caiva parāyaṇama /
tvayā dattamidaṃ sarve upoyakṣyāma७७ śobhane
tvañcenna७८ yacchasesmākaṃ taddhi te paramaṃ hitam /
vayaṃ ca tvāṃ७९ tathā sarve nāvamaṃsyāmahe sadā
tataḥ sa taṃ tadā dhīmān prahasya śubhadarśanaḥ /
uvāca yat tvayā gītaṃ satyaṃ tacca karomi te //६४/ /
sanatkumāra uvāca
tato nirīkṣatāṃ८१ teṣāṃ८२ viṣṇuḥ kṛtvā svakaṃ vapuḥ /
pragṛhyāmṛtamutpatya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ /
iti skandapurāṇe amṛtāharaṇe trayodaśottaraśatatamodhyāyaḥ
vyāsa१ uvāca
kathaṃ tadutthitaṃ ghoraṃ viṣaṃ sūryāyutaprabham२ /
kathaṃ pītaṃ bhagavatā śaṅkareṇāmitaujasā
kathañca devadevasya kaṇṭhe kundendusaprabhe /
nīlo varṇaḥ samutpanna etadicchāmi३ veditum //२/ /
sanatkumāra uvāca
kasmindeśe mahāpuṇye etadākhyānamuttamama /
vṛttaṃ brahmapurogāya kasmin kāle mahādyute
७३ nikṛtā nipuṇāśca ye - gha. / ७४.. stu daṃśitān - gha. / ७५ dharme - ka, dharmaḥ (?) / ७६ prabhāṣitaḥ (?), prabhāṣata - ka., prabhāṣate (?) / ७७ upabhokṣāma (?) / / ७८ taṃ ( tad) - ka / ७९ vayametat - kha, vayaṃ tataḥ - ka / ८० nirīkṣyata tān - ka / ८१ sarvān - ka. / ८२ amṛtamathana adhyāyaḥ १६६ iti kha / pūrvādhyāyopi १६६ /
१ kṛṣṇadvaipāyana - kha. / २ sūryānalaprabhamam - gha. / ३ etadicchāma - ka / ४ atra sana uvācetyanantaraṃ dīrgha- satrayājiṣaṭkulīyapraśnavāyūttararūpa pūrvāparasaṃbandhrādhrāyakaḥ kiyānaṃśa. khaṇḍitaḥ pratibhāti /
614
etadākhyāhi naḥ samyag yathāvṛttaṃ tapodhana /
nīlakaṇṭhaḥ kathaṃ devaḥ śarvastribhuvaneśvaraḥ / /४//
sūta uvāca
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ vāyunā jagadāyunā /
kathyamānaṃ dvijaśreṣṭhāḥ satre varṣasahasrike
nīlatā kena kaṇṭhasya devadevasya śūlinaḥ /
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ saṃśritavratāḥ / /६//
uttare śailarājasya sarāṃsi sarito hradāḥ /
- - - - - kīrṇeṣu deśeṣu parvateṣu ca
giriśṛṅgeṣu tuṅgeṣu gahvaropavaneṣu ca /
- - bhakṣā mahātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ
saṃstuvanti mahādevaṃ yajantotra yathāvidhi /
ṛgyajuḥsāmavedaiśca nṛtyagītārcanādibhiḥ
. . .. . . . . .. . . . .. . .. . .. . ... .. ./
pravṛtte jyotiṣāṃ cakre madhyaṃ prāpte divākare / /8.114.१ ०/ /
daivatā७ niyatātmānaḥ sarve tiṣṭhanti tāṃ kalām /
niyamāni samāpyānte९ tasmin kāle divaukasām //१ १//
teṣāṃ madhye gato१० vāyuḥ prāṇināṃ jīvitodbhavaḥ११ /
namaste nīlakaṇṭhāya ityuvāca१२ sadāgatiḥ१३
tacchrutvā bhāvitātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ१४ /
bālakhilyā१५ iti khyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām /
te sma pṛcchanti vai१६ vāyuṃ vāyuparṇāmbubhojanāḥ
५ tamahaṃ - kha. / ६ saṃśitavratāḥ - kha. / ७ devatā - ka. kha. / ८ upatiṣṭhanti (?) / ९ samāpyaite - ka. / १० madhya gato (?) / ११. dbhavaṃ - kha / १२... (yo) mityuvāca - ka. / १३ samāgataḥ - kha. / १४ śasitavratāḥ (?) / १५ bālikhilyā - ka. kha. / १६ taṃ - gha. /
615
bālakhilyā ūcuḥ
nīlakaṇṭheti yat proktaṃ tvayā pavanasattama /
tadvayaṃ१७ śrotumicchāma tvatprasādāt prabhañjana
nīlatā kena kaṇṭhasya१८ prakāreṇāmbikāpateḥ१९ /
śrotumicchāmahe samyak tvadvaktrāttu२० viśeṣataḥ
etatpuṇyaṃ yadasmābhistaddhi naḥ२१ paramaṃ hitam /
vāco yāḥ saṃpravartante२२ sarvāstāstu tvayeritāḥ२३
varṇasthānagate vāyau vāgvidhiḥ२४ saṃpravartate /
jñānaṃ vijñānamutsāha२५stvatto vāyo pravartate //१८/ /
- - - - - na२६ yogena२७ sarve varṇāḥ pravartitāḥ /
yato२८ vāco nivartante२९ dehabaddhāśca३० durlabhāḥ
tatrāpi testi sadbhāvaḥ३१ sarvagastvaṃ sadānila /
nānyaḥ sarvagato devastvadṛtesti samīraṇa३२ / /8.114.२० //
sa caiva jīvalokoyaṃ dhāritaḥ pavana tvayā /
eṣa vai jīvalokaste pratyakṣo३३ jīvitodbhava३४
vettha vācaspatiṃ devaṃ३५ manonāyakamīśvaram /
brūhi tvaṃ३६ kena deśesya३७ kiṃ kṛtā rūpavikriyā३८
śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
pratyuvāca mahātejā vāyurlokanamaskṛtaḥ
vāyuruvāca
purā kṛtayuge३९ viprā४० vedanirṇayatatparaḥ४१ /
vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ४२
१७ yadayaṃ - kha. १८ kaṇṭhesya (?) / १९ prahāreṇāmbikāpateḥ - ka. / २० tava vaktrād - kha. / २१ no - gha. / २२ yato vācaḥpravartante - gha., supravartante - ka. / २३... stvatpuroditāḥ - kha. / २४ rvāyo- rvāgvidhiḥ - kha. / २५ jñānapūrvamadho... - kha. / २६ tvayāddhva - gha., niṣpata . - kha, niṣṭhīva - gha. / २७ mānena - kha. gha. / २८ yatra - ka / २९ pravartante - kha, vivartante (?) / ३०... vattvācca - kha. / ३१ sadbhāvo - ka. kha. / ३२ śarīriṇaḥ - gha. / ३३ pratyakṣyaṃ - ka. kha. / ३४ jīvitodbhavaṃ - ka. / ३५ deva - kha / ३६ tat - kha / ३७ deśasya - ka. kha. / ३८ tvāpavikriyā - ka. / ३९ kṛte yuge - ka. / ४० vipro - ka. / ४१ tatparāḥ - kha. / ४२ prajāpateḥ (?) /
616
papraccha kārtikeyaṃ vai mayūravaravāhanam /
krauñcadehāntakaraṇaṃ४३ devyā hṛdayanandanam४४ / /२५ / /
mahiṣāsuranārīṇāṃ४५ nayanāñjanataskaram /
mahāsenaṃ mahātmānaṃ४६ meghastanitanisvanam / / २६ / /
umāmanoharṣakaraṃ४७ bālakaṃ chadmarūpiṇam४८ /
bahumaṅgalasaṃyuktāṃ४९ kathāṃ pāpapraṇāśanīm /
vasiṣṭhaḥ prārthayāmāsa tasmin kāle mahātapāḥ //२७/ /
vasiṣṭha uvāca
śuciṃ prapadye varadaṃ brahmaṇyamamitaujasam /
bhaktānukampinaṃ nityaṃ sarvajñaṃ priyadarśanam / /२८ / /
- - - - - - - - - - - - - - - m /
namaste - - - ṣyanda agnigarbha namostu te / / २९ / /
namaste śarajanmāya namaste kṛttikāsuta /
namo dvādaśanetrāya ṣaṇmukhāya namostu te / / 8.114.३० / /
namaste śaktihastāya divyasra - - - - - /
- - - - - - - - - - - - - - - - / / ३१ / /
namo hiraṇyaretāya namaste bhṛtaśambhave /
namaḥ kukkuṭahastāya tathā chāgapriyāya ca / / ३२ / /
namaste raktavāsāya namo nīlaśikhaṇḍine /
namotyantakumārāya sarvadaivatapūjite५० / / ३३ / /
namaḥ krauñcavināśāya mahiṣāsuraghātine५१ /
namasterṇava - - - mūrttaye - - - - - // ३४/ /
namaste bālarūpāya unmattalalitāya ca /
yadetad dṛśyate sthāṇoḥ५२ śubhaṃ śubhrāñjanopamam // ३ ५/ /
४३... jīvitanāśeśaṃ - ka. / ४४ pārvatīhṛdi nandanam - kha., ४५ tārakāsuranārīṇām (?) / ४६ mahātmānaṃ mahāsenaṃ - gha. / ४७ manaḥ praharṣaṇaṃ - ka., vanapraharṣeṇa - gha. / ४८ buddharūpiṇam - gha. / ४९ brūhi - ka. / ५० sarvadevatapūjite - kha. / ५१ tārakāsuraghātine (?) / ५२ ncarya - ka., śuryā - kha. /
617
tat kimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kundendusannibhe /
etadāptāya dāntāya bhaktāya tava५२ pṛcchate / /३ ६ //
brūhi maṅgalasaṃyuktāṃ kathāṃ puṇyasamāśritām /
evaṃ stuto५३ ca vasiṣṭhena muninā५४ bhāvitātmanā / /३७//
śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ /
pratyuvāca mahātejā daityāriḥ pāvakodbhavaḥ / / ३८/ /
yaduktaṃ bhavatā५५ praśnaṃ yanmāṃ pṛcchasi vai dvija /
śrūyatāṃ vadatāṃ śreṣṭha kathyamānamidaṃ mayā / /३ ९ / /
umotsaṅgopaviṣṭena yathā pūrvaṃ mayā śrutaḥ५६ /
pārvatyāścaiva५७ saṃvādaḥ śaṃkarasya५८ mahātmanaḥ / /8.114.४० //
tamahaṃ५९ saṃpravakṣyāmi yathātathyaṃ६० mahāmune६१ /
kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite६२ / /४१ //
taruṇādityasaṃkāśe taptakāñcanasannibhe /
vajrasphaṭikasopāne citrapaṭṭaśilātale / /४२ / /
jāmbūnadamaye divye nānāratnavibhūṣite /
nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalodake
haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite /
ṣaṭpadodgītakamale dhārāsaṃpātanādite //४४ / /
mattakrauñcamayūrāṇāṃ६३ nādairvikruṣṭakandare६४ /
apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnaraiścopaśobhite / /४५/ /
jīvanjīvakadātyūhavirutaiśca६५ praṇādite /
kokilārāvamadhure siddhacāraṇasevite / /४६ / /
saurabheyaninādāḍhye meghastanitanisvane /
vināyakabhayodvignaiḥ kuñjarairmuktakandare / /४७/ /
५२ brūhi - ka. / ५३ stutvā - kha. / ५४ munīnāṃ - kha / ५५ bhavitā - kha. / ५६ śruta - kha / ५७ caiva - (?) / ५८ śarvasya ca - kha / ५९ tadahaṃ - kha / ६० priyārthantu - kha / ६१ mahātmani - kha / ६२ vibhūṣite - ka. / ६३ tatra krauñcamayūrāṇāṃ - kha. / ६४ vispaṣṭano (nā?) dite - kha. / ६५ jātīnāṃ virutaiśca - ka. kha. /
618
vaṃśavāditranirghoṣe śrotrendriyamanohare /
dolālalitavikṣepai६६ rvanitāsiddhasevite६७
dhvajairllambitadolānāṃ६८ ghaṇṭānāṃ virutākule /
ballakīghoṣabahule nṛttavyāpārasaṃkule //४९/ /
mukhairdarddaravādyaiśca६९ valgitāsphoṭite tathā /
krīḍāceṣṭāvinodānāṃ ravairākranda(?) kandare / /8.114.५० //
hāsaiḥ santrāsajananairvikarālaistathā mukhaiḥ /
dehabandhairvicitraiśca prakrīḍitagaṇeśvare७० / /५ १ / /
vyāghrasiṃhamukhai७१ rghoraissarpākhuvadanairapi /
mṛgameṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā //५२ / /
viḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākāramūrttibhiḥ७२ /
hrasvairdīrghaiḥ kṛśaiḥ sthūlairlambodaramahodaraiḥ
hrasvajaṃghaiḥ pralamboṣṭhaistālajaṃghaistathāparaiḥ७३ /
gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ / /५४//
ekapādairmahāpādairbahupādairapādakaiḥ /
ekamūrdhabhiratyugrairbahumūrdhabhirulbaṇaiḥ
amūrdhabhiśca gaṇapairmahāmūrdhabhireva ca /
ekanetrairmahānetrairbahunetraiśca sarvaśaḥ / /५६/ /
kabandhākṛtibhiścānyairanetrairgaṇanāyakaiḥ /
ekanāsairmahānāsairbahunāsairanāsikaiḥ / /५७/ /
ekavaktrairmahāvaktrairbahuvaktrairavaktrakaiḥ /
ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ / /५८//
ekahastairmahāhastairbahuhastairahastakaiḥ /
viśvarūpairvirūpaiśca surūpai rūpavarjitaiḥ /
evaṃvidhairmahāyogairbhūtairbhūtapatirvṛtaḥ / /५९//
६६ dolālalitavikṣepaiḥ (?) / ६७ siṃhasevite - ka / ६८ dhvajollambitadolānāṃ (?) / ६९ mukhadardara- vādyaiśca - ka / ७०. gaṇeśvaraiḥ - ka. / ७१ siṃhavyāghramukhai (?) / ७२ kroṣṭukākārimūrtibhiḥ kha, / ७३. stayāpare - ka.
619
viśuddharatnāṅgavibhūṣitāṅgadā७४ śilātale hemamaye manorame /
sukhopaviṣṭaṃ madanāṅganāśanaṃ cucoda७५ vākyaṃ girirājyanandanā७६ //8.114.६ ० //
devyuvāca
bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana /
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājatembudasannibhama७७ / / ६१ / /
nātyulvaṇaṃ śubhaṃ śubhraṃ७८ nīlāñjanacayopamam /
kimidaṃ deva dīptaṃ te७९ kaṇṭhe kāmāṅganāśana /
ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā yenedaṃ nīlamīśvara /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ८० / /६२ //
śrutvā vākyaṃ tato devyāḥ pārvatyāḥ pārvatīpriyaḥ /
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ / /६३ / /
maheśvara uvāca
mathyamānemṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ /
agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṃ kālānalaprabham
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam /
trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat८१ samantataḥ
taṃ dṛṣṭavā८२ surasaṃghāśca daityāścaiva varānane /
viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇontikam //६६/ /
dṛṣṭavā suragaṇān bhītānbrahmovāca mahādyutiḥ /
mayā८३ṣṭaguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam //६७/ /
trailokyasyeśvarā yūyaṃ sarve ca vigatajvarāḥ /
vimānacāriṇaḥ८४ sarve sarve svacchandacāriṇaḥ / / ६८//
prajābhiḥ satkṛtāḥ samyaṅ nityaṃ bahumatā mama /
kimarthe vā८५ mahāprajñā bhṛśamudvignacetasaḥ
७४ ratnāṃśuvibhūṣitāṅgadā - kha. gha., vibhūṣitāṅgai ( ṅge) - ka ṭi.,.. ṅgī - gha / ७५ jagāda - gha., uvāca - kha. / ७६girirāja putrī - kha. / ७७... mbujasannibham (?) / ७८ śubhre (?) / ७९ dīpyaṃte - ka, dīpyate - kha / ८० vaktumarhasyaśeṣataḥ - kha. / ८१ visphurantaṃ - ka. / ८२ tandṛṣṭvā - ka. / ८३ yathā - kha. / ८४ vimānagāminaḥ - kha. / ८५ vo - kha. /
620
kena vyāvartitaiśvaryā yena māṃ samupasthitāḥ /
prajāsarge na sotrāsti८६ yojñānmama nivartayet
adhyātme cādhibhūte ca adhidaive ca nityaśaḥ /
prajākarmavipāke ca śaktā yūyaṃ pravartitum / /७१ //
kiṃ kāryaṃ kāraṇaṃ kiṃ vā८७ kuto vā bhayamāgatam /
yena८८ yūyaṃ samudvignā mṛgā siṃhārditā iva / /७२/ /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyātumarhatha /
śrutvā vākyaṃ tatastasya८९ brahmaṇaḥ sumahātmanaḥ९० //७३ / /
ūcusta ṛṣibhiḥ sārdhaṃ suradaityendradānavāḥ९१ /
surāsuragaṇairbrahman९२ mathyamāne९३ mahodadhau९४ //७४/ /
bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham /
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham / /७५//
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntāgnisamaprabham /
trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat९६ samantataḥ / /७६/ /
tejasāmiva saṃghātaṃ sumahat samupasthitam /
viṣaṇṇavadanāḥ sarve dṛṣṭodbhūtaṃ mahāviṣam / /७७/ /
viṣeṇottiṣṭhatā tena९७ kālānalasamatviṣā९८ /
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ / /७८//
taṃ dṛṣṭavā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārdanam /
sarve bhītā९९ vayaṃ brahmam̐१००stvāmeva śaraṇaṃ gatāḥ //७९/ /
surāṇāmasurāṇāñca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham /
pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ१०१ / /8.114.८० //
८६ modanti - kha / ८७ kinnu - kha / ८८ kena - kha / ८९ nu te tasya - ka. / ९० paramātmanaḥ - ka / ९१ surā daityendradānavāḥ - ka / ९२ surāsurairmathyamāne - ka / ९३ payotsaṅgāt - ka. / ९४ mahātapāḥ - ka, mahodadheḥ (?) / ९५ ... saprabhaṃ - ka / ९६ visphurantaṃ - ka. / ९७ viṣeṇottiṣṭhamānena - ka,? tthitamātreṇa (?) / ९८. samārciṣā ka / ९९ tatassarve - ka. / १०० bhītā - ka / १०१ lokanamaskṛtaḥ - kha. /
621
śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca१०२ tapodhanāḥ /
yattadagre१०३ samudbhūtaṃ mathyamāne mahodadhau१०४ / /८ १ / /
viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam१०५ /
tasya१०६ prodbhūtamātrasya virājante na१०७ devatāḥ //८२/ /
tasya१०८ viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ /
śaknuvanti na vai१०९ soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt / /८३ //
ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmayonirayonijaḥ /
māmevaṃ stotumārebhe११० brahmā vedavidāṃ varaḥ / /८४//
brahmovāca
namastubhyaṃ virūpākṣa namaste naikacakṣuṣe१११ /
namaḥpinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ / /८५/ /
namastriśūlahastāya daṇḍapāśāsipāṇaye /
namastrailokyanāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ / /८६ / /
namaḥ surārihantre ca११२ somasūryāgnicakṣuṣe /
brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ / /८७/ /
sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ /
manmathāṅgavināśāya kālakālāya११३ vai namaḥ //८८/ /
rudrāya vasuretāya devadevāya raṃhase /
uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe //८९/ /
kapardine karālāya११४ śaṅkarāya harāya ca /
virūpāya surūpāya śivāya varadāya ca //8.114.९० / /
tripuraghne makhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ /
buddhāya caiva śuddhāya muktāya११५ kevalāya ca / /९१ / /
१०२ mu tayaśca - kha / १०३ yatra cāgre - kha / १०४ payonidhau - ka / १०५ kālakūṭeti viśrutam - ka / १०६ yena - kha / १०७ prodbhūmātreṇa na virājati - kha / १०८ na ca - ka / १०९ na śaknuvanti ca - ka. / ११० idaṃ stotraṃ samārabdho - ka , gatveśaṃ stotumārabdho - gha. / १११ neka cakṣuṣe - kha / ११२.. nāśāya - ka. / ११३ kālākālāya - kha. / ११४ kadhīrāya - ka. / ११५ muktāyai - ka kha /
622
lokatrayavidhātre ca śakrāya varadāya ca११६ /
agrāyātha tathogrāya viprāyānantacakṣuṣe११७
rajase caiva satvāya tamasevyaktayonaye /
nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ
vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ /
cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ
sūkṣmāya caivāsūkṣmāya sūkṣmāsūkṣmāya vai namaḥ /
bhaktānāmārtināśāya priyanarāyaṇāya ca
umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkanāya ca /
pakṣamāsārdhamāsāya११८ ṛtusaṃvatsarāya ca
bahurūpāya muṇḍāya daṇḍinetha varūthine११९ /
rathine१२० dhanvine nityaṃ१२१ jaṭine brahmacāriṇe
ṛgyajuḥsāmarūpāya१२२ puruṣāyeśvarāya ca१२३ /
namaste bhagavanū २ ' vyakṣa namaste bhagavañchiva
namaste devadeveśa namaste bhūtabhāvana /
ityevamādicaritaiḥ stutaṃ stutyaṃ१२५ namostute१२६
praṇamya mūrdhnā praṇatosmi rudraṃ jagadguruṃ devavaraṃ trinetram /
sūkṣmosi yogātiśayādhigamyaṃ tejonidhe१२७ vyaktamupaimi rudram
jñātvā tu bhaktiṃ mama devadeva prasīda gaṅgāmbuniṣiktakeśa /
tvāṃ saurabheyāmbudacitrayānaṃ१२८ śivaṃ prayatnāt śaraṇaṃ gatosmi१२९
evaṃ tena tadā१३० pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā /
stutohaṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ / /१०२//
११६ indriyāṇāṃ varāya ca - kha. / ११७ nekacakṣuṣe - ka / ११८ varṣāya (?) / ११९ ... ndhavarūthine - gha. / १२० dhvajine (?) / / १२१ caiva - ka / १२२ sāmargyajuratharvāya (?),... mātharvāya - ka. / १२३ purudhāme- śvarāya ca (?) / १२४ bhagavān - ka kha / १२५ stutistutyaṃ - ka. kha., tubhyaṃ - ka. / १२६ namo namaḥ - (ka?) / १२७ yogātiśayābhigamyaṃ tejonidhiṃ - kha. / १२८... cintayānaṃ - kha, / १२९ śaraṇā- gatosmi - kha. / १३० bhagavatā - kha. /
623
tataḥ prīto hyahaṃ tasya१३१ brahmaṇotha mahātmanaḥ१३२ /
natastaṃ१३३ mukhyayā vṛttyā pitāmahamathābruvam / /१ ०३ //
bhagavan bhūtabhavyeśa bhūtādhipa१३४ mahātapaḥ१३५ /
kiṃ१३६ kāryaṃ te mayā brahman१३७ kartavyaṃ vada१३८ suvrata /
śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāmbujekṣaṇe // १ ०४/ /
brahmovāca
bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara१३९ /
surāsuragaṇairdeva mathyamāne mahodadhau१४० // १०५ / /
mayūrabhṛṅgasakāśaṃ१४१ nīlajīmūtasannibham /
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham / / १०६ //
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarccasam /
trailokyotsādasūryābhaṃ visphurat tat१४२ samantataḥ / / १०७ /
viṣeṇottiṣṭhatā tena१४३ kālānalasamatviṣā /
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ
taṃ dṛṣṭavā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārdanam /
tataḥ sarve vayaṃ१४४ bhītāstvāmeva śaraṇaṃ gatāḥ१४५ //१ ० ९//
tat१४६ pibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā /
bhavānagrasya bhoktā vai bhavāndevavaraḥ१४७ prabhuḥ //8.114.१ १० //
bhavāṃstasya१४८ mahāvegaṃ samarthaḥ sanniyacchitum /
nānyaḥ kaścit pumāñchakto jagatyasmim̐ścarācare१४९ //१ ११ / /
pātumeko mahādeva samarthastvaṃ mahādyute१५० /
tasyaivograprabhāvasya kālānalasamatviṣaḥ(?) / / ११२ //
१३१ prītosmi tasyāhaṃ - kha- / १३२ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ - ka. / १३३ tatastaṃ - ka., tamahaṃ - kha. / १३४ lokanātha - kha. / १३५ bhūtādhika - ka., jagatpate - kha. / १३६ yat - ka. / १३७ mahābrahman - kha. / १४८ tava - ka. / १३९ kāraṇaṃ param (? / / १४० surāsurairmathyamāne kṣīrode bhagavañchiva - ka / १४१ abhavanmeghasaṃkāśaṃ - ka. / १४२ visphurantaṃ - ka. / १४३ viṣeṇottipṭhamānena - ka. kha, tthitamātreṇa (?) / १४४ bhayaṃ (bhayāda?) - ka / १४५ bhṛśaṃ vṛṣabhavāhana - kha. / १४६ taṃ - ka. / १४७ bhavām̐śca varadaḥ - gha / १४८ bhagavān stāṃ (taṃ) - ka. / १४९ pumāñchaktastriṣu lokeṣu vidyate - kha. / १५. mahādyutiḥ - kha /
624
vegaṃ soḍhuṃ१५१ mahādeva samarthonyo१५२ na vidyate /
tasyaivaṃ bruvato devi१५३ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ //११ ३//
bāḍhamityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane /
tadahaṃ१५४ pātumārabdho viṣamantakasannibham //१ १४//
lokatrayahitārthāya suradaityendrasannidhau१५५ /
pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ suragaṇārcite१५६ /
kaṇṭhe samabhavat kṣipraṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇāmbuje१५७kṣaṇe
tad dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ१५८ kaṇṭhe saktaṃ mahāviṣam१५९ /
takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivoragam //१ १ ६//
athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ /
śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata //१ १७//
iti tasya vacaḥ śrutvā mayā girivarātmaje /
paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāñca varānane // १ १८//
yakṣagandharvasiddhānāṃ१६० piśācoragarakṣasām /
dhṛtaṃ kaṇṭhe viṣaṃ ghoraṃ tataḥ śrīkaṇṭhatā mama //१ १९//
tatkālakūṭaṃ viṣamugratejaḥ१६१ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājakanye१६२ /
paśyan samastaḥ१६३ suradaityasaṃgho१६४ hṛṣṭaḥ१६५ paraṃ vismayamājagāma१६६
tataḥ suragaṇāḥ sarve sayakṣoragarākṣasāḥ /
ūcuḥ prāñjalayo devi१६७ mattamātaṅgagāmini
aho balaṃ vīryaparākramaste aho vapuryogabalaṃ tavedam१६८/
aho vibhūtistava devadeva gaṅgājala१६९ plāvitacandramaule१७०
tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva sūryo rajanīkarastvam /
tvameva kālo niyatistvameva tvameva mṛtyurdhanadastvameva१७१
१५१ samarthonyo - kha / १५२ vegaṃ soḍhuṃ - kha. / १५३ bruvatastu varārohe - kha / १५४ tatohaṃ - ka kha. / १५५ lokatrayahitārthāyāsuradaityedravandite - ka. / १५६ suragaṇārcitaṃ ( ntikaṃ?) - ka. / १५७ suragaṇārcitaṃ ( te?) - ka / १५८ tannīlotpalapatrābha - ka / १५९ śaktamivāntakaṃ - ka. / १६० nāgānāṃ - kha. / १६१... mugratejaṃ - ka. kha. / १६२ putri - ka? / १६३ saṃpaśyamānāḥ - ka. kha. / १६४... saṃghāḥ - ka. kha. / १६५ hṛṣṭāḥ - ka. kha. / १६६... mīyuranye (?) / १६७ bhūtvā - kha, teṣāṃ - ka. / १६८ tadeva - kha. / १६९ deva saṅgojaṭā? - ka. / १७० jalāplāvitakeśadeśa - kha. / १७१ mṛtyurdahanastvameva - kha /
625
tvameva sūkṣmaḥ१७२ puruṣovyayastvaṃ tvameva sūkṣmācca paraṃ ca sūkṣmam /
vyaktaṃ tvameva prakṛtistvameva tvameva satvaṃ ca१७३ bhavodbhavaṃ ca / /१२४//
tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva tvameva vahniḥ pavanastvameva /
tvameva khaṃ bhūtabhaviṣyabhavyaṃ tvameva bhūtaṃ bhavabhavyayuktam //१ २५/ /
tvameva yajño niyamastvameva tvameva sarvaṃ prakaroṣi dharmam /
tvameva sarvasya carācarasya pṛthag vibhaktā pralaye ca goptā१७४ //१ २६// ityevamuktvā१७५ vacanaṃ surendrāḥ praṇamya māṃ siddhagaṇāśca hṛṣṭāḥ१७६ /
vyapetaśokāḥ pravibhaktasomā gatā vimanairanilogravegāḥ१७७
ityetat paramaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyataraṃ mahat /
svayaṃ१७८ svayaṃbhuvā proktaṃ stotraṃ१७९ pāpapraṇāśanam / /१ २८//
yastu dhārayate nityaṃ matparo niyame sthitaḥ१८० /
brahmodgītaṃ śivaṃ hyetat१८१ sarvaroganibarhaṇam
gatiṃ tasya pravakṣyāmi paratreha ca' dehinaḥ१८२ /
viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṃgamaṃ tathā१८३ / / 8.114.१३०//
saṃprāpya gātraṃ१८४ suśroṇi kṣipraṃ sapratihanyate१८५ /
śamametya१८६ śubhaṃ ghoraṃ duḥsvapnaṃ cāpakarṣati //१ ३१ //
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca /
vivāde jayamāpnoti yuddhe caiva na saṃśayaḥ //१ ३ २//
gacchatodhvani ca kṣemaṃ१८७ satvaṃ caivopajāyate१८८ /
śarīrabhede vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane //१ ३३ //
hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrdhajaḥ /
tryakṣobhedyastriśūlī ca vṛṣaketurmahābalaḥ
१७२ brahma - kha / १७३ nantvañca - kha. / १७४ bhoktā - kha. / १७५. muktā - ka. kha. / १७६ pragṛhya somaṃ praṇipatya māñca - kha. / १७७ ranilogravegaiḥ - ka. kha., ita 'uttaraṃ svamālayaṃ merumupetya sarve
/ ityadhikaṃ kha pustake / १७८ tadā - ka. / १ ' ९ stava - kha. / १८० brahmodgītamidaṃ śubhaṃ - kha. / १८१ hye (hī?) daṃ - ka. / १८२ varaprada - kha. / १८३ vāpi jagama - kha. / १८४ gātra prāpya tu - kha. / १८५ vipratihanyate - kha / १८६ śamaya - ka. / १८७ gacchate kṣemamadhvānaṃ - kha. / १२८ śarīre nāsti vai bhayaṃ - kha. /
626
nanditulyavapuścaiva nanditulyaparākramaḥ /
vicaratyakhilaṃ१८९ siddhaḥ saptalokaṃ१९० mamājñayā //१ ३५/ /
na hanyate१९१ gatistasya vāyoriva nabhastale१९२ /
mama pārśvacaro bhūtvā१९३ tiṣṭhatyābhūtasaṃplavam१९४ //१ ३६//
yepi caitadvarārohe sadā śṛṇvanti mānavāḥ /
teṣāṃ caiva pravakṣyāmi phalaṃ phalasahasrade / / १ ३७//
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm /
vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ prāpnoti sadgatim
vyādhito mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt /
gurviṇī janayet putraṃ kanyā vindati satpatim
naṣṭañca labhate dravyamiha loke paratra ca /
gavāṃ śatasahasrasya samyag dattasya yatphalam / /8.114.१४० / /
tatphalaṃ samavāpnoti śrutvā martyaḥ kathāmimām /
akṣaraṃ vātha pādaṃ vā ślokaṃ ślokārdhameva vā
athavā sarvamadhyāyaṃ devabrāhmaṇasaṃsadi /
yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā
śraddadhānaḥ sadodyukto rudraloke mahīyate /
paṭhasva devi bhadrante pāṭhayasva ca bāndhavān
ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ १४४//
kuryurvighnaṃ gṛhe tatra yatrāyaṃ tiṣṭhate stavaḥ /
yathāvimuktaṃ kṣetreṣu kṣetraṃ śreṣṭhaṃ prakalpitam // १४५/ /
tathā stavo variṣṭhoyaṃ stavānāṃ brahmanirmitaḥ /
yaścainaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇān pādamantataḥ
akṣayyamannapānaṃ vai pitṝm̐stasyopatiṣṭhati /
manasā cintitaṃ yacca yacca vācāpyudāhṛtam / / १४७//
१८९ tyakhilān - ka. / १९० saptalokān - kha. / १९१ hanyati - ka. kha. / १९२ anilasyāmbare yathā - kha. / १९३ dharobhūmi - kha. / १९४ pratyābhūtaḥ samṛddha (dhya) ti - kha. /
627
sarvaṃ saṃpadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt /
śrutvaitat paramaṃ guhyaṃ yepi syuḥ pāpayonayaḥ
striyaḥ śūdrāśca tepīha rudralokaṃ vrajantyuta /
yadā mānuṣyatāmeti kadācit kālaparyayāt
vedavedāṅgatattvajño vimale jāyate kule /
devabhaktaśca bhavati dharmañca kurute tadā
itihāsamidaṃ puṇyaṃ sarvakilviṣanāśanam /
ūktaṃ mayātra tuṣṭena svayamevāmbujekṣaṇe
iti skandapurāṇe amṛtamathane nīlakaṇṭhopākhyāne brahmadevakṛtaṃ mahādevastotraṃ nāma caturdaśottaraśatatamodhyāyaḥ
vyāsa uvāca
amṛtepahṛte tasmin viṣṇunā chadmarūpiṇā /
daityāśca dānavāścaiva kiṃ cakru stadantaram१
sanatkumāra uvāca
te krodhādvañcitāḥ sarve viṣṇunā dānaveśvarāḥ /
sannahya yuddhāya tadā garhanto२ viṣṇumūcire
dhigbala dhik ca te śauryaṃ pāpa dhik te parākramam३ /
viśrambhaghātī४ nityaṃ tva५nnīcakarmā६ durātmavān / /३ //
tvayā nikṛtyā nihato hiraṇyakaśipuḥ purā /
hiraṇyākṣaśca daityendromṛtaṃ cedamapāhṛtam७
na tavāsti balaṃ yuddhe nikṛtyā hi balī bhavān /
yuddhe sthito bhavānastu na no८ mokṣamavāpsyati९
१ cakre tadanantaram - ka. / २ garhayana - ka. kha. / ३ parākramaḥ - kha. / ४ viśrambhaghātina - kha. / ५ ca - ka. kha. / ६ nīcakarma - kha. / ७ hyamṛtaṃ cedame (mā) hṛtaṃ - ka. kha. / ८ tato - ka. / ९... navāpsyasi - kha. /
628
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa daityārāṭ kruddha udgiran१० pāvakārciṣaḥ११ /
rathenāmbudanādena viṣṇumevābhidudruve / /६ //
vipracitiśca१२ daityendro gajena gajinaṃ tadā /
samāhvayat sahasrākṣaṃ gajina vajrapāṇinam(?) / /७ / /
virocanastu saṃkruddho dhaneśaṃ rākṣasādhipam /
gajenaivābhidudrāva jalado bhāskaraṃ yathā / /८/ /
balirvairocaniścāpi yamaṃ pitṛgaṇādhipam /
rathenaivābhidudrāva vighno vighnamivāparam१३ / / ९//
anuhrāśca daityendro hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ /
varuṇaṃ prati dudrāva nadīvego yathārṇavam / /8.115.१ ० //
mayastu१४ dānavaśreṣṭhastārastāraka eva ca /
ādityaissaha saṃsaktā१५ gajā iva mahāgajaiḥ / / ११ / /
śarabhaḥ śataketuśca balo mūkaśca dānavaḥ /
rudrānevābhyabhāvanta१६ siṃhāḥ siṃhānivājane // १२/ /
śambhuḥ kārtasvanaścaiva mahāmāyaśca śambaraḥ /
vasubhiḥ saha saṃsaktā vyasanānīva sādhubhiḥ / /१ ३ / /
narakotha hayagrīvastathendradamanosuraḥ /
aśvibhyāṃ saha saṃsaktā१७ grahābhyāmiva tārakāḥ // १४/ /
anye cānyaissuraissārdhaṃ mahāmāyā mahābalāḥ /
āhūyāhūya yudhyante१८ sarve krodhena dānavāḥ / /१ ५ / /
vipracittirmahāmāyaḥ sahasrākṣaṃ tribhiḥ śaraiḥ /
ardayāmāsa nādena nādayāno diśo daśa१९ // १ ६/ /
१० utkirat. (?), udgirat - ka., dānavāḥ - kha. / ११ pāvakārciṣāḥ - (?/ १२. stu; kha / १३ mivāparaḥ - kha. / १४ yamastu - ka. kha. / १५ saṃyuktā - ka. / १६.. nevābhidhāvantaḥ - ka. / १७ saṃsakto ( ktau? - ka. / १८ yuddhyanti - kha. / १०. diśaḥ - ka kha. /
629
tasyendraḥ kārmukaṃ citramasyato laghuhastavān /
vajreṇa śatadhāreṇa śatadhā vyabhajad२० balī // १७/ /
tatosya gajamāghore२१ kārmukaṃ gṛhṇatoparam /
gajena pothayāmāsa sa papāta yathā giriḥ / /१८ / /
tamāplutaṃ२२ gajāccaiva dānavaṃ devarāḍ balī /
vajreṇātāḍayat krauñcaṃ śaktyā guha ivāhave / / १ ९/ /
sa tena vajraghātena dānavo mūḍhacetanaḥ२३ /
apatad bhūtale kṣipraṃ vātarugṇa iva drumaḥ२४ //8.115.२ ० //
tato hāhākṛtamabhūddānavānāṃ bale tadā /
sādhusādhviti devānāṃ siṃhanādāśca bṛṃhitāḥ / /२ १ / /
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sa śaktyā२५ bhīmarūpayā /
mātaṅgaḥ tasya saṃmatta२६manayadyamasādanam / /२२ / /
tatosya pṛṣṭharakṣām̐śca kavacañca mahāprabham /
śātayāmāsa२७ devāgryassa२८ hitvā saṃyugaṃ yayau / /२३ / /
baliryamasya puṇḍraṃ२९ ca kṛtāntaṃ kalahaṃ tathā /
kālañca niyatiñcaiva kiṅkarān pāśameva ca / /२४//
ekaikaṃ paśyatastīkṣṇaiḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ /
yamañcaiva catuṣṣaṣṭyā hṛdaye samavidhyata / / २५//
tasya cānadataḥ kṣipraṃ yamaḥ kruddho hasam̐stadā /
daṇḍena rathamāhatya bhasmasāyujyamānayat३० / / २ ६//
hate rathe sasūte tu sāśve३१ saha padānugaiḥ /
tiṣṭhatiṣṭheti sannadya३२ yamaṃ baliradhāvata // २७/ /
tasyāpatata evāśu३३ yamo daṇḍamavāsṛjat /
mūrdhni tena prahāreṇa tataḥ sogānmahītalam / /२८ //
२० nyabhajat - ka. / २१ mārādhe - ka., mārohe - kha. / २२ tamāpnutaṃ - ka. kha. / २३ mūḍhacetasaḥ - kha / २४ ivārṇavaḥ - ka. / २५ saṃjñāmaśanyā - kha. / २६ saṃmataṃ tasya - ka. kha. / २७ sātayāmāsa - ka. / २८ devogryassa - kha.,. sta - ka. kha. / २९ puṇyaṃ - ka., puṇḍrām̐ - kha. / ३० sāyojyamānayat - ka kha, / ३१ sāśvai - ka. kha / ३२ sannādyā - ka., saṃchādya - kha. / ३३ evaḥ tha - ka. kha /
630
tato hāhākṛtamabhūddānavānāṃ bale tadā /
gṛhaṇa gṛhaṇeti cāpyūcuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ tathāpare
anuhrādastu varuṇaṃ nārācena mahābalaḥ /
āhatya hṛdaye kruddho rathopasthe nyapātayat / /8.115.३ ० / /
sa utthāya kṣaṇāddevo vikṛṣya balavaddhanuḥ /
sāyakām̐stasya saṃdhārya३४ dhanuściccheda vīryavān //३ १ //
aśvāñjaghāna sūtasya śiraḥ kāyādapātayat /
tasya praskandataścāpi hatāśvādrathasattamāt
bibheda hṛdayaṃ śīghraṃ sa papāta yathā mṛtaḥ /
maya३५stārastārakaśca ādityān dṛḍhamārdayan //३ ३ //
tepi tān virathāñcakruḥ sarvāñcharaśataistribhiḥ३६ /
śarabhaḥ śataketuśca balo mūkaśca dānavaḥ //३४/ /
rudrānastrairbahuvidhairnādayantordayanyudhi /
teṣāmastrāṇi tāni sma prativārya mahābalāḥ / /३ ५//
śalabhā iva kedārān muhūrtena vyanāśayan३७ /
te kālyamānāstai rudrai३८rbahubhirvirathāstadā
raṇaṃ tyaktvā mahāmāyā vipalāyanta३९ sarvaśaḥ /
śambhuḥ kārtasvanaścaiva mahāmāyaśca śambaraḥ / /३७//
vasūnabhyadravan yuddhe gajāḥ pratigajāniva /
teṣāntu vasavaḥ sarve svāpanāstraṃ४० sasarjire
ratheṣvavasthitā yena babhuḥ suptā yathā mṛgāḥ /
tān suptān rathayantāro raṇāttasmādapāharan / /३९//
haratāṃ caiva sūtānāmuttamāṅgānyapātayan /
te hateṣvatha sūteṣu udbhrāntairvājibhistadā / /8.115.४० / /
३४ saṃvārya - ka. / ३५ yama - ka kha. / ३६ gatastribhiḥ - kha., gabhastibhiḥ - ka. / ३७ vyaśātayan - kha. / ३८ āhanyamānāstai - kha.,?.. strai - ka. / ३९ vyapalāyanta - ka. / ४० śvā (svā) panārthaṃ - ka /
631
suptā eva raṇe sarve bhrāmyante ditisūnavaḥ /
narakotha hayagrīvastathendradamanopi ca / /४१ //
aśvinau dvau४१ susaṃyattā yuyudhuste sureśvarāḥ /
tānāpatata४२ evātha tau devau४३ bhiṣajāṃ varau
daṇḍenāstreṇa virathān sarvāneva pracakratuḥ /
punaścāpatataḥ sarvān gadinaḥ krodhamūrchitān / /४३ //
vāyavyāstreṇa sahasā saṃcikṣipaturāhave /
anye cānyām̐stadā devā ditiputrān vyapothayan४४ / /४४/ /
abhajyanta yathā siṃhairmṛgāraṇyebhisaṃhatāḥ४५ /
prahlādaścāpi daityendro viṣṇunā saha saṃgataḥ / /४५//
mahat kṛtvā tadā yuddhaṃ virathaḥ samapadyata /
sa cakreṇa hatāśvastu hatasūtapadānugaḥ
gadāṃ gṛhītvā praskandya janārdanamupādravat /
tasyodyatakarasyātha dhāvataśca mahāmune / /४७//
ciccheda tāṃ gadāmāśu cakreṇaiva janārdanaḥ /
atha te dānavāḥ śūra४६stairdevairbhagnavikramāḥ / /४८/ /
abhajyanta yathā siṃhairvane mṛgagaṇā bhayāt /
tānbhagnān४७ bhajyamānām̐śca dṛṣṭavā tyaktvā raṇaṃ yayuḥ / /४९//
prahlādopi raṇaṃ tyaktvā tānevānujagāma ha /
teṣu bhagneṣvathendrasya jayaśabdaṃ supūjitam
samaṃ cakrustadā devāḥ sanārāyaṇalokapāḥ /
siṃhanādāṃśca vividhān vāditrāṇi nyavādayan //५१ / /
iti skandapurāṇe amṛtamathaneyuddhe pañcadaśottaraśatatamodhyāyaḥ४८
४१ ca - ka / ४२ nātā - ka. / ४३ deve (?) / ४४ nyapothayan - kha. / ४५ padyārdhametadatra pramādādāpatitaṃ pratibhāti / ४६ śūrā - kha. / ४७ te tān. (?/ ४८ adhyāyaḥ १६८ - kha., nātrādhyāyasamāptirgha- pustake /
632
sanatkumāra uvāca
evaṃ tadabhavad vyāsa amṛtasyāvamanthanam /
yuddhañca sumahāghoraṃ१ prahlādena sahaiva tu // १ / /
sa tu kālena mahatā kṛtvā yuddhaśatānyuta /
putre virocane rājyaṃ pradadāvasureśvaraḥ / /२/ /
virocanaḥ punarvyāsa rājyasyārthe mahābalaḥ /
āṭībake hato yuddhe devendreṇa mahaujasā२ / / ३ //
vyāsa uvāca
āṭībakaḥ sa saṃgrāmaḥ kathamāsīnmahābhayaḥ /
śrotumicchāmi bhagavan३ paraṃ kautūhalaṃ hi me //४/ /
sanatkumāra uvāca
babhūva punareveha devānāmasuraiḥ saha /
sakhyaṃ४ te dadṛśuścaiva५ dūrādvai६ vismitānanāḥ / /५//
ghorāmilāvṛte tasmin varṣe vikṛtarūpiṇīm /
ugrāmātharvaṇīṃ kṛtyā७masurāṇāṃ bhayaṃkarīm //६/ /
tāṃ dṛṣṭavā tebruvan keyamāṭirityeva devatāḥ /
asurā baka ityeva vivādaścāpyajāyata / /७/ /
sāpi kṛtyā tadā ghorā devebhyo darśanaṃ dadau /
āṭirityeva teṣāṃ ca asurāṇāṃ bakobhavat८ / /८//
teṣāṃ paṇobhavattatra rājyaṃ prati mahāmune /
yo no jitaḥ sa no dāso jetā svāmī bhavatviti //९/ /
tatassā hyāṭirūpeṇa sarvebhyo darśanaṃ dadau /
tataste vijitā devāḥ procurnā sma१० jitā११ iti //8.116.१ ० //
१ sumahad ghoraṃ- ka. kha. २ hataujasā - kha., atrādhyāyasamāptirghapustake / ३ bhagavān - ka . kha/ ४ saṃkhyaṃ - ka. kha. / ५ dadṛśire caiva - ka. kha. / ६ dūrātte - ka. kha. / ७ jñātvā - ka. / ८ tu (vai) bakaḥ - kha. / ९... ndevān - ka. kha. / १० na sma (?) / ११... jjitā - ka. /
633
baka१२ evaiṣa suvyaktaṃ jitā yūyaṃ na saṃśayaḥ /
nāyamāṭirbakoyaṃ vai na bakaścāṭireva hi१३ / / ११ //
evaṃ vivadatāṃ yuddhamabhavadrājyakāraṇāt /
teṣāṃ dānavamukhyānāṃ devaissaha bhayāvaham / / १२ / /
varṣāṇāṃ vai sahasraṃ tu hato yatra virocanaḥ /
hate virocane brahmā baliṃ teṣāṃ mahāsuram / / १३ / /
abhyaṣecayadindratve१४ sa ca rājā babhūva ha /
tatassa lokāṃstrīn vyāsa balenākrāmadavyayaḥ१५ // १४/ /
trailokyasyeśvaraścaiva sa jajñe hyasureśvaraḥ /
jitvā yuddhena१६ devendraṃ sthānādacyāvayat prabhuḥ / / १५ / /
indratvamakaroccaiva yamatvañca mahābalaḥ /
sa eva varuṇaścābhūddhaneśognistathaiva ca / / १ ६/ /
ādityaścaiva somaśca parjanyo vṛṣṭisarjanaḥ /
sarvaṃ jagati kartavyaṃ sa eva kurute sadā१७ / / १७/ /
evaṃ śāsati vai rājyaṃ१८ devānāmasukhaṃ tadā१९ /
bhraṣṭaiśvaryā mahātmāno bhramanti śakunā iva / / १ ८/ /
teṣāṃ brahmā dadau buddhiṃ duḥkhitānāṃ mahātmanām /
āśvāsya bahudhā vyāsa kāruṇyād devasattamaḥ / / १ ९/ /
brahmovāca
devā na śakyo२० yuṣmābhirbalireṣa pravādhitum /
mahātmā dhārmikaścāyamamaraśca na saṃśayaḥ / /8.116.२ ० / /
brahmaṇyaśca balīyām̐śca tathā labdhavaraśca ha /
taṃ gatvā viprarūpeṇa viṣṇureṣa prayācatu२१ / / २१ / /
१२ eka - kha. / १३ ca - kha. / १४... dindrantu - ka.,... dindrastu - kha. / १५ balekāmayadavyayaḥ - kha. / vaśe kāsyada (?), balenākramya dānavaḥ (?) / १६ jihvā (hma) yuddhena - / १७.. .nyadā - ka / १८ rājye - kha. / १९ tathā - kha. / २० śakyaṃ - ka. kha. / २१ prayācatāṃ - kha /
634
vāmanaṃ rūpamāsthāya bhūmervai vikramatrayam /
dāsyate sa gṛhītvā tat kramatāmeṣa sarvaśaḥ
bhūmiṃ kramasamāṃ sarvaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ /
kramaṃ dvitīyaṃ dhātāsya२२ antarikṣe tataḥ२३ svayam
ahaṃ caiva pradāsyāmi tṛtīyaṃ kramamityuta /
evaṃ vo rājyalābhoyaṃ२४ dṛśyate nānyathā surāḥ
yasminkāle prakramate viṣṇureṣa triviṣṭapam२५ /
tasminkāle ca rakṣadhvaṃ sarvayatnena dānavān
sanatkumāra uvāca
ta evamuktā deveśā niścitya bahudhā śubham /
viṣṇumūcurmahāsatvāḥ kriyatāṃ brahmaṇo vacaḥ
dīkṣitaścāsuraśreṣṭho hayamedhena sodya vai /
kalyaṃ२६ cāvabhṛthaṃ२७ tasya gatvā yācasva taṃ prabho
sanatkumāra uvāca
evamastviti tenoktā devā yuddhāya daṃśitāḥ /
atiṣṭhanta tadā sarve śakraṃ kṛtvā purassaram
nāradotha tadā gatvā pūjitastena bhaktitaḥ /
sukhopaviṣṭaḥ prāhedaṃ vacanaṃ vadatāṃ varaḥ
dharmeṇa tava tuṣṭohamṛṣayaśca tapodhanāḥ /
anāsuramida vṛttaṃ tava dānavasattama / /8.116.३ ०//
sarve२८ hi dānavāḥ२९ krūrāḥ३० brahmaghnā३१ lokakaṇṭakāḥ३२ /
tvaṃ tu brāhmaṇabhaktaśca lokānāṃ hitakṛttathā
tasmāttava śubhaṃ cintyaṃ sadaivāsurapuṅgava३३ /
yathā ca te śubhaṃ kiñcit syād rājannityameva३४ hi३५
२२ dātāsya - kha. / २३ tava - ka. kha. / २४ rājyalambhoyaṃ - kha / २५ tṛviṣṭapama - ka trivi kha / २६ kālyāṃ - ka., kālyaṃ - kha. / २७ cāvabhṛtaṃ - kha. / २८ sarvo - ka. / २९ dānavaḥ - ka / ३० krūro - ka. / ३१ brahmaghno - ka. / ३२ lokakaṇṭakaḥ - ka. / ३३ sadevāsurapuṅgavāḥ - ka / ३८ rājyanityameva - ka kha / ३५ ca - ka /
635
eṣa devaiḥ praṇihito viṣṇurvipratvamāsthitaḥ /
trīm̐stvā rājyārthamudyuktaḥ३६ prārthayiṣyati vikramān / /३ ३ //
tanna tasya tvayā deyaṃ३७ rājyaṃ३८ paścānna te३९ bhavet /
ataḥ paraṃ bhavān rājan pramāṇamasureśvara / / ३४//
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā balirvairocanistadā /
uvāca praṇato vyāsa nāradaṃ dānaveśvaraḥ
śatravaste mama dṛḍhaṃ teṣāṃ cāhaṃ mahāmune /
yadi te māṃ prayācante४० kṛtārthosmi tato nanu //३ ६//
svadharmaṃ४१ saṃ४२parityajya yadi cenmadhusūdanaḥ /
māṃ prayācati dīnātmā saphalaṃ jīvitaṃ mama //३७/ /
vrataṃ cedaṃ mama brahman sadaiva hi mahāmune /
yācito४३ na dadāmīti na ४४ vadeyamiti prabho //३८/ /
urdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yācato४५ viprasattama /
bruvato na dadāmīti narakāyotkramantyatha / /३९//
dehīti ruditasyākhyā४६ nāstīti pratirodanā /
mā māṃ४७ nārada paśyantu rudantamitare janāḥ / /8.116.४० / /
eṣā४८ bhavati sarvasya puruṣasya mahāmune४९ /
yācato mama dātāyamicchā taddhyakṣayaṃ५० phalam
sohaṃ yadi na dāsyāmi śatrubhyo yācitaṃ५१ mahat /
narakaṃ rauravaṃ nāma pratipatsyāmyasaṃśayam //४२/ /
yo hi vai yācamānāya na dadāti narādhamaḥ /
sa taṃ hinasti yācantamāśācchedānna saṃśayaḥ / /४३ //
३६ sa vai trīn surakāryārthaṃ gha/ ३७ te tasya na tvayā deyā gha./ ३८ rājan (?) / pathyā na te ka/ ४० prayācanti - ka kha. / ४१ ardharmaṃ - ka, sardharmaṃ (?) / ४२ svaṃ - kha. / ४३ yācitaṃ - ka. / ४४ ca - kha. / ४५ yācite - kha / ४६ ruditasyāhvā - kha. / ४७ mā - kha. / ४८ yeṣāṃ - kha. / ४९ mahātmanaḥ - kha / ५० tad vyatyayaṃ - kha. / ५१ yācito - kha. /
636
bhabānmama pitā vyaktaṃ५२ putraḥ snehakṛto५३ hyaham५४ /
nāhaṃ na dāsye viprendra nirvṛtiste५५ bhavatviyam६ //४४/ /
sanatkumāra uvāca
tatassa taṃ tadāmantrya tena caiva supūjitaḥ /
divamakrāmadavyagra५७ścintayānaḥ kathaṃ bhavet / /४५/ /
gatetha tasmindivase rajanyāṃ sa५८ mahāyaśāḥ /
viṣṇurvāmanarūpeṇa vipro bhūtvā tamarthayat५९ / /४६ / /
sa cāpi rājā viprendra६० ratna३ni ca vasūni ca /
grāmāndāsīśca mahiṣīrgavāśvān rathahastinaḥ / /४७//
vāhanāni ca citrāṇi suvarṇaṃ śayanāni ca /
śayyāstaraṇavastrāṇi bhūṣaṇāni gṛhāṇi ca //४८/ /
yaṃ yamarthayate६१ vipro yāvadyaśca६२ yathā yathā६३ /
tathā tathā sa daityendro dadātyevāvicārayan / /४९/ /
taṃ tathā vartamānaṃ tu vāmanaḥ sumahāyaśāḥ /
prāha mahyaṃ prayacchasva yadahaṃ prabravīmi te / /8.116.५० //
sa tamargheṇa६४ pādyena āsanādibhireva ca /
saṃpūjyaivābravīd६५ brūhi yattaveṣṭaṃ dvijottama / /५१ //
vāmana uvāca
yadi prayacchase rājan yācamānāya kāmataḥ /
tato bravīmyanyathā tu na vakṣyāmyasureśvara / /५२/ /
baliruvāca
jñātvārthaṃ pratijānīyāṃ deyaṃ brāhmaṇa tadyadi /
dātuṃ ca śakyaṃ tat syāttu६६ tatohaṃ६७ dātumutsahe / / ५३ / /
५२ nityaṃ - kha. / ५३ putrasnehaḥ kṛtaḥ - ka / ५४. dya vai - gha, ५५ nivṛtiste - gha / ५६ bhavatvayaṃ - kha. / ५७ divamākramadavyagra - kha / ५८ ca - kha / ५९ tamārthayat (?) / ६० viprebhyo ka., viprendro - kha. / ६१ yadyavarthayate (?) / ६२ yāvantaṃ ca (?) / ६३ tathā - ka / ६ tamarghyeṇa - ka / ६५ saṃpūjya cābravīd - kha / ६६ te tasmāt - gha. / ६७ tatasta (tad) - gha. /
637
vāmana uvāca pratijñā bhavato nityamiyaṃ६८ hyasurasattama /
yadyatprayācate vipro dadyāṃ tattadahaṃ tviti६९
dīkṣitaścāśvamedhena tvaṃ७० dadāsyasurādhipa७१ /
yadyat prayācate viprastattaddatse७२ na saṃśayaḥ //५५/ /
sanatkumāra uvāca
sa evamukto niścitya punarevāha७३ taṃ nṛpaḥ /
prahasya sumahāvīryaṃ idaṃ vacanakovidaḥ
baliruvāca
bhavān viṣṇurviprarūpī७४ chadmanā māṃ prayācase /
kṣatradharmaṃ samutsṛjya kārpaṇyaṃ७५ ca prabhāṣase
dīnānāmapi७६ sarveṣāmahaṃ dadyāṃ७७ prayācitaḥ /
rājyaṃ vinā hi devāya७८ tubhyaṃ dāsye yathepsitam
vāmana uvāca
satyametadahaṃ viṣṇurhṛtarājyā vayaṃ tvayā /
na rājyedya spṛhāsmākaṃ niḥspṛhā hi tato vayam /
gṛhaṃ tvāṃ saṃprayācāma७९ yatra vatsyāmi८० nirvṛtaḥ८१ //५९/ /
baliruvāca
kiṃpramāṇaṃ gṛhaṃ tadvai prayācasi sureśvara /
kīdṛśaṃ kva ca tad८२ dāsye brūhi vāmana sarvaśaḥ
vāmana uvāca
sarvabhūmiguṇairyuktaṃ yatra tatra mahāgṛham८३ /
mama kramaistribhiryuktaṃ८४ datsva८५ rājan gṛhārthine
६८. midaṃ - ka / ६९ prati - ka / ७० ṣvaṃ (sva?) / - ka / ७१ vadāmyasurādhipa - kha / ७२ tattaddatsva - gha, taddadasva - ka / ७३ punarāha ca - gha. / ७४.. virūpī ca - ka., bhagavanviṣṇurūpī kha. / ७५ kārkaśyaṃ - ka / ७६ dānānāmapi? / ७७ dadyāt - ka. kha. / ७८ dīnāya - gha. / ७९ prayācāmo - kha / ८० vatsyāma - kha. / ८१ nirvṛtāḥ - kha. / ८ . ta - ka / ८३ tatraivepṭa gṛhaṃ mama - gha. / ८४.. stulyaṃ - gha./ ८९ dhatsva - ka. /
638
sanatkumāra uvāca
atha śukrastadā vyāsa८६ baliṃ prāha mahātapāḥ /
na dātavyaṃ mahārāja viṣṇureva mahābalaḥ /
ayaṃ sa hantā८७ sarveṣāṃ dānavānāṃ durāsadaḥ८८ /
chadmanaiva८९mihāyāto९० viṣṇurenaṃ९१ visarjaya / /६३ //
anādṛtya vacastasya provāca ditinandanaḥ /
dāsye tubhyaṃ gṛhaṃ viṣṇo yādṛśaṃ tvaṃ prayācase / /६४//
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā provāca madhusūdanaḥ /
baliṃ rājānamanaghaṃ sarveṣāmeva sannidhau / /६५/ /
vāmana uvāca
sādhyo devohamanagha dharmaputro diteḥ suta९२ /
tataḥ pratigrahe doṣo na mamāsti mahābala / /६६//
yadi deyaṃ gṛhaṃ madhyaṃ paścāt tāpo na te yadi /
haste mama jalaṃ rājan pātayasvāsureśvara / /६७ //
sanatkumāra uvāca
tatassa bāḍhamityuktvā bhṛṅgāreṇa mahābalaḥ /
pradātumupacakrāma vāmanāya gṛhaṃ mahat / / ६८/ /
atha te९३ dānavāḥ krūrāḥ pratiṣedhanalālasāḥ९४ /
ājagmurbhṛśamāyattā९५ baliṃ prati mahāmune
prahlādo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ mayo jambhorddhalocanaḥ९६ /
vipracittiśca vikrānta anye ca sumahābalāḥ / /8.116.७० / /
ūcuste taṃ tadā gatvā९७ kṛtvā prahlādamagrataḥ /
baliṃ vairocaniṃ vyāsa cintayantaḥ parābhavam //७१ / /
८६... stadābhyetya (?) / ८७ nihantā - gha. / ८८ mahābala. - gha. / ८१ chalenaiva - ka. / ९०.. mihāyātaṃ - ka. kha. / ९१ menaṃ (?) ९२ sutaḥ - ka. / ९३ tataste - kha. / ९४ pratiśodhanalālasāḥ - kha. / ९५ .māyastā - kha. / ९६ jṛmbhaṇovai nu .. - gha.,... dya locanaḥ - kha. / ९७ jñātvā - gha. /
639
prahlāda uvāca
kimidaṃ putra durbuddhe tvayā vyavasitaṃ mahat /
nāśanaṃ ditiputrāṇāṃ naitat kāryaṃ mahābala //७२/ /
viṣṇureva mahāmāyo durātmā daityaghātakaḥ /
lokatrayamapi hyeṣa kramiṣyati na saṃśayaḥ
tvamasmākaṃ gatiḥ putra tvaṃ vīryaṃ tvaṃ parākramaḥ /
tvayi jīvitamāyattaṃ mā naḥ kṣipraṃ vināśaya९८
hiraṇyakaśipū rājā hiraṇyākṣaśca dānavaḥ /
tava rājñaḥ kalāṃ putra nārghataḥ ṣoḍaśīmapi९९
maitasya vibudhasya१०० tvaṃ gṛhaṃ datsva bravīmyaham /
etaddhi śreyaḥ sarveṣāṃ tava caiva mahābala //७६/ /
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā prahlādasya mahātmanaḥ /
baliḥ praṇamya१०१ dharmātmā idamāha mahāyaśāḥ / /७७//
baliruvāca
jānehaṃ१०२ vibudhoyaṃ vai viṣṇuḥ sarvāsurāntakaḥ /
pratijñaiva mameyaṃ hi dātavyaṃ yācitena me
ahaṃ dānapatiḥ khyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ /
kathaṃ tadanyathā kuryāñjīvite sati dānavāḥ
adharmyamayaśasyañca asvargyaṃ bhayadaṃ mahat /
kathaṃ nāmānṛtaṃ kuryāmiti१०३ me vratamāhitam /
pratiśrutya kathaṃ bhūyosurāste dharmakāraṇāt (?)
prahlāda uvāca
dānavānāṃ sadaityānāṃ putra dharmaḥ svayaṃ kṛtaḥ /
adharmeṇa hi vardhante sadaiva ditidānavāḥ /८१//
९८ naitatkāryaṃ mahābala - gha. / ९१ nārdhante - ka., nārhataḥ (? ), sarve nārhanti ṣoḍaśīm - gha. / १००. deva satyaṃ - gha. / १०१ balimpraṇamya - ka. / १०२ jāneyaṃ - ka. / १०३ kuryāditi - kha., kuryāmiti (?) /
640
māyā caivānṛtaṃ caiva dambhaḥ sarvavadhastathā /
yajñānāṃ parimoṣaśca dharma eṣa१०४ hi naḥ śubhaḥ / /८२/ /
sa tvaṃ pratiśrutya vibho mā dadasva१०५ durātmane /
tathā hi no bhaved vṛddhiranyatheha bhayaṃ mahat //८ ३ / /
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā balirniścintya१०६ buddhimān /
uvācāsuraśārdūla idaṃ vacanakovidaḥ //८४/ /
baliruvāca
ya eṣa dharmo dharmeṇa bhavadbhiḥ saṃpracoditaḥ /
na hyasya phalamānantya krūrasyāsurasattama
hiraṇyakaśipū rājā nātyantaṃ sukhamāptavān /
hiraṇyākṣastathā१०८ caiva andhakaścaiva tatsutaḥ //८६/ /
bhavān pitāmahosmākaṃ tathā krūreṇa karmaṇā /
tasmānnedaṃ praśaṃsanti ye kecidviduṣo (?) janāḥ / /८७//
ṛṣayaḥ paśya satyena dharmeṇa divi saṃsthitāḥ /
devā jayanti cātyarthaṃ grahā divyanti caiva hi / /८८ //
na kaścid dṛśyate१०९ vyomni tathā krūreṇa karmaṇā /
prasādayan kṣāmaye tvāṃ bravīmi ditijeśvara (?)
prahlāda uvāca
duṣṭaṃ vāpyathavā krūraṃ śobhanaṃ vāpi dānava /
svakarma na vimoktavyaṃ pāramparyāgataṃ mahat //8.116.९ ० / /
- - - pitṛbhiścaiva tathā caiva११० pitāmahaiḥ /
ācīrṇaṃ putra naitatte१११ vimoktavyaṃ mahāmune
baliruvāca
pitṛbhirhi yathā cīrṇa kartavyaṃ yadaśaṅkitaiḥ /
garhitaṃ yat११२ satāṃ cāpi pitāmaha śṛṇuṣva me
१०४ eṣo - kha / १०५ dadakṣva - kha. / १०६ niścitya (?) / १०७... hyasyā - kha. / १०८... stadā - kha./ १०९ dīvyate (?) / ११० tava - kha. / १११ caitatte - kha. / ११२ ca - kha. /
641
āsīdṛṣiradīnātmā vāmadeva iti śrutaḥ११६ /
tasya dṛṣṭavorvaśī mohādretaḥ skando babhūva ha // ९३ / /
tad bhūmāvaviddhaṃ vai cakhāda vaḍavā kila /
tasyā११४ garbhaḥ samabhavat sadyaḥ sośvatarī bhavat / /९४/ /
tāmṛṣiḥ sa sutasnehāt pupoṣa bahulā samāḥ /
athāgāttatra rājarṣiraṣṭako nāma vīryavān //९५/ /
sa tāmapaśyadrājendra११५ ṛṣerāśramamadhyagām११६ /
acintayaddhṛdā caiva idaṃ paramaharṣitaḥ / /९६//
mama patnyāstu११७ sadṛśī iyaṃ lakṣaṇasampadā११८ /
yadi dadyādimāṃ११९ vipraḥ syādagraṃ mama saṃgatam / / ९७//
na cāyaṃ dāsyate vipro mahyamenāṃ sudurlabhām /
upāyaṃ tu kariṣyāmi yena dāsyati suprabhām / /९८/ /
sanatkumāra uvāca (?)
tatassa rājā taṃ gatvā vāmadevamuvāca ha /
praṇamya bahumānena nikṛtyā śaktinandana / /९९/ /
rājovāca
aśvataryānayā kāryaṃ mama kiñcinmahāmune /
saṃvatsaraṃ susaṃpūrṇaṃ prayacchasva prayācitaḥ
pariprāpte punaḥ kṛtye tubhyaṃ vai dvijasattama /
punaḥ pradāsye viprendra yadi deyā pradīyatām // १०१ / /
tataḥ sa ṛṣiśārdūlastasmai prādādaninditām /
tāṃ gṛhītvā yayau rājā labdheti hṛṣitastadā / / १०२ //
atha saṃvatsare pūrṇe tamāha ṛṣisattamaḥ /
tamuvāca tato vipraḥ१२० prayacchāśvatarīṃ śubhām
११३ śrutiḥ - kha. / ११४ tasya - kha. / ११५.. rājendro - kha / ११६.. mabhyagāt - kha. / ११७ mamaiva bahuyogyedaṃ (yaṃ?) - gha. / ११८ śubhalakṣaṇasampadā - gha. / ११९- --dadyādayaṃ - kha. / १२० vipro - kha. /
642
na dadau sa hi१२१ durbuddhirṛṣiḥ krodhājjaghāna tam /
tasya putrastato rājā babhūva narapuṅgavaḥ / /१ ०४/ /
tamapyāha tato vipro na dadau sa ca tāṃ tadā /
tato mamāra sopyevaṃ१२२ viprakrodhād durātmavān / / १० ५/ /
tasya putrobhavaccaiva rājā ditijasattamaḥ /
tamuvāca tato vipraḥ prayacchāśvatarīmiti / /१ ०६ / /
atha sopi tathā kṛtvā yācitaḥ sudurātmavān /
uvāca nāhaṃ dāsyāmi pitṛhantre durātmane / / १ ०७//
tatastamapyasau kruddho vipraḥ prāṇairvyayojayat१२३ /
tato bālaḥ sutastasya rājābhavadatidyutiḥ // १० ८//
tamapyasau tathā१२४ vipraḥ provāca krodhamūrchitaḥ /
nāśayiṣye kulaṃ tad vai aṣṭakasya durātmanaḥ //१ ०९//
tasya tadvacanaṃ śrutvā bālaḥ saṃpūjya taṃ dvijam /
uvāca sacivān pṛṣṭvā१२५ paścāddāsyāmi vāḍavām१२६ //8.116.१ १० /
sacivān sa tadānāyya apṛcchad dānaveśvara /
iyamaśvatarī brūta dātavyā neti vā śubhā // १११ / /
sacivā ūcuḥ
pitāmahasya te pitrā iyamaśvatarī purā /
varṣamekaṃ prayācyeha१२७ samānītā१२८ nareśvara१२९ / /१ १ २//
pūrṇe varṣe tu१३० viprasya yācatopi mahāmune /
na dattā sa ca१३१ kopena viprasyāsya mamāra१३२ ha / /१ १३ //
tataḥ pitāmahastubhyamāsīdrājā prajeśvara१३३ /
tathaiva sopyadatvaināṃ viprakrodhānmamāra ha१३४ / / १ १४//
bhavām̐stu yadi pūrveṣāṃ vṛttaṃ samanuvartate /
na deyā viprarūpasya mṛtyorasya durātmanaḥ / / ११ ५//
१२१ ha - kha / १२२ saumye - kha. / १२३ prāṇairviyojayat - kha. / १२४ tadā - kha. / १२५ dṛṣṭvā - ka kha / १२६ dānavāḥ - kha, vā na vā (?) / १२७ prayācitvā - ka. kha. / १२८ ihānītā - ka. kha. / १२९ sureśvara - ka / १३० varṣesya - kha. / १३१ tasya - kha. / १३२ mahā.. - ka. / १३३ maheśvara - ka, maheśvaraḥ - ka, kha / १३४ ... tsamāharat - ka. /
643
teṣāntadvacanaṃ śrutvā sacivānāṃ१३५ pramanyumān /
nirbhatsya tāna१३६dharmajñānidamāha mahātapāḥ //१ १६//
pūrve te maurkhyamāsthāya kṛtavantotidāruṇam /
adharmyamayaśasyañca sadbhiścaiva vigarhitam //१ १७//
ahanna teṣāṃ panthānamanuvarte kathañcana /
adya tānakṛtaprajñān pitṝnatha pitāmahān //११८/ /
gartasthān tārayiṣyāmi kulaṃ ca sumahattathā /
ityuktvā१३७ nidhane teṣāṃ jātaḥ putro mahāmatiḥ
viprasyāśvatarīdāne matiṃ cakre suniścitāma /
tatastamṛṣimabhyarcya gandhamālyādibhirnṛpaḥ //8.116.१२० /
tāñcaivāśvatarīṃ prādādātmīyāṃ sa narādhipaḥ /
vasu caiva hi dattvāsmai ṛṣiṃ taṃ१३८ sa prasādayat
tataḥ sa ṛṣiśārdūlaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā /
utthāpya rājaśārdūlamidamāha tadā vibhuḥ //१ २२//
tvayā tīrṇāḥ suputreṇa pitaraḥ sapitāmahāḥ /
narakasthā mahābāho brāhmaṇasvena veṣṭitāḥ
na kṛtyaṃ mama ratnaiśca nāśvataryā narādhipa /
tuṣṭastubhyaṃ prayacchāmi sarvametannarādhipa //१ २४//
yadyaṣṭako mamaivaṃ vai kṛtavān syād durātmavān /
tatputro vā mahābāho pitā vā tava durmatiḥ / /१२५//
vināśaṃ na gatāste syurahantuṣṭaśca sarvaśaḥ /
tadāpṛcche gamiṣyāmi tavaiṣā dravyameva ca //१ २६//
tatassa ṛṣiśārdūlo jagāma vanameva hi /
rājāpyaśvatarīṃ labdhvā tayā reme yathāsukham / /१२७//
evaṃ hi na१३९ praśaṃsanti pūrveṣāṃ dharmavarjitam /
karma sarve dvijā rājan१४० ye cānye dharmavādinaḥ /
tasmāddāsyāmyahaṃ rājyaṃ vāmanāya mahātmane
१३५ sacivām̐stān - ka. kha. / १३६ nivartayitvā - kha, nibhartsayitvā - ka / १३७ ahantu - ka. kha / १३८ ṛṣistaṃ - ka. / १३९ naḥ - ka. / १४० rājā - ka /
644
sanatkumāra uvāca
tatassosuraśārdūlo vāmanasya tadā kare /
pātayāmāsa vidhivajjalaṃ paramapūjitam१४१ / / १ २९/ /
tasya pātitamātre tu jale viṣṇormahātmanaḥ /
daityendrasyopari tadā puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha / / 8.116.१३० / /
sādhusādhviti bhūtānāmadṛśyānāñca nisvanaḥ /
devadundubhayaścātra svayaṃ neduranāhatāḥ / /१ ३ १/ /
marutaśca śubhān gandhānādāya pravavuḥ śubhāḥ /
hatāḥ stha१४२ dānavāssarve१४३ iti cātrābhavat svanaḥ / / १३२
tatkarma tasyātisuduṣkaraṃ१४४ tadā samīkṣya sarve ṛṣayastapodhanāḥ /
praśaṃsamānā ditinandaneśvaraṃ praṇemurārānmadhusūdanaṃ tadā / / १३३ / /
iti skandapurāṇe vāmane ṣoḍaśottaraśatodhyāyaḥ१४५
sanatkumāra uvāca -
tatassa bhagavān viṣṇuruvācāsurapuṅgavam /
kramāmi vikramaiḥ paśya dānaveśvara suprabha१ / / १ / /
yadi cet pūryate dattaṃ na ceddātavya२ ityuta३ /
bhavatā bhūmibhāgonyaḥ satyavāg bhava dānava / /२ / /
baliruvāca
kramasva vāmanaśreṣṭha kramām̐strīnadya sarvaśaḥ /
na cet pūryeta४ dātāhaṃ satyametad bravīmi te / /३ / /
sanatkumāra uvāca
tatassa devadeveśaṃ mahādevamumāpatim /
praṇeme parayā bhaktyā kramiṣyana viṣṇuravyayaḥ / /४/ /
१४१ pūjitaḥ - ka / १४२ -hatāstu - ka / १४३ ssarvā - kha / १४४ tasyāpyatiduṣkaraṃ - kha / १४५ adhyāyāḥ १६९ - kha. /
१ suprabhaḥ - ka. kha , saṃprati - gha / २ bhaveddātavya - kha. / ३.. bhityuta - ka. kha. / ४ cetpūryati - ka kha. /
645
tato devāḥ susaṃyattāḥ sannaddhā yuddhalālasāḥ /
ākāśena mahāsatvāstatrājagmurmahābalāḥ / /५/ /
tatassa puṣkaradvīpe viṣṇuḥ paramadīptimat /
rūpaṃ kṛtvā bhuvaṃ dyāñca - - vai kramamācarat / / ६/ /
sa pādamudaye kṛtvā dvitīyaṃ saritāṃ patau /
puṣkarasyaivottaratastena lokamimaṃ gataḥ५ / /७/ /
kramitvā vikramaṃ caikapādamutkṣipatastadā /
ajako nāma daityendraḥ pādaṃ taṃ samagṛhṇata / /८/ /
sa taṃ sahaivāsureṇa utkṣipanmadhusūdanaḥ६ /
kṣiptosāvasuro७ vyāsa adyāpi na nivartate / /९/ /
tato dvitīyaṃ rudrasya yogaṃ paramamāsthitaḥ /
antarikṣe bhuvarloka९ eka eva kramobhavat / / 8.117.१० / /
tatontarikṣād bhūyopi brahmaṇo१० yogamāsthitaḥ /
svarlokamakhilaṃ vyāsa११ kramamekaṃ cakāra ha१२ // ११ / /
taṃ tu lokaṃ samāsādya niḥsṛtaṃ devasattamaḥ१३ /
janalokaṃ samāsādya१४ na samāptañca tattataḥ१५ / / १२ / /
tasya co१६tkrakramatastatra१७ daityāḥ śastrāstrapāṇayaḥ /
abhyakramanta१८ vegena devāstānsannyavārayan
daśa putrasahasrāṇi tanayānāṃ balestadā१९ /
yudhyamānā hatāstena vividhāyudhapāṇayaḥ / / १४/ /
bāṇo vātaśca dvāvetau२० baliputrau mahābalau२१ /
tasmād bhraṣṭau tadā vyāsa saṃgrāmādyayaturmune२२ // १ ५//
atha brahmā tadābhyetya samayaṃ pracakāra ha /
vimucya pāśāndeveśa imaṃ२३ loka२४ pitāmahaḥ // १६/ /
५ gataṃ - kha. / ६.. ṇodakṣipanmadhusūdanaḥ - (?) / ७ kṣipto vā - ka, kṣiptaḥ sa cāsuro - gha- / ८ na saṃjñātaḥ kva vā gataḥ - gha / ९ ca bhūrlokaḥ pūrṇaṃ - gha. / १० brāhmaṇo - ka. / ११ sarva - ka., sarve - kha. / १२ kramamevaṃ - ka., krame tacca cakāra ha - gha. / १३ pūrṇo naiva tṛtīyakaḥ - gha / १४ chalaṃ cakre tatastasya - gha. / १५ tattvataḥ - kha. / १६ tasyordhaṃ - ka kha / १७ cākrāmatastatra - ka. / १० abhikramanta - ka, ati - kha. / १९ stathā - ka / २० dvāveva ? / २१ mahābalaḥ - ka / २२ saṃgrāmāyodyaturmune - ka. / २३ ida - ka. / २४ lokaṃ - ka /
646
bale tvayākhilaṃ rājyaṃ devānāṃ pratipāditam /
satye tvaṃ samaye sthitvā mā rājyaṃ kāmaye punaḥ२५
yāvanmanvantaramidameṣa te samayaḥ śubhaḥ /
paripālyaḥ sadā vatsa gaccha caiva yathāsukham / / १८//
idaṃ yajñaphalaṃ samyagavāpsyasi na saṃśayaḥ /
yogañca matprasādena bhūya eva hyavāpsyasi //१ ९//
saiva२६muktastamāpṛcchya२७ pātālaṃ saṃviveśa ha /
devā api tataḥ prāpya svaṃ rājyaṃ२८ mumudurbhṛśam
vyāsa uvāca
kīdṛk sa bhagavān viṣṇustyaktvā svaṃ dharmamūrjitam /
pratyāharata trailokyaṃ na caivāsyānayobhavat / /२१ //
sanatkumāra uvāca
kramatastasya devasya biṣṇordīptānalaprabham /
babhau rūpamatīvograṃ durnirīkṣyaṃ surairapi
atha devāḥ sahendreṇa viṣṇuṃ paramadaivatam२९ /
tuṣṭuvuḥ praśaśaṃsuśca kṛtakṛtyā mahābalam / /२३ //
prītyā paramayā yuktāḥ sarve divyāstradhāriṇaḥ /
dānavairardyamānānāmasmākaṃ vibudheśvaraḥ / /२४/ /
trātā rājyapradaścaiva tvamabhūssurasattama३०/
tvayā sma sukhinaḥ३१ sarve karmiṇaḥ sukṛtairyathā
tava deva prabhāveṇa३२ rājyaṃ bhokṣyāma vijvarāḥ /
tapanasya(?) prabhāveṇa yathā pūrvaṃ suretarāḥ //२६/ /
tvaṃ hi naḥ paramaṃ dhāma tathaiva ca parā gatiḥ३३ /
paraṃ pavitraṃ tvaṃ caiva ṛte devamumāpatim
१५ kāmayet punaḥ - ka kha / २६ sa eva - ka. / २७ muktvā āpṛṣṭvā - ka, staṃ pṛṣṭvā - kha. / १८ svarājyaṃ - ka. / २९ devatam - ka. kha. / ३० tsurasattama - ka. kha / ३ १.. tsukhinaḥ - ka. / ३२ na - ka kha. / ३३ tvaṃ hi naḥ paramāṅgatiḥ - kha. /
647
sanatkumāra uvāca tasyaivaṃ stūyamānasya tridaśaiḥ śārṅgadhanvanaḥ /
abhūt३४ tuṣṭistadātyarthaṃ bahumānastathātmani३५
tatobhimānatastasya३६ sa yogaḥ paramo mune /
abhraśyata yathā vahniḥ salilena samukṣitaḥ
tatastadantaraṃ labdhvā pāpmā sā hyāsurī mune /
prahṛṣṭā saṃprahṛṣyaina३७māviveśa janārdanam //8.117.३ ० //
sa tayā pāpmayā vyāsa āviṣṭo viṣṇuravyayaḥ /
na babhau dīptimām̐statra santaḥ prāpyeva dāruṇam //३ १//
iti skandapurāṇe vāmane trailokyakramaṇe saptadaśottaraśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
tathā sa pāpmayā vyāsa āsuryā saṃgatastadā /
tadeva rūpaṃ saṃprāpto vāmanaṃ devasattamaḥ
taṃ tathā vartamānaṃ tu devāssarve savāsavāḥ /
abruvan kimidaṃ deva tava vaikṛtamīdṛśam२
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ /
marīcirbhṛguratriśca aṅgirā kratureva ca //३ /
vasiṣṭhaśca pulastyaśca pulaho rucireva ca /
viśvāmitro vāmadevo bharadvājastathauśijaḥ
gautamaśca śaradvām̐śca kaśyapa३ścoddala४stathā /
vatsāro naidhruvaścaiva cyavanaścātmavānapi
dadhīcaśca५ ṛcīkaśca jamadagniśca viśrutaḥ /
jāmadagnyastathā rāmo hyagastiśca mahātapāḥ
३४ babhau - ka. kha. / ३५.. no tathātmani - ka, māne tathātmani - kha. / ३६ tatotimānatastasya - kha. / ३७ saṃprahaṣyaiva - ka /
१ saṃprāpya - ka. kha. / २ vai kṛtyamīdṛśam - ka. ṭi. / ३ kāśyayapaḥ - ka. / ४. ścodalla - ka. / ५ dadhīkaśca - ka. /
648
bṛhaspatiśca śukraśca śaktiśca saparāśaraḥ /
kuṇiśca kuṇibāhaśca६ tathā sārasvataśca yaḥ //७/ /
ete cānye ca ṛṣayo nāradaśca saparvataḥ /
ūcurdevāṃstadā vyāsa७ brahmaṇā saṃpracoditāḥ //८ / /
ṛṣaya ūcuḥ
vayaṃ devādya saṃprāptā brahmalokāt sureśvarāḥ /
ājñaptā brahmaṇā kṣipraṃ devasyāsya kṛtena ha
yadanena parityajya svadharmaṃ devabandhunā /
pratigrahaḥ kṛto rājyaṃ vaikuṇṭhena mahātmanā / / 8.118.१० / /
tataḥ pāpmāsurāṇāṃ yā sarvaprāṇibhayaṃkarī /
sāsurān saṃparityajya keśavaṃ saṃviveśa ha / / ११ / /
tathābhibhūto८ devoyamaśaktaḥ śatrubādhane /
na cāsya tejaḥ sarve vai९ paśyadhvaṃ pūrvavacchubham
sa eṣa yadi manyadhvaṃ tīrtheṣu susamāhitaḥ /
snātvāśvamedhena punaryajatāṃ daivataissaha१० / / १३ / /
tataḥ pinākinaṃ dṛṣṭavā tena pūtaśca sarvaśaḥ /
bhavitā pāpmayā mukta evamāha pitāmahaḥ / /१४//
sanatkumāra uvāca
tataste sahitāssarve devā munijanaissaha /
tīrthayātrāmakurvan taṃ११ gṛhītvā viṣṇumavyayam // १ ५/ /
te tu puṣkariṇīṃ१२ ramyāṃ suṣumṇeti suviśrutām१३ /
nalinīvanasaṃchannāṃ१४ prahṛṣṭāṇḍajanāditām / / १ ६/ /
bahuvṛkṣavanopetāṃ phullapaṅkajaśobhitām /
bahūpavanavṛkṣāḍhyāṃ sūkṣmakāñcanabālukām / / १७/ /
६ kuṇirāhuśca - ka. / ७. . bhyetya (?) / ८ vibhūto - ka- / ९ sarveṣāṃ - ka., ṣā (śā) - kha / १० devataiḥ sahaḥ - ka. kha / ११ makurvanta - ka. / १२ puṣkiraṇī - ka / १३ suṣumnāmiti viśrutām - ka. / १४... ṣaṇḍasaṃchannā (?) /
649
vajravaidūryanīlāṅkāmindranīlalatopalām /
vividhāṇḍajaśabdāḍhyāṃ siddhacāraṇasevitām
kinnarodgītamadhurāmapsarobhiśca sevitām /
mattabhramaragītāḍhyāṃ१५ śrīniketananiketanām१६ // १ ९//
yasyāṃ१७ snātvā naro martyaḥ१८ svaśarīreṇa suvrata /
vimānenārkabhāsena gacchanti१९ hyamarālayam //8.118.२ ० //
tāmāsādya tadā devāḥ suṣumnāmṛṣibhissaha /
padmāni jagṛhuścaiva mṛṇālāni bisāni२० ca
atha tatra mahāpadmaṃ vikacaṃ sumanoharam /
sahasrapatrasaṃchanna२१ magastyoddhṛtya gṛhya tat२२ / /२२ /
tasyāstīre nicikṣepa२३ tataḥ sasnau२४ yathāsukham /
jagrāha tacca devendra adṛṣṭaḥ kenacidvibhuḥ //२३ / /
athāgastyaḥ samuttīrṇo na tatpadmamapaśyata /
sarvāṃśca tānupāmantrya idamāha mahāmanāḥ२५
agastya uvāca२६
mama padma mahaddevāḥ kenādattaṃ supuṣpitam /
sanatkumāra uvāca
tatasta ṛṣayassarve devāścāpi२७ ṛṣestadā /
pratyayān vividhām̐ścakru२८rekaikaśyena२९ suvrata //२५/ /
indra uvāca
sa yajñairyajatāmiṣṭairbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ /
vaset svarge ca niyataṃ yaste harati paṅkajam
१५ bhramaronmattagītāḍhyāṃ - ka kha. / १६ śrīniketanibhāṃ śubhā - kha. / १७ yosyāṃ - ka. / १८ martyāḥ - ka. / १९ gacchate - ka. / २० vanāni - kha. / २१ saṃhṛṣṭaḥ - kha, saṃgṛhya - ka / २२ gṛhītavān -ka. / २३ tīretha cikṣepa - kha. / २४ tasthau - gha. / २५ mahātmanā - ka. kha / २६ agasttiruvāca - ka kha / २७ devatāśca - kha / २८.. -ñcakru - ka. / २९... sya - ka,... syena - kha. /
650
sanatkumāra uvāca
tataste menire sarve devendreṇa mahātmanā /
gṛhītaṃ paṅkajaṃ vyāsa indraścainamuvāca३० ha / /२७/ /
indra uvāca
ṛṣīṇāṃ dharmatattvāni śṛṇuyāya vayaṃ katham /
upāyoyaṃ kṛtastasmād gṛhāṇedaṃ३१ jalodbhavam
sanatkumāra uvāca
tataste tatra saṃpūjya agnīn devān pitṝnapi /
brāhmaṇāṃstarpayitvā ca viṣṇoḥ kṛtvā tathāśiṣaḥ
jagmuranyāni tīrthāni supuṇyāni śubhāni ca /
bahūni vyāsa munayo devāśca susamāhitāḥ / /8.118.३ ० / /
athāpaśyanta te vṛkṣamekaṃ śuṣkaṃ mahātarum /
koṭare ca śukaṃ tasya śuṣyantaṃ vyākulendriyam / /३ १ / /
te dṛṣṭavā tamapṛcchanta mahendreṇa divaukasaḥ /
divyena cakṣuṣā dṛṣṭvā śukaṃ tuṣṭvā yaśasvinaḥ //३ २//
indra uvāca
khageśvara mṛte hyasmin kasmāttiṣṭhasi pādape /
apuṣpaphalapatre tvaṃ३२ śuṣke nirupajīvite३३ //३ ३ / /
śuka uvāca
eṣa vṛkṣaḥ purā hyāsīt sumahān kalpavṛkṣavat /
phalairamṛtakalpaiśca ciraścāpyupajīvitaḥ३४ / /३४//
daśāmimāṃ punaḥ prāptaḥ३५ kālena ca३६ vanaspatiḥ /
jahyādenaṃ kathaṃ prājñaḥ kṛtajño mādṛśaḥ punaḥ / /३५/ /
३० indraścaivamuvāca - ka., indraśceda - kha / ३१ gṛhāṇemaṃ - ka. kha. / ३२ tu - ka. / ३३ nirupajīvyate - ka. / ३४. '. jīvitam - kha. / ३५ prāpya - kha. / ३६ kālenaiva - kha /
651
kṛtaghnaḥ syāmahaṃ deva३७ bhṛtamenaṃ parityajan /
ye lokā hyasya vṛkṣasya te me santu śacīpate / /३६//
indra uvāca
prajñāvānasi medhāvī mahātmā nayatattvavit३८ /
kathaṃ mūḍhamivātmānaṃ karoṣi khagapārthiva
vanaspatirayaṃ sādho dharma eṣosya nityadā /
abuddhipūrvaṃ pakṣīndra svabhāvā३९ccātra kāritaḥ
nāsyeyaṃ buddhirabhavadvayāṃsi mayi nityaśaḥ /
vasantu mama khādantu phalāni ca yathāsukham
acetano yathā hadyagnirāpo vāyuśca tattvataḥ /
bhūtānāmupakārāya svabhāvānnānyathā hi te
tadvat tvaṃ khaga vṛkṣasya buddhvā karma svabhāvajam४० /
parityajyemamanyatra४१ gaccha yatra sukhaṃ bhavet
śuka uvāca
na mūḍhosmi sureśāna māvamaṃsthā vaco mama /
śṛṇuṣva ca yathāprajñā mama deveśvara prabho
acetano yathā hyagnirāpo vāyuśca tattvataḥ /
na tathā suraśārdūla vṛkṣagulmalatādayaḥ / /४३ //
vihito hyeṣa saṃsāraḥ sarveṣāmeva karmiṇām /
tasmādacetanatvante na vṛkṣeṣu sureśvara
yathā ca buddhirvṛkṣāṇāṃ kathaṃ kuryāma sarvaśaḥ /
upakārāstu bhūtānāmiti me tanniśāmaya
svayambhuretānavadat sṛṣṭvā mukhyānmahāyaśāḥ४२ /
prajānāmupakārāya vartadhvamiti sarvaśaḥ
tataste phalapuṣpatvakprabālādibhirantaśaḥ /
upakārāya vartante sarvabhūteṣu lokapa
३७ mahaddeva - ka. / ३८ nayutatvavit - ka. / ३९... nnātra - ka / ४० svayaṃ kṛtam - ka. kha. / ४१ parityajemamanyatra - ka. / ४२ mahāyaśaṃ - ka. /
652
vāyuragnistathāpaśca kintavāviditaṃ prabho /
buddhipūrvaṃ pravartante yathāvaddhi nagāḥ śubhāḥ / /४८ //
indra uvāca
kathaṃ tavedaṃ vijñānaṃ ko dharmaḥ kaśca te śramaḥ /
etadveditumicchāmaḥ४३ kathayasva khageśvara / /४९/ /
śuka uvāca
janmaprabhṛti deveśa na mitradruhaṇe mama /
buddhiḥ samabhavannityaṃ mṛtyāvapi samāgate / /8.118.५० / / /
mātāpitṛparaścāhaṃ svadāraniratastathā /
nāvamanye ca४४ bhūtāni ṛtukāle vrajāmi ca / /५१ //
na bhakṣayāmi dhānyāni pareṣāṃ devatādhipa /
tena me jñānamamalaṃ pravṛttaṃ surasattama / /५२ / /
indra uvāca
tuṣṭosmi tava sadbuddhyā anayā khagasattama /
varaṃ vṛṇu pradāsyāmi yad bhavānmanyate śubham //५३ / /
śuka uvāca
jīvatāmeṣa४५ devendra tvatprasādād vanaspatiḥ /
ato nānyamahaṃ४६ deva vṛṇuyāṃ varamuttamam / /५४//
indra uvāca
karmaṇā svena jantūnāṃ gatayaḥ saṃprakīrtitāḥ /
svenaiva karmaṇā pātaḥ४७ kintavānena buddhiman४८ //५ ५/ /
idaṃ vimānamāruhya mayā dattaṃ khagottama /
mama lokaṃ vraja kṣipraṃ stūyamāno yathā nara / / ५६ / /
४३ micchāma - ka, icchā me (?) kha. ? ४४ nāvamanyāmi - ka, nāvamanyāni -kha/ ४५ jīvitāmeṣa -ka. kha/ ४६ nānyadahaṃ - kha. / ४७ yātaḥ - ka kha., jātaḥ (?) / ४८ buddhimān - kha. /
653
śuka uvāca na lokānahamicchāmi na vimānaṃ na४९ vai sukham /
prayācitaṃ५० prayacchasva jīvatāmeṣa५१ vai nagaḥ / / ५७//
sanatkumāra uvāca
sadbhāvaṃ५२ tasya taṃ jñātvā५३ sarvaṃ ca surasattamaḥ /
cakāra sa५४ yathāpūrvaṃ vṛkṣaṃ sarvaguṇānvitam / /५८/ /
śukaśca karmaṇā tena dṛḍhabhaktitayāpi५५ ca /
dīneṣvabhyupapattyā ca brahmalokaṃ jagāma ha / /५९/ /
iti skandapurāṇe vāmanatīrthayātrāyām५६ aṣṭādaśottaraśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
tataste daivatā१ ssarve kṛmilāṃ२ nāma vai purīm /
upāgatā hyavaikṣanta४ tatra cedaṃ mahāmune // १ / /
brāhmaṇī gautamī nāma rudrāṇīva yathāparā७ /
dhārmikī ca vadānyā ca tapasā dagdhakilviṣā / / २/ /
tasyāstapasi saktāyā brahmalokaṃ gate patau /
kṛṣṇasarpeṇa mahatā suto daṣṭo mamāra ha / / ३ / /
taṃ deśamāgamattatra८ vyādhorjunaka ityuta /
sa āgatastadāpaśyadviṣeṇa samabhiplutam / /४//
sa gatvā gautamīṃ prāha sutoyaṃ te tapodhane /
daṣṭohinā mamārāśu kinnainamavabudhyase / /५ / /
४९ vimānaṃ na ca - ka. kha. / ५० prayācitaḥ - kha / ५१ jīvitāmeṣa - ka kha / ५२ sadbhāvyaṃ - kha / ५३ śrutvā - kha / ५४ ca - ka kha / ५५ dṛḍhabhaktayāpi - kha / ५६ śukapraśne - kha. /
१ devatā - ka. kha. / २ kimilāṃ - ka / ३ to (na) - ka / ४ hyavekṣanta - ka, hyapekṣanta kha / ५ brāhmaṇīṃ - ka kha / ६ gautamīṃ / - ka kha / ७ maparāmiva - ka kha. / ८ śabde tamāgamattatra - ka / ९ jñātvā - ka /
654
sā tathoktā samāgamya putraṃ dṛṣṭvā gatāyuṣam /
ruroda bahudhā vyāsa mṛtāpatyā mahāvratā / /६ //
tasyā vilapamānāyā vyādhaḥ sorjunakastadā /
bilaṃ khanitvā niṣkṛṣya tamahiṃ samabandhata / /७//
sa badbastena duṣṭātmā kṛṣṇasarpaḥ suduḥkhitaḥ /
uvāca taṃ tadā१० vyādhaṃ yosāvarjunakaḥ smṛtaḥ
kiṃ mayā tava baddhena nādharmaṃ paripaśyasi /
na caiva bhakṣyā martyānāṃ vayaṃ kiṃ māṃ११ na muñcasi१२
arjuna uvāca
tvāmādya khaṇḍaśaḥ kṛtvā bhakṣaṃ१३ dāsyāmi vahirṇe /
tvayāyaṃ bhakṣito१४ yasmādṛṣiputro mamāra ha१५ //8.119.१ ०//
sarpa uvāca
kālena१६ coditohaṃ taṃ१७ daṣṭavānṛṣiputrakam /
na māṃ doṣeṇārjunaka१८ kṣeptumarhasi१९ tattvataḥ
arjuna uvāca
codito yadi kālena daṣṭavānasi pannaga /
nimittaṃ tvaṃ hi maraṇe tasmāddhaṃsyāmi te bhṛśam
sanatkumāra uvāca
tatassā gautamī vyāsa kālaṃ२० mṛtyumathākarot२१ /
duḥkhena parameṇārtā२२ kālo bhītastatobhyagāt२३
kāla uvāca
ahaṃ hi sarvasatvānāṃ kālo nāstyatra saṃśayaḥ /
codito mṛtyunaivāhaṃ hatavānṛṣiputrakam
१० tathā - ka / ११ bhayaṃ - ka. / tava bhakṣohaṃ tataḥ kiṃ māṃ - gha / / २ mucyase - ka / १३ bhakṣyaṃ - kha / १४ saṃbhakṣito ka / १५ mahābalaḥ - kha / १६ no - kha / १७. tuṃ - ka. kha. / १८ nārjunaka - ka. kha. / १९ kṣāntumarhasi - kha / २० kāle - ka. / २१ makurvata - ka kha. / २२ parameṇārtaṃ - ka. / २३... bhyadhāt (?) /
655
arjuna uvāca
tvayā vā mṛtyunā vāyaṃ codito daṣṭavānyadi /
vadhe nimittameṣosya tasmādenaṃ nihanmyaham
sanatkumāra uvāca
atha mṛtyustadābhetya taṃ deśaṃ sumahāmanāḥ /
gautamyāstapaso bhīta idaṃ provāca susvaram
ahamapyeṣa saṃbaddhaṃ niyatyā susamāhitaḥ२४ /
mārayāmi na me doṣaṃ kartumarhasi suvrate / /१७//
arjuna uvāca
niyatirvāstu mṛtyurvā kālo vāpyastu kāraṇam /
kṛṣṇasarpo nimittaṃ tu tasmādvadhyo na saṃśayaḥ
sanatkumāra uvāca
athāgānniyatistatra uvācedaṃ ca sā tadā /
gautamīṃ duḥkhitāṃ vyāsa bhītā prāha tadā vacaḥ
kṛtāntavaśagā sādhvi jantūnnityamatandritā /
pāśairbaddhvā vaśaṃ mṛtyornayāmi२५ varavarṇini
kṛtānta uvāca
ahaṃ hi kiṅkaraḥ sādhvi yamasya sumahātmanaḥ /
tena pracodito jantūnnayāmi yamasādanam
arjuna uvāca
yamopi vā२६ kṛtānto vā ete vāpyasya kāraṇam /
naivamevaṃ durācāro vimokṣyeta२७ kadācana
sanatkumāra uvāca
tato yamastadā vyāsa svayameva mahāmanāḥ२८ /
tatrāgāttāmidaṃ caiva gautamīṃ sobhyuvāca ha
२४ susamāhitā - ka. / २५ rnayāmi /; ६ vāpi - kha / २७ vimokṣyati - ka kha. / २८ mahātmanā - ka. kha /
656
nāhaṃ naite mahāsatvāsta putrasya kāraṇam /
maraṇe tasya vīkṣasva śṛṇu cāpi२९ vaco mama / /२४//
jantūnāṃ dehasaṃyogo dharmādharmakṛtaḥ śubhe३० /
viyogaścāpi dehena tābhyāmeva kṣayātpunaḥ / /२५//
dehināṃ dharma evaika āyuṣo heturucyate /
tatkṣaye maraṇaṃ proktaṃ kālo mṛtyuśca sa smṛtaḥ / /२६/ /
kṛte varṣasahasraistu caturbhiḥ kāla ucyate /
tretāyāntu trisāhasro dvāpare dvisahasrikaḥ / /२७//
kalau tu śatamevāhuḥ kālaṃ jantormahāvrate /
akālenyattataḥ proktaṃ taccāpi३१ maraṇaṃ śṛṇu / /२८//
indriyeṣvasya ye devā vasanti dvipadāṃ vare /
tesya sarve harantyekaṃ bhāgaṃ daivatasattamāḥ३२ / /२ ९ / /
cakṣuṣā paśyato duṣṭaṃ duṣṭaṃ ca bruvatastathā /
śṛṇvato manvataścaiva३३ budhyataścāpi paśyataḥ३४ / / 8.119.३० //
tathā sparśayataścaiva jighrato bhuñjatopi vā /
ādānād gamānāccaiva ānandotsargatastathā //३ १ / /
bhāgaṃ bhūtāni cānyaṃ tu haranti punareva hi३५
suduṣṭaṃ vartatasteṣu३६ bhāgañca vyādhayoparam // ३२ / /
aparaṃ pitaro bhāgaṃ devāścānyamatoparam३७ /
aparaṃ carṣayo vahniścandrādityau grahāstathā //३ ३ //
tasyaivaṃ dehinaḥ sādhvi yāvadevāhṛtaṃ bhavet /
tāvadeva sa jīveta akālaḥ sa ca vakṣyate
yathā ca mriyate३८ janturakāle tapasaidhite३९ /
tathā śṛṇu mamādyeha gadato varavarṇini / /३५//
२९ caiva - kha. / ३० śubhaiḥ - ka. / ३१ akālonyastataḥ proktastatrāpi - (?) / ३२ devatasattamāḥ - ka kha. / ३३ manyataścaiva - ka. kha. / ३४ .. bhipaśyataḥ (?] / ३५ ha - ka. kha / ३६., ste te - kha. / ३७.. datoparam - ka. kha / ३८ mṛyate - ka / ३९ tapasedhite - ka. kha. /
657
yāvanna hīyate४० tasya jantorāyurmahāvrate४१ /
tāvatsa jīvitaṃ prāpya tasyānte mriyate punaḥ / /३ ६/ /
tasya yenāparādhena āyurdevā haranti tat४२ /
tenādharmo mahāntasya utpanno jīvitāntakaḥ / / ३७//
prādurbhūtastadā sādhvi vyādhirmarmāṇi kṛntati /
sa kṛttamarmā hyavaśo४३ dehaṃ tyaktvā mahāvrate / /३८/ /
anyaddehaṃ samāsādya gatimanyāṃ prapadyate /
yesya४४ vyādhiṃ na kurute sodharmonugrahāt४५ punaḥ / /३ ९ / /
devānāṃ dehavāsānāṃ tamapyanyena४६ hanti vai /
viṣaśastraprapatanairjantubhiśca pṛthagvidhaiḥ /
anyaiśca bahubhirghorairnātra doṣaḥ४७ prapaśyataḥ४८//8.119.४० / /
sanatkumāra uvāca
tatassā tapasā dṛṣṭavā४९ gautamī sumahāvratā /
tamarjunakamāhedaṃ vacanaṃ duḥkhavarjitā / /४१ //
gautamyuvāca
muñcārjunaka५० nāyaṃ me pannago vadhamarhati /
āviṣṭoyamadharmeṇa daivataiścādaśat sutam / /४२ / /
īśvarāste mahātmāno jantūnāviśya cetanān५१
acetanām̐śca५२ sarvetra५३ prayuñjanti yathātatham / /४३ / /
mṛta eṣa svadharmeṇa nāsti doṣastapasvinām५४ /
gacchadhvaṃ daivatāḥ५५ sarve svān gṛhān kimihāsyate //४ ८//
sanatkumāra uvāca
tatastā devatāḥ sarvāḥ preṣitā brahmayoṣitā /
samamūcustadā vyāsa gautamīṃ tāmidaṃ vacaḥ / /४५ //
४०.. tacca mahate? - ka / ४१ mahāprabhe - kha. / ४२ te - ka. sva. / ४३ suyaśo (śe) - ka. kha. / ४४ yosya (?) / ४५ sa dharmānugrahāt-ka. / ४६ tapamanyena-ka. kha. / ४७ doṣaṃ- kha / ४८ prapaśyata - ka., prapaśyate- kha. / ४९ vacanaṃ śrutvā - gha. / ५० mayārjunaka - kha. / ५१ cetanāḥ - ka., cetanaṃ - kha. / ५२ acetanāśca - ka. / ५३ tu - ka. / ५४ ... stapaśvinaḥ - kha. / ५५ devatāḥ - ka. /
658
devā ūcuḥ
tuṣṭāḥ sma tava dharmajñe tapasā dagdhakilbiṣe /
jīvatāmeṣa te putraḥ svadharme cāvatiṣṭhatu
sarpa eṣa svayaṃ sādhvi adharmo mūrtimān sthitaḥ /
vyādharūpī ca dharmoyaṃ paśyaitau sumahāvrate
parīkṣā te kṛtā hyeṣā५६ devairetairmahāvrate /
tavākṣayā bhaviṣyanti lokāḥ sarve na saṃśayaḥ
sanatkumāra uvāca
tataste sahasā tatra devā indrapurogamāḥ५७ /
avaikṣanta yathāvṛttaṃ tacca sarvaṃ nyavedayam
snātvā cānyadagacchante५८ punastīrthaṃ samāhitāḥ /
sarva eva mahābhāgāstathānyāni punaḥ punaḥ
krameṇa viharantaste kṛtyāmabhyāgamatpunaḥ /
yatra kṛtyā hatā pūrvaṃ devendreṇa mahaujasā
vyāsa uvāca
kena sotpāditā kṛtyā kimarthaṃ kasya vā vibho /
kathaṃ ca nihatā bhūya etadicchāmi veditum / /५२//
sanatkumāra uvāca
tṛṇabinduriti khyāta āsīdrājā mahābalaḥ /
sa provāca munīn sapta idaṃ vacanakovidaḥ
yājayadhvaṃ hi māṃ viprā dāsye vittaṃ hi vo bahu /
tebruvanna vayaṃ sādho yājayāma nareśvara
sa dīkṣito५९ yadānyena anāvṛṣṭyā६० mahāmanāḥ६१ /
te vai६२ bubhukṣayāviṣṭā yajñaṃ prāptā yadṛcchayā
५६ hyadya - ka / ५७ ssendrapurogamāḥ ka. kha / ५८ magacchante -ka. kha magacchanta-ka/ ५९ vīkṣito kha. / ६० anāvṛṣṭyāṃ - kha. / ६१ mahātmanā - ka., mahātmanāṃ - kha. / ६२ tavā - ka., te vai (?) /
659
atha tānabravīdrājā brūta kiṃ pradadāni vaḥ /
ūcuste kruddhavadanāḥ sutaṃ no datsva६३ pārthiva / /५६//
tebhyaḥ satkṛtya putrañca dhanañcaiva sa pārthivaḥ /
praṇamya bahumānena pārāśaryopapādayat //५७/ /
tathā tasyānatasyaivaṃ६४ dravyaṃ hitvā tapodhanāḥ /
sutaṃ gṛhītvāgacchante६५ saukumāryāt sa bālakaḥ६६ / /५८//
kṣuttṛṣābhyarditastatraḥ६७ adhvanā ca mamāra ha /
dāvāgnau te ca taṃ nyasya nirīkṣantovatasthire / / ५ ९//
teṣāṃ tatrekṣatāṃ vyāsa ājagāma narādhipaḥ /
uvāca tānṛṣīm̐ścedaṃ६८ prahasan divyakuṇḍalaḥ६९ //8.119.६० / /
tṛṇabinduruvāca
yūyaṃ pratigrahaṃ matto nāgṛhṇata७० tapodhanāḥ /
yājayadhvaṃ na caivāsmān munayastapasaidhitāḥ७१
iha doṣaṃ na paśyadhvaṃ maraṇesya śiśordvijāḥ /
adharmye७२ cāyaśasye ca aho dharme hi vo७३ matiḥ
sanatkumāra uvāca
tataste tamanādṛtya anuktvā kiñcideva ca /
jagmuranyāṃ diśaṃ७४ vyāsa vane७५ kṣutparipīḍitāḥ / /६३ / /
tṛṇabinduśca tapasā tatra vṛkṣān bahūm̐stadā /
asṛjat tatkṣaṇād vyāsa teṣāṃ sukhahitepsayā / /६४/ /
te ca tadvanamāsādya bahūn vṛkṣān phalānvitān /
apaśyanta tadā vyāsa parāṃ tuṣṭiṃ ca te yayuḥ //६५/ /
gṛhītvā bibhiduścaiva dadṛśuścaiva teṣvatha /
suvarṇamannaṃ bhakṣām̐śca७६ tathā raupyañca suprabham / /६६ //
६३ dhatsu - ka., dhatsva (?), yaccha - kha. / ६४ tasyānatasyaiva - ka. kha. / ६५ tvāgacchanta - ka. kha / ६६ bālakaṃ - kha. / ६७ tṛṭkṣudhābhyarditastatra - ka. kha / ६८ ścaiva - kha. / ६९ dīptakuṇḍalaḥ (?) / ७० na gṛhṇata - ka. / ७१... stapasedhitāḥ - ka. kha. / ७२ adharme - ka. / ७३ hitā - ka. / ७४ diśāṃ - kha. / ७५ vanaṃ - ka. / ७६ bhakṣyām̐śca - ka /
660
tṛṇubindukṛtaṃ tacca temanyanta taponvitāḥ /
tataste tadvanaṃ७७ tyaktvā ṛṣyaḥ sapta suvratāḥ /
anyāṃ diśaṃ prapadyanta tṛṇabinduścukopa ca / /६७//
uvāca tānṛṣīn gatvā praṇataḥ prāñjaliśca saḥ /
manyunātiparītātmā saṃvignotha narādhipaḥ / / ६८ / /
tṛṇabinduruvāca
naivāsmi patito viprā duṣṭakarmā na caiva ha /
na caiva varjito viprairna cāyajvā na pāpakṛt
narādhipānāṃ vaṃśesmi jātaḥ७८ śuddhe tapodhanāḥ /
samyak prajāḥ pālayāmi kiṃ māṃ na bahu manyata / /8.119.७० //
tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣayaste mahāvratāḥ /
ūcurna te vayaṃ rājan७९ pratigṛhaṇīma८० sarvathā
śobhanosi guṇairyuktaḥ prajāpālaḥ prajāpatiḥ /
santuṣṭāḥ smo८१ na te dravyaṃ pratigṛhṇīma bhūpate / /७२/
sanatkumāra uvāca
ta evamuktvā rājānaṃ sarva eva yayurmune /
sopi rājā mahāmanyustadā dīptaṃ hutāśanam //७३ / /
juhāva kṛtyāṃ tasmācca cakāra sumahābalām /
yātudhānīmiti khyātāmuvācedaṃ ca tāṃ tadā //७४/ /
gatvā sapta munīn kṛtye bhakṣayasva mahābale /
upadhārya hi nāmāni vasiṣṭhādīm̐stapodhanān / /७५ //
sā gatvā tu śubhānnāma divyāṃ puṣkariṇīṃ śubhām /
tasyāstīraṃ samāsādya tasthau tān vai pratīkṣatī / /७६/ /
ṛṣayastepi saṃvignāḥ kṣuttṛṣṇāvyākulendriyāḥ /
anyāndeśān vimārgantaḥ८२ śubhāṃ vāpīṃ yayustataḥ / /७७/
७७ tu vanaṃ - ka. / ७८ ñjāta - ka. / ७९ rājā - ka / ५० pratigṛhṇāma - ka. / ८१ sma - ka. / ८२ vimārgitvā - ka. /
661
sanatkumāra uvāca
teṣāṃ tadgamane vyāsa dṛṣṭvā doṣaṃ purandaraḥ /
parivrājakaveṣeṇa śvadvitīyo८३bhyagacchata / /७८/ /
taṃ dṛṣṭvā tebruvan sarve parasparamanulvaṇam८४ /
hasantaṃ taṃ mahābāhuṃ tridaṇḍavyagrapāṇinam / /७९ / /
ṛṣaya ūcuḥ
nūnameṣa divārātrau nityameva hyatandritaḥ /
cakhāda yata eṣotra tatoyaṃ pīvarobhavat / /8.119.८ ० / /
athavottānahastoyaṃ nityameva prayācakaḥ /
tapaḥsvādhyāyavikretā tenāyaṃ pīvarobhavata / /८१ / /
tamevaṃ bahudhā kalpya ṛṣayaste tapodhanāḥ /
papracchuramitātmānaṃ kastvamityeva vādinaḥ / /८२ / /
indra uvāca
ahaṃ parivrāḍ viprendrā āgacchāmi daśerakāt /
prayāsyāmi śubhāṃ vāpīṃ nāmnāhaṃ tu śunassakhā८५
śvāno८६ mama sadā hīṣṭāḥ śunāṃ caiva sadā hyaham /
tasmācchunaḥ sakhā nāmnā khyātohaṃ dvijasattamāḥ / /८४//
sanatkumāra uvāca
tataste saha tenaiva śubhāṃ puṣkariṇīṃ yayuḥ /
dadṛśustāṃ ca kṛtyāṃ te tayā caiva nivāritāḥ / /८५/ /
yadi vā rocate viprā asyāmabhyavagāhitum /
nāmāni kathayitveha caradhvaṃ sukhamavyayāḥ / /८६//
sanatkumāra uvāca
tataste tāṃ tadā kanyāmūcurevaṃ bhavatviti /
śvasakhā cedamāhainānṛṣīn sarvānaridandamaḥ / /८७//
८३ svā (śvā) dvatīyo - ka. / ८४. matholvaṇam - (?) / ८५ śunassakhaḥ - ka. / ८६ śuno - ka. /
662
viprā iyaṃ yātudhānī neyaṃ prakṛtamānuṣī८७ /
bhavitavyaṃ hi kāryeṇa yatheyaṃ vadate hi vaḥ / /८८/ /
te yūyaṃ yadi manyadhvaṃ śreyaḥ paramakaṃ hitam /
tathā nāmāni vibrūta yatheyaṃ nopadhārayet / /८९//
sanatkumāra uvāca
evaṃ bhavatviti procya te vyāsa munayaḥ śubhāḥ /
nāmāni tasyāḥ śrāvyaiva८८ yatheṣṭaṃ te jagāhire //8.119.९०/ /
nairuktāni८९ svanāmāni durbodhāni ca tebruvan /
na mene yāni kṛtyā sā tataste jalamāviśan
sanatkumāra uvāca
teṣāmalakṣayitvā sā९० nāmāni tu śikhodbhavā /
śvasakhaṃ prāha brūhi tvaṃ tato yāsyasi vā na vā / /९२//
śvasakha uvāca
śunāmasmi९१ sakhā krūre śvabhiśca saha saṃgataḥ /
śvasakhaṃ tena māṃ viddhi yātudhāni niśācari
yātudhānyuvāca
sakṛdeva punarbrūhi nāma tvaṃ mānuṣādhama /
tato yāsyasi viprāṇāṃ samīpaṃ vidito mama //९४/ /
śvasakha uvāca
śunāmasmi sakhā devaḥ९२ sakhyaṃ menapagaṃ९३ śvabhiḥ /
śvasakhā tena hanmi tvā yātudhāni niśāmaya
sanatkumāra uvāca
sa evamuktvā tāṃ krūrāṃ tridaṇḍena sureśvaraḥ /
mūrdhnyājaghāna tenāśu bhasmasādabhavacca९४ sā / /९६//
८७ prakṛtimānuṣī - ka. kha. / prākṛta (?) / ८८ śrāvyeyaṃ - ka. / ८९ neruktāni - ka. / ९० teṣāṃ na ca lakṣayitvā - ka. / ९१ śunāmasmin - ka. ९२ devi - gha. / ९३.. manapagaṃ - ka, / ९४ śubhe... -ka. /
663
tṛṇabindusutaścāsau kṛtyayā hatamātrayā /
śakreṇa jīvitastūrṇaṃ९५ pitaraṃ samupāgamat //९७/ /
sanatkumāra uvāca
evaṃ tāṃ sa nihatyendraḥ śvasakhā śaktinandana /
mṛṇālavisapadmāni ṛṣīṇāmaharatpunaḥ / /९८/ /
tataste samyaguttīrṇā apaśyanto ruṣānvitāḥ /
cakrire śapathān viprāḥ parasparamanuvratāḥ / /९९//
tataste sarva evaitya९६ śvasakhaṃ munisattamāḥ९७ /
abruvan tvayi śaṃkā no९८ brūhi yena vimucyase९९ / / 8.119.१०० / /
śvasakha uvāca
yo vo१०० harati mūlāni puṣpāṇi ca phalāni ca /
sa sukhī miṣṭamaśnātu१०१ sasuhṛt saparigrahaḥ / /१ ०१ //
sanatkumāra uvāca
tataste ṛṣayo vyāsa ūcuḥ sarve purandaram /
tvayā gṛhītaṃ dravyaṃ nastat prayacchasva१०२ naḥ punaḥ
teṣāṃ sa bhagavān vyāsa mūlāni ca phalāni ca /
sarvāṇyevādadat prīta idaṃ covāca tānṛṣīn
indra uvāca
iyaṃ kṛtyā hatā viprā yuṣmadarthe purā kṛtā /
mayā hitārthaṃ yuṣmākaṃ tridaṇḍena tapodhanāḥ /
kruddhena rājñā yuṣmākaṃ kṛtaiṣā tṛṇabindunā / / १ ०४/ /
sanatkumāra uvāca
tāmāgamya१०३ tato१०४ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
viṣṇuṃ taṃ snapayāñcakrustīrthe ṛṣigaṇārccite१०५ // १ ०५/ /
९५ śakreṇojjīvita (?) / ९६ evetya - ka / ९७ ṛṣisattamāḥ - ka. / ९८ nau - kha / ९९ vimucyate - kha. / १०० vā - ka. / १०१ mṛṣṭamaśnātu - ka. kha. / १०२ nno prayacchaśva hi - ka. kha. / १०३ tamāgamya - ka. kha. / १०४ tadā - ka. / १०५ ṛṣigaṇānvite - ka. /
664
tataste himavacchailaṃ samāgamya mudānvitāḥ /
ayājayayan१०६ tadā viṣṇumaśvamedhena suvratāḥ /
tasmin yajati deveśastryambakaḥ१०७ sagaṇeśvaraḥ /
yajñaṃ prati mudā yukta ājagāma vihāyasā // १ ०७//
vyāsa uvāca
aho bata tvayedaṃ me kathitaṃ brahmaṇaḥ suta /
yātudhānyā upākhyānaṃ paraṃ guhyaṃ sudurvidam //१ ०८//
idaṃ१०८ hi guhyaṃ paramaṃ mahārthavat१०९ sadā yaśasyaṃ paramaṃ ca pāvanam /
tvayā११० mahāyoga yathāvadīritaṃ purāmṛtaṃ pūrṇaśaśiprabhaṃ yathā / / १० ९//
iti skandapurāṇe vāmanatīrthayātrāyāṃ yātudhānyupākhyāne ūnaviṃśottara-śatatamodhyāyaḥ१११
vyāsa uvāca
ataḥ paraṃ sa bhagavān yathāgātparameśvaraḥ /
yajñena yajamānaṃ taṃ samīkṣya१ kathayasva naḥ
sanatkumāra uvāca
sa tu śūladharo devo bhagavān govṛṣadhvajaḥ /
kṛṣṇāṣṭamyāmuvācedaṃ devīṃ himavataḥ sutām //२/ /
devyadya subhage loke kṛṣṇapakṣāṣṭamī२ śubhā /
rajanyāmadya yāsyāva śmaśānānyabhivīkṣitum / /३ //
devyuvāca
yathā te rocate deva tathā bhavatu lokapa /
taveṣṭaṃ yanmahādeva mamāpi dviguṇaṃ hi tat३ //४/ /
१०६ yājayanta - ka., yājayantaṃ - ravra. / १०७ deveśe tryambakaḥ - ka. / १०८ imaṃ - ka. kha. / १०९ mahārthaṃ - ka. kha. / ११० mayā - vā. / १११ ādhyāyaḥ १७२ - kha. /
१ saṃvīkṣya - gha. / २ kṛṣṇī pakṣāṣṭamī - kha. / ३ hitam - ka. /
665
atha tasmindine vyāsa ujjayinyāṃ४ mahāmune /
brāhmaṇasya suto bālaḥ śucirvidvānmamāra ha५ / /५/ /
taṃ tebhisaṃskṛtya tadā alaṃkṛtya yathā८ vidhi /
krośantaśca rudantaśca śmaśānāyaiva ninyire / /६ / /
te śmaśānaṃ tadā nītvā७ bālaṃ taṃ raktapādakam /
snehād duḥkhaparītāśca८ rurudurbahudhā bhṛśam / /७/ /
tathā tān rudato vīkṣya kraddho gṛdhraḥ kṣudhānvitaḥ /
prājñavat sa tu saṃdiśya९ tānuvāca dvijām̐stadā //८ /
viprāḥ śṛṇuta me vākyaṃ mānuṣā१० yadvadāmi vaḥ /
buddhihīnāḥ stha suvyaktaṃ niśāmayata madvacaḥ११ / /९ / /
mṛta eṣa१२ hi kālena kiṃ śocatha१३ yathābudhāḥ /
rudito naiṣa jīveta१४ svārthaṃ kuruta vijvarāḥ / /8.120.१ ० / /
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śratvā tadā tyaktvā sutaṃ yayuḥ /
muhurmuhurnirīkṣanta atha tān१५ jambukobravīt / / ११ / /
aho dhiṅ mānuṣāḥ sarve vīkṣadhvaṃ buddhivarjitāḥ /
niḥsnehāścā१६kṛtajñāśca tyaktvainaṃ yātha१७ vai katham //१ २/ /
duḥkhena labhyate putrastathā caiva prasūyate /
duḥkhena ca punaḥ krūrā varddhate१८ vyādhyupadrutaḥ / / १३ //
vismṛtāni hi vastāni cāṭūni subahūni vai /
akarodyānyayaṃ bāla aho niḥsnehatā hi vaḥ१९ / / १४//
sanatkumāra uvāca
tataste jambukavacaḥ śrutvā vyāsa samāgatāḥ /
parivārya rudantaśca tasthuḥ pitṛvane tadā / / १५ / /
४ ujjayanyāṃ - ka. / ५. nmanoraha- (haraḥ?) - ka. / ६ tadā - ka. / ७ gatvā - ka. kha / ८ ste - kha / ९ saṃdṛśya - ka., saṃviśya - kha, saciṃtya - gha. / १० yatnena - gha. / ११ kimarthaṃ rudyate bhṛśaṃ - gha. / १२ eva - ka. / १३ śocata - kha. / १४ bhavitā na sajīvoyaṃ - gha. / १५ athaitān - kha., tathaitān - ka / १६ śca - ka. / १७ yāta - ka. kha. / १८ vadhyate - ka. / १९ niḥspṛhatāmiva - ka.,.. ni ca - kha. /
666
athāgānniśi deveśaḥ kapardī priyayā saha /
gaṇaiḥ sarvairvṛto devaḥ saha nandīśvareṇa ca //१ ६//
sa tānīśaḥ samabhyetya sarvabhūtasukhāvahaḥ /
varadosmīti tāṃstatra rudataḥ pratyuvāca ha
sanatkumāra uvāca
tataste dīnayā vācā vāṣpaparyākulekṣaṇāḥ /
ūcurjīvaḥ suto noyaṃ bhaveddevājñayā tava
teṣāṃ sa bhagavāṃstatra jīvayitvā sutaṃ śiśum२० /
gaṇeśatvaṃ dadau divyaṃ vāsaṃ tatraiva cākṣayam
sanatkumāra uvāca
evaṃ sa tāṃ niśāṃ prāpya२१ śmaśānāni yathāvidhi /
gatvā२२ jagāma vaidūryaṃ kūṭaṃ himavataḥ śubham
sa dīptatejā vibhuravyayātmā pinākadhṛk parvatakūṭavāsī /
uvāca tān yajñavareṇa dīkṣitān varaṃ vṛṇīdhvaṃ tridivaikasaṃśrayāḥ२३
iti skandapurāṇe viṃśottaraśatatamodhyāyaḥ
२० śiśuṃ sutam - kha / २१ śatāni saṃprāpya - ka, sa tāni saṃprāpya - (?) / २२ tattvaṃ - kha., tato (?) / २३ tridivaukasaṃśrayāḥ - ka. kha.,... saṃśrayāditi - kha. /
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0