સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.12

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।ઐબ્ પૂર્વ પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૧૦૧ - ૧૧૦ )] । [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અજ્7 આગામી પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૧૨૧ - ૧૩૦)]
વ્યાસ ઉવાચ૧
ગતે દિવં મહાદેવે વ્રતમાદેષ્ટુમુત્તમમ્ ।
એકાકિની મહાદેવી કિઞ્ચક્રે તદનન્તરમ્ । । ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ગતે દિવં મહાદેવે દેવીં ગિરિવરાત્મજામ્ ।
ઉપતસ્થુર્મહાભાગા દેવ્યો લોકસ્ય માતરઃ । ।૨। ।
ભરતસ્ય સુતાગ્નેસ્તુ માલિનીત્યભિવિશ્રુતા ।
શુચાવતી ચ દેવસ્ય પર્જન્યસ્ય સુતાવ્યયા । । ૩ ॥
૧ સન ઉ - ક. । ૨ તસ્મિન - ક ।
582
સાવિત્રી વેદમાતા ચ ગાયત્રી દુર્ગયા સહ ।
શ્રીઃ કીર્તિશ્ચૈવ લક્ષ્મીશ્ચ ધૃતિઃ પ્રજ્ઞા તથૈવ ચ ॥૪। ।
ખ્યાતિર્દિતિર્દનુશ્ચૈવ અદિતિઃ સિંહિકા ખશા૪ ।
રાકા કુહૂઃ સિનીવાલી તથૈવાનુમતિઃ૫ શુભા ॥ ॥૫। ।
ગઙ્ગા સરસ્વતી ચૈવ તથાન્યાઃ સરિતઃ શુભાઃ ।
ઋષીણાં ચૈવ યાઃ પત્ન્યો દેવાનાં યક્ષરક્ષસામ્ ।
ઉરગાણાં ખગાનાઞ્ચ ગન્ધર્વાણાં તથૈવ ચ । । ૬॥
એતાસ્સર્વાસ્તથાગમ્ય નમસ્કૃત્ય ચ પાર્વતીમ્ ।
પપ્રચ્છુઃ સર્વધર્મજ્ઞા ધર્મં ધર્માર્થસંશ્રિતાઃ । ।૭॥
કેન ધર્મેણ દેવેશે તપસા વા શુભાનને ।
સુમહત્ પ્રાપ્ય પુણ્યં કિઞ્ચાક્ષય્યં પ્રકીર્તિતમ્ । ।૮ ॥
દેવ્યુવાચ
યુષ્માકન્તુ હિતાર્થાય લોકાનાઞ્ચૈવ સુવ્રતાઃ ।
કથયિષ્યામ્યહં ધર્મં યથાવદનુપૂર્વશઃ । ।૯। ।
અન્નદાનાત્ પરં દાનં નૈવ કિઞ્ચિદ્ધિ૮ વિદ્યતે ।
અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ૯ તસ્માત્તદધિકં સ્મૃતમ્

અન્નં યસ્તુ સુસંસ્કૃત્ય પ્રયચ્છેત દ્વિજાતયે ।
સ સર્વકામાનાપ્નોતિ૧૦ પૂજ્યતે ચ ત્રિવિષ્ટપે

મયૂરહંસયુક્તેન૧૧ સર્વકામસમૃદ્ધિના૧૨ ।
વિમાનેનાર્કભાસેન૧૩ અન્નદો યાતિ વૈ દિવમ્૧૪ । । ૧૨ ॥
યદિ માનુષ્યમાયાતિ૧૫ કદાચિત્ સ નરોત્તમઃ ।
ધનધાન્યસમાકીર્ણઃ કુલીનઃ સ્યાચ્ચ૧૬ રૂપવાન્ ॥ ૧૩ । ।
યથાશક્તિ તુ યો દદ્યાદ્ દિવસે દિવસે નરઃ ।
સ તેન કર્મણાપ્નોતિ પ્રજાપતિસલોકતામ્ । । ૧૪॥
૩ દેવમાતા - ક । ૪ સ્વષા - ખ. । ૫.. નુમતી - ક ખ । ૩ ઋષીણાં પત્નયો યાશ્ચ - ક. ખ. । ૭ નમસ્કૃત્વા - ક. ખ. । ૮.. શ્ચ ( ચ્ચ) - ક । ૯ સત્વાનિ - ખ । ૧૦ સર્વકામાનવાપ્નોતિ - ક. । ૧૧ મયૂરહંસયુક્તં ચ - ક । ૧૨.,. સમૃદ્ધિમત્ - ક. । ૧૩ વિમાનં સૂર્યસંકાશં - ક. । ૧૪ લભતે શુભમ્ - ક. ૧૫ માનુષ્યાંતાં યાતિ - ખ. । ૧૬ સમાકીર્ણે કુલે જાયતિ - ખ ।
583
કદાચિદપિ યો દદ્યાદન્નં વિપ્રાય સંસ્કૃતમ્ ।
તસ્યાપિ તચ્છતગુણં સહસ્રગુણમેવ ચ ॥ ૧ ૫। ।
ઉપતિષ્ઠતિ લોકેષુ ઇહાપિ ચ સુખી ભવેત્ ।
અવધૂતમવજ્ઞાતમસત્કૃતમથાપિ૧૭ ચ । ।૧ ૬ ॥
અન્નં પ્રદદ્યાદ્યો દેવ્યો૧૮ યાદૃશં તાદૃશં શુભાઃ૧૯ ।
તસ્યાપિ નરકે ઘોરે યાત્યમાનસ્ય રાક્ષસૈઃ ॥ ૧૭। ।
ઉપતિષ્ઠેત બહુધા તૃપ્તિર્યેનાસ્ય જાયતે૨૦ ।
યદિ માનુષ્યમાયાતિ કદાચિત્ સ નરઃ પુનઃ । । ૧૮। ।
મ્લેચ્છેષુ ભોગી ભવતિ રમતે ચ યથામરઃ ।
અન્નેમેવં વિશિષ્ટં હિ તસ્માન્ન પરમં૨૧ ભુવિ । । ૧૯ । ।
અન્નં પ્રજાપતિઃ પ્રોક્તં સ ચ સંવત્સરો મતઃ ।
સંવત્સરશ્ચ યજ્ઞોસૌ યજ્ઞે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ।8.111.૨ ૦ । ।
તસ્માદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
તસ્માદન્નં વિશિષ્ઠન્તુ સર્વેભ્ય ઇતિ વૈ શ્રુતિઃ

અન્નદાનાત્પરં દાનં નૈવ કિઞ્ચિદ્ધિ વિદ્યતે ।
અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ તસ્માત્તદ્વૈ૨૨ પ્રશસ્યતે । ।૨૨ ॥
સુગન્ધાઃ શીતલાશ્ચાપો રસૈર્દિવ્યૈઃ સમન્વિતાઃ ।
યઃ પ્રયચ્છતિ વિપ્રેભ્યસ્તસ્ય દાનફલં શૃણુ । ।૨૩ । ।
વિમાનં સૂર્યસંકાશમપ્સરોગણનાદિતમ્ ।
સોધિરૂહ્ય દિવં યાતિ વરુણસ્ય સલોકતામ્

તત્રાસાવયુતાન્યષ્ટાવુષિત્વા દેવવત્ સુખી ।
કુલે મહત્યસંકીર્ણો૨૩ જાયતે ધનધાન્યવાન્ । ।૨૫॥
આપાન્તુ પૂર્ણં યો ભાણ્ડં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ ।
રસાસ્તસ્યોપતિષ્ઠન્તિ પૂજ્યતે ચ દિવં ગતઃ ॥૨૬। ।
૧૭ મસંસ્કૃતમથાપિ - ખ. । ૧૮ દેવિ - ક. ખ. । ૧૯ શુભે - ક. ખ । ૨૦ લભતે પુણ્યમવ્યયં - ખ. । ૨૧ ન તસ્માત્ પરમં - ખ. । ૨૨.. .ચ્ચૈતત્ - ઘ. । ૨૩. સંકીર્ણે - ખ. ।
584
। ૫૮૪ ।
ભાજનાનિ ચ યો દદ્યાત્ સુપૂર્ણાનિ શુભાનનાઃ૨૪ ।
ભાજનં સ્યાત્ સ ભોગાનાં તારયેચ્ચ૨૫ પિતૄન્ ભયાત્ । ।૨૭। ।
તડાગં યસ્તુ કુર્વીત અપાં દેવ્યઃ૨૬ સમૃદ્ધિમત્ ।
અપઃ૨૭ પિબન્તિ વૈ યત્ર સર્વે જન્તવ એવ ચ ॥૨૮। ।
તારયિત્વા ચ સ પિતૄઁસ્તથૈવ ચ પિતામહાન્ ।
પ્રપિતામહાઁશ્ચ લોકેષુ કમિકેષુ૨૮ વિહઙ્ગમઃ

ચરતે દેવવદ્દેવ્યો વર્ષાયુતશતાનિ ષટ્ ।
પુનશ્ચ માનુષે લોકે સર્વરોગવિવર્જિતઃ ॥8.111.૩ ૦ ॥
ભોગી ભવતિ ભોગાનાં રાજમાત્રશ્ચ જાયતે ।
દાતા યજ્યા ચ બલવાન્ સુપ્રભઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥ ૩૧ । ।
અવટં યો નરઃ કુર્યાદપાં પૂર્ણં શુચિસ્મિતાઃ૨૯ ।
દદ્યાચ્ચ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તં ભોજયિત્વા યથાર્થવત્ । ।૩ ૨। ।
અષ્ટાભિશ્ચ વિચિત્રાભિઃ૩૦ પતાકાભિરલંકૃતમ્ ।
ધ્વજેન વૈજયન્ત્યા ચ પુષ્પૈશ્ચ સમલંકૃતમ્ । ।૩ ૩ ॥
સ તારયિત્વા તુ પિતૄન્ વિમાનેન નરોત્તમઃ ।
યાત્યપ્સરોપગીતેન૩૧ વરુણસ્ય સલોકતામ્

હિરણ્યં હેમ ભૂમિં વા તિલાન્ રત્નાનિ વાપિ યઃ ।
પ્રદદ્યાત્ સર્વભૂતેભ્યસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥૩૫। ।
સ વિમાનેન મહતા સર્વલોકસમન્વિતઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય લોકં૩૨ સંપ્રાપ્ય મોદતે વિબુધો યથા । ।૩ ૬॥
તતશ્ચ્યુતશ્ચ ધર્માત્મા સર્વકામસમૃદ્ધિમાન્ ।
કુલે મહતિ લોકેસૌ૩૩ જાયતે સુભગશ્ચ હ । । ૩૭॥
યસ્તુ વૃક્ષં પ્રકુરુતે છાયાપુષ્પફલોપગમ્ ।
પથિ દેવ્યો૩૪ નરઃ સોમ્યે૩૫ સ તારયતિ વૈ પિતૄન્ । । ૩૮॥
૨૪ શુભાનને - ક. ખ. ।... ૨૫ સ્તારણાચ્ચ - ક । ૨૬ દેવિ - ક. ખ. । ૨૭ ગાવઃ - ક. । ૨૮ કામકેષુ - ક । ૨૯ સમશ્નુતે - ક,? સ્મિતે - ખ । ૩૦ રવિચિત્રાભિઃ - ક. । ૩૧ યાત્યપ્સરસ- ગીતેન - ખ. । ૩૨ ઇન્દ્રલોકં સ - ખ. । ૩૩ લોકેશો - ખ. । ૩૪ દેવિ - ક. ખ. । ૩૫ સોમ્યાઃ? ।
585
તથૈવ દત્ત્વા વિપ્રેભ્યો નિષ્ક્રીય ચ પુનર્નરઃ૩૫ ।
સ યત્ ફલમવાપ્નોતિ તચ્છૃણુધ્વં૩૬ મહાપ્રભાઃ૩૭ । । ૩૯ । ।
યાવદ્ વૃક્ષસ્ય પુષ્પાણિ ઉપયુઞ્જન્તિ૩૮ દેહિનઃ ।
ફલાનિ ચૈવ ભક્ષ્યન્તે જન્તુભિઃ ફલિતસ્ય તુ । ।8.111.૪૦ ॥
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ તારયિત્વા પિતૄનપિ ।
સોમલોકં સમાસાદ્ય સોમૃતં૩૯ ફલમાપ્નુયાત્ । ।૪૧ ॥
ફલાનિ યઃ પ્રયચ્છેત બ્રાહ્મણેભ્યસ્સમાહિતઃ
ફલાનાં સ તુ ભાગી સ્યાદ્બહૂનાં સુભગશ્ચ હ । ।૪૨ ॥
કાષ્ઠાનિ યઃ પ્રયચ્છેત હેમન્તે નરસત્તમઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યસ્તદા દેવ્યઃ૪૦ સોગ્નિલોકં સમશ્નુતે । ।૪૩ । ।
ભાજનં યઃ પ્રયચ્છેત હૈમં રત્નવિભૂષિતમ્ ।
સોપ્સરઃશતસંકીર્ણે વિમાને દિવિ મોદતે । ।૪ ૪। ।
રાજતં યઃ પ્રયચ્છેત વિપ્રેભ્યો ભાજનં શુભાઃ૪૧ ।
સ ગાન્ધર્વપદં પ્રાપ્ય ઉર્વશ્યા સહ મોદતે । ।૫૫ । ।
તામ્રં યો ભાજનં દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષતઃ ।
સ ભવેદ્ યક્ષરાજસ્ય યક્ષો બલસમન્વિતઃ । ।૪૬ । ।
ગૃહં યસ્તુ પ્રયચ્છેત સર્વકામસમૃદ્ધિમત્ ।
સ લોકં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય સર્વકામૈર્નિષેવ્યતે । ।૪૭। ।
સર્વકોટીઃ૪૨ સ તત્રોષ્ય ચતસ્રસ્તેન કર્મણા ।
ગૃહમેધી યદા દાતા ભોગવાઁશ્ચૈવ જાયતે । ।૪૮। ।
ઓષધીર્યઃ પ્રયચ્છેત ધાન્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સ સર્વકામસંમૃષ્ટં૪૩ સોમલોકં સમશ્નુતે । ।૪૯ । ।
તત્ર વર્ષસહસ્રાણિ સપ્ત સ્થિત્વા પુનર્નરઃ ।
ઇહ સર્વ ધનોપેતો૪૪ ભોગાવાનભિજાયતે । ।8.111.૫ ૦ । ।
૩૫ પુનઃ પુન - ખ. । ૩૬ તચ્છ્રણુષ્વ - ક. ખ । ૩૭ મહાપ્રભે - ક. ખ. । ૩૮ ઉપયુજ્યન્તિ - ક. । ૩૯ સોમૃતઃ - ક ખ. । ૪૦ દેવિ - ક. ખ । ૪૧ શુભે - ક. ખ. । ૪૨ વર્ષકોટ્યઃ - ક ખ । ૪૩ સંમૃદ્ધં - ક., સંપૂર્ણં - ખ. । ૮૮ સર્વનરોપેતો - ખ ।
586
યસ્તુ ક્ષેત્રં પ્રયચ્છેત નિષ્પન્નં ફલવત્પુનઃ ।
સ તુ ક્ષેત્રપતિર્ભૂત્વા૪૫ પ્રાજાપત્યં સમશ્નુતે

યસ્તુ ભૂમિં પ્રયચ્છેત બ્રહ્મણાય મહાત્મને ।
સ સર્વલોકેષુ૪૬ સુખી વિમાનેન સુવર્ચસા । ।૫૨। ।
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ ચરતે કામરૂપવાન્ ।
યદ્ધિ માનુષ્યમાયાતિ સ નરઃ કાલપર્યયાત્ । ।૫૩ ॥
તત્ર કામદુહા૪૭ તસ્ય મહી ભવતિ સર્વશઃ ।
યસ્તુ વસ્ત્રં પ્રયચ્છેત બ્રાહ્મણાય મહાયશાઃ ॥ ૫૪। ।
સ લોકં પ્રાપ્ય વૈરાજં વર્ષકોટિં સુખં વસેત્ ।
આસનં યઃ પ્રયચ્છેત સંવીતં૪૮ બ્રાહ્મણાય વૈ ॥૫૫। ।
સ રાજ્યસ્થાનમાપ્નોતિ સ્વર્ગં ચાપ્નોતિ વિજ્વરઃ ।
યસ્તુ શય્યાં પ્રયચ્છેત સ્વાસ્તીર્ણાં૪૯ નરસત્તમઃ ॥૫૬। ।
સ તુ ભાર્યાઃ પ્રિયા દેવ્યો બહ્વીર્ભક્તાઃ સમશ્નુતે ।
યસ્તુ કન્યાં પ્રયચ્છેત બ્રાહ્મણાય સ્વલંકૃતામ્

।
સ ગત્વા પિતૃલોકં વૈ વર્ષાયુતશતં વસેત્ ।
ઇહ ચાપિ પુનર્જાતઃ સર્વકામસમન્વિતઃ । ।૫૮॥
ભાર્યાઃ પ્રાપ્નોતિ ભક્તાશ્ચ પ્રજાવાઁશ્ચોપજાયતે ।
અશ્વં યસ્તુ પ્રયચ્છેત હેમચિત્રં સુલક્ષણમ્૫૦ । ।૫૯ । ।
સ તેન કર્મણા દેવ્યો૫૧ ગાન્ધર્વં લોકમશ્નુતે ।
રથમશ્વં ગજં દાસીં કન્યાં ગૃહમથાપિ ચ । ।8.111.૬૦ ॥
ભૂમિઞ્ચ યઃ પ્રયચ્છેત સ રાજા ભુવિ જાયતે ।
???? - - - - - - - - - - - -

વિધિના મન્ત્રયુક્તેન૫૨ તસ્ય ધર્મફલં મહત્૫૩ ।
સર્વકામદુઘા૫૦ સાસ્ય ધેનુર્ભૂત્વોપતિષ્ઠતિ૫૫ ॥૬૨। ઽ
૪૫ ક્ષેત્રોનુંમાં - ક, ક્ષેત્રં પુમાં ભૂત્વા - ખ. । ૪૬ લર્વલોકે સ ચ - ક. । ૪૭ કામવહા - ક., કામદુઘા (?) । ૪૮ સવીતા - ક. । ૪૯ સ્વાસ્તીર્ણં - ક । ૫૦ સલક્ષણમ્ - ક. । ૫૧ દેવિ - ક. ખ. । ૫૨ યત્ર યુક્તેવ - ક । ૫૩ શૃણુ - ક. । ૫૪ સર્વકામદુહા - ક. ખ. । ૫૫ ધેનુભૂત્વાવતિષ્ઠતિ - ક. ।
587
જલધેનું ચ યો દદ્યાત્ તસ્ય દાનફલં મહત્ ।
પ્રાપાં શુભાં૫૬ તડાગં૫૭ વા કૂપં વાપિ સુપુષ્કલમ્ । ।૬૩ । ।
કૃત્વા કુમ્ભાન્ સુસંપૂર્ણાન્ ગન્ધમાલ્યૈરલંકૃતાન્ ।
પુષ્પૈશ્ચ વિવધાકારૈરભ્યર્ચ્ય દ્વિજસત્તમાન્ । ।૬૪॥
ભક્ષ્યભોજ્યૈઃ સુપ્તૃપ્તાઁસ્તાન્૫૮ તિલપાત્રાણિ દાપયેત્ ।
દક્ષિણાં પુષ્કલાં દાદ્યત્ તેભ્યસ્તાં૫૯ સ્પર્શયેત્તતઃ

આપઃ શિવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તર્પયન્તુ પિતૄન્મમ ।
કામગાઃ કામદાતારો ભવન્તુ પિતરઃ સદા૬૦ । ।૬૬॥
એવં દત્ત્વા તુ તાં ધેનું પુનઃ ક્રીત્વા૬૧ ચ વૈ તદા ।
વાહયેત્તત્૬૨ પ્રપાં દેવ્યો૬૩ બ્રહ્મલોકસમર્પણીમ્ ॥ ૬૭। ।
તિલપાત્રાણિ દત્ત્વા૬૪ ચ તથા વસ્ત્રયુગં નવમ્ ।
સુવર્ણસ્ય ચ સાન્નિધ્યં૬૫ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ॥૬૮। ।
તતો દદ્યાચ્છુચિઃ સ્નાતો બ્રાહ્મણેભ્યો યથાવિધિ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । ।૬૯ । ।
ઘૃતં ગાવઃ પ્રસૂયન્તે ઘૃતં ભૂમ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ઘૃતમગ્નિશ્ચ દેવાશ્ચ ઘૃતં મે સંપ્રદીયતામ્ । ।8.111.૭૦ । ।
એવં વિધાનતો દત્ત્વા બ્રહ્મલોકમવાપ્નુયાત્ ।
યો નરો ગાં પ્રયચ્છેત સવત્સાં કાંસ્યદોહનીમ્૬૬ । ।૭૧ । ।
હેમશૃઙ્ગીં રૂપ્યખુરાં૬૭ દુકૂલક્ષૌમવાસિતામ્ । ।
શય્યાસ્તરણસંપન્નાં બહુપુષ્પફલૈર્યુતામ્ ॥૭૨ । ।
બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયિત્વા તુ ગન્ધમાલ્યૈરલંકૃતામ્ ।
દાનકાલે તતસ્તસ્યાઃ સુરા ગાત્રાણિ૬૮ સંશ્રિતાઃ ।૭૩ । ।
બ્રહ્મા તસ્યાઃ સ્થિતો મૂર્ધ્નિ શક્રોપાનં૬૯ સમાશ્રિતઃ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ નેત્રસ્થૌ ઘ્રાણે૭૦ વાયુઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ૭૧ ॥૭૪। ।
૫૬ સભાં - ક. । ૫૭ તડાગાન્ - ક ખ. । ૫૮ સુતૃપ્તાનાં - ક ખ. । ૫૯ તેભ્યસ્તાઃ ક.। ૬૦ ભવત્વિતિ ચ પૈદયત્ - ખ. । ૬૧ કૃત્વા - ક. । ૬૨ વહાયેતિ - ક. । ૬૩ દેવિ - ક. ખ ૬૪ યો દદ્યાત્ - ક. । ૬૫ સાન્નૈધ્યં - ખ. । ૬૬ કાંસદોહનીમ્ - ક., કામદોહનીમ્ - ખ.,.. ૬ દોહિનીમ્ ક। ૬૭ રૂક્મખુરાં - ક. । ૬૮ શાસ્ત્રાણિ - ક. । ૬૯ શક્રઃ પાદં - ઘ. । ૭૦ પ્રાણે - ઘ ૭૧ પ્રભઞ્જનઃ - ક. ।
588
મુખં તસ્યાઃ શ્રિતો વહ્નિર્જિહ્વા સોમઃ સ્વયં પ્રભુઃ ।
કર્ણયોસ્તુ દિશઃ સર્વાઃ શિરા૭૨ રુદ્રાઃ સમાશ્રિતાઃ ॥૭૫। ।
પાદયોર્લોકપાલાશ્ચ૭૩ સર્વેસ્થીનિ ચ પર્વતાઃ ।
સમુદ્રાસ્સપ્ત જઠરે ગ્રીવાયાં તપનાઃ શ્રિતાઃ । ।૭૬ । ।
સાસ્નાં ગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા પાર્શ્વયોર્વસવઃ૭૪ શુભાઃ ।
પ્રજાપતિરુપસ્થશ્ચ મૂત્રં૭૫ તીર્થાનિ સર્વશઃ ॥૭૭। ।
પુરીષં શ્રીરભૂત્તસ્યા નાગાશ્ચાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ।
સાધ્યા વિશ્વેથ લોકાશ્ચ પુચ્છમાશ્રિત્ય સંસ્થિતાઃ

મન્ત્રા યજ્ઞાશ્ચ દાનાનિ યમાશ્ચ૭૬ ઋષિભિસ્સહ૭૭ ।
નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ તારારૂપાણિ યાનિ ચ । ।૭૯। ।
ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી પંક્તિરેવ ચ ।
અનુષ્ટુબૃગ્યજુશ્ચૈવ૭૮ સામાન્યાથર્વણં૭૯ તથા । ।8.111.૮ ૦ । ।
લોકસ્ય માતરશ્ચૈવ મેઘા વર્ષમથાપિ૮૦ ચ ।
ધર્મો નારાયણશ્ચૈવ ભૂતાનિ સરિતસ્તથા । ।૮ ૧ । ।
રોમકૂપાનિ સંશ્રિત્ય તસ્યા દેવા વ્યવસ્થિતાઃ ।
યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાશ્ચૈવ પિશાચાઃ પક્ષિભિઃ સહ । ।૮૨ । ।
યજ્ઞાશ્ચ દક્ષિણાશ્ચૈવ તથા ચાપ્સરસઃ શુભાઃ ।
ગન્ધર્વાશ્ચ મહાત્માનો યે ચાન્યેપ્યેવમાદયઃ । ।૮૩
તસ્યા વિષાણયોર્વ્યાસ સર્વ એવ સમાશ્રિતાઃ ।
ફલાનિ યજ્ઞદાનાનાં ગતયશ્ચ૮૧ પૃથગ્વિધાઃ । ।૮૪। ।
વત્સં સમાશ્રિતાઃ સર્વે સર્વં૮૨ દેવમયં શુભમ્ ।
દેવૈરધ્યાસિતાં તાં તુ સર્વલોકનમસ્કૃતામ્૮૩

૭૨ શિરો - ક. । ૭૩ સ્યાત્ ક, લોકાપાલાઃ સ્યુ - ઘ । ૭૪ પાર્શ્વે તુ વસવઃ - ક । ૭૫ મૂર્ત્તં - ક. । ૭૬ નિયમા - ઘ, યમાનિ - ક । ૭૭ નિયમૈઃ સહ (?) । ૭૮. પ્ચ યજુશ્ચૈવ વ - ક. । ૭૯ સામગાથિવર્ણં - ઘ । ૮૦ ઋતુવર્ષમથાપિ - ઘ. । ૮૧ ઋ (ક્ર) તવશ્ચ - ઘ । ૮૨ સર્વે - ક, સર્વદેવમયં (?) । ૮૩ સર્વૈર્હસ્તદ્વયેન તુ - ક. ।
589
વિપ્રેભ્યો૮૪ મન્ત્રવદ્ધસ્તે પ્રદદ્યાત્ સુસમાહિતઃ ।
કુશાન્૮૫ સુવર્ણં બીજાનિ૮૬ તિલાન્ સિદ્ધાર્થકાઁસ્તથા૮૭

પ્રદદ્યાદ્ ગાં તતોદ્ભિસ્તુ૮૮ મન્ત્રેણાનેન સુવ્રત૮૯ ।
સર્વદેવમયીં દોગ્ધ્રીં સર્વલોકમયીં તથા ॥૮૭। ।
સર્વલોકનિમિત્તાય સર્વલોકહિતાય ચ૯૦ ।
પ્રયચ્છામિ મહાસત્વામક્ષયાય શુભામિતિ । ।૮૮॥
એવં સ દત્ત્વા તાં ગાં તુ યત્ર યત્ર પ્રજાયતે ।
તત્ર તત્ર ગતા સા તં૯૧ જન્તું તારયતે ભયાત્૯૨ । ।૮૯। ।
સર્વ૯૩ કામદુહા૯૪ ચૈવ સર્વલોકપ્રદા તથા ।
સર્વજ્ઞાનપ્રદા ચૈવ સર્વયજ્ઞફલા તથા । ।8.111.૯૦ ॥
સર્વાંલ્લોકાન્ તયા૯૫ ગત્વા રમતે ચ યથામરઃ ।
ઇહ જાતશ્ચ તામેવ કામગાં સંપ્રપદ્યતે । ।૯ ૧ । ।
સ તયા૯૬ માનુષો જાતો ગોસહસ્રી મહાબલઃ ।
રૂપવાન્ ધનવાંશ્ચૈવ બહુપુત્રશ્ચ જાયતે । । ૯૨ । ।
પ્રસૂયમાનાં યો ગાં તુ દદ્યાદુભયતોમુખીમ્ ।
યથોક્તેન વિધાનેન સ જાતિસ્મરતાં લભેત્ । ।૯૩ ॥
યસ્તુ ગાં સંપ્રયચ્છેત બ્રાહ્મણેભ્યો યથાતથમ્ ।
તમપ્યસૌ ભયાર્થેભ્યસ્ત્રાયતે નરકાદપિ । ।૯૪। ।
કૃષ્ણાજિનં ચ યો૯૭ દદ્યાદ્ વ્રતિને બ્રહ્મચારિણે ।
પૃથિવીફલમાપ્નોતિ યોગશ્ચાસ્ય પ્રવર્તતે । ।૯૫ । ।
યોગિભ્યો બ્રહ્મચારિભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો યતાત્મવાન્ ।
યઃ પ્રયચ્છેદાવસથં સોશ્વમેધફલં લભેત્ ॥૯૬। ।
આપ્તોર્યામં પૌણ્ડરીકં ગોસહસ્રઞ્ચ વિન્દતિ ।
સ્મૃઞ્ચ પરમા લબ્ધ્વા યોગમાપ્નોતિ સુવ્રતાઃ । । ૯૭। ।
૮૪ વિપ્રાય (?) । ૮૫ દશાં - ઘ । ૮૬ સુવર્ણબીજાનિ - ક. । ૮૭ સિદ્ધાન્તકાઁસ્તથા - ઘ. । ૮૮ ગાસ્તતોદ્ભિસ્તુ - ક. । ૮૯ સુવ્રતાઃ (?) । ૯૦ સર્વદેવનમસ્કૃતા - ક ખ. । ૯૧ સાન્તે - ખ, શાન્તં - ક । ૯૨.. ક્ષપાત્ - ક. । ૯૩ તથા ક । ૯૪ કામદુઘા - ઘ । ૯૫ તથા - ઘ. । ૯૬ તદા - ષ । ૯૭ તતો - ઘ. ।
590
કમણ્ડલું તુ યો દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાય નરોત્તમઃ ।.
સ તેન કર્મણા દેવ્યો ધર્મનિત્યત્વમાપ્નુતે૯૮ । ।૯૮। ।
વ્યાધિતં યસ્તુ વિપ્રર્ષે૯૯ દીનં મૂઢમચેતસમ્ ।
ઉદ્ધરેત યથાશક્ત્યા સ મુચ્યેદ્ બ્રહ્મહત્યયા । ।૯૯॥
યઃ સુવર્ણ પ્રયચ્છેત દરિદ્રાય દ્વિજાતયે ।
દશાનામશ્વમેધાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ દેવતાઃ । ।8.111.૧ ૦૦ ॥
યશ્ચૈવેમાનિ સર્વાણિ દાનાન્યુક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
દદાતિ યુગપદ્દેવ્યઃ સ પૃથ્વ્યામેકરાડ્ ભવેત્૧૦૦ ॥ ૧૦૧ । ।
ઇદં યઃ શૃણુયાન્નિત્યં દદ્યાચ્ચૈવ સ્વશક્તિતઃ ।
પઠેત ચ મહાભાગાઃ સોપિ ગચ્છેત્ ત્રિવિષ્ટપમ્ । । ૧૦૨ ॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે એકાદશોત્તરશતોધ્યાયઃ૧૦૧
દેવ્યુવાચ૧
દેવ્યાઃ શૃણુત ભૂયોપિ યથા દાનં વિના શુભાઃ ।
અયમેવોપવાસેન યથા ધર્મોભિલભ્યતે । । ૧ । ।
એકભક્તેન યો દેવ્યો માસં માર્ગશિરં ક્ષપેત્ ।
સ તેન કર્મણા દેવ્યો ગોમાન્ ભવતિ નિત્યશઃ । ।૨। ।
પૌષમાસેન૩ પુત્રાઁશ્ચ બહૂનાપ્નોતિ ધાર્મિકાન્ ।
માઘમાસે ચ કુર્વાણો ભૂયઃ પ્રાપ્નોતિ વૈ પ્રિયાઃ૪ । । ૩ ॥
એકભક્તન્તુ કુર્વાણઃ ફાલ્ગુને માસિ નિત્યશઃ ।
સ્ત્રીષુ સૌભાગ્યમાપ્નોતિ સ્ત્રિયશ્ચ પરમપ્રિયાઃ ॥૪। ।
યઃ ક્ષપેદેકભક્તેન ચૈત્રમાસં નરોત્તમઃ ।
ધનધાન્યસમૃદ્ધે સ૫ કુલે જાયેત રૂપવાન્ । ।૫। ।
૯૮ ધર્મન્નિત્યત્વમાપ્નુતે - ૯૯ વિપ્રર્ષિ (?) - ક । ૧૦૦ પૃથિવ્યા સૈકરાડ્ - ક ખ, મુચ્યતે ભયાત્ - ઘ । ૧૦૧ દાનધ્યાયઃ ૧૧૦ - ઘ. ।
૧ સનત્કુ - ક, પ ર્વત્યુવાચ (?) । ૨ ધર્મોપિ લભ્યતે - ક । ૩ પૌષ્યમાસેન - ક. । ૪ પ્રિયા (ન્) - ક । ૫... સમૃદ્ધેષુ - ક. ।
591
વૈશાખં યઃ ક્ષપેન્માસમેકભક્તેન માનવઃ ।
યાતિ સ શ્રેષ્ઠતાં લોકે પૂજિતો ધનવાનપિ

જ્યેષ્ઠમૂલં તુ યો માસમેકભક્તં સમાચરેત્ ।
ભ્રાતૄણાં ભવતિ જ્યેષ્ઠો ભોગં પ્રાપ્નોતિ પુષ્કલમ્ । ।૭॥ ।
આષાઢં ચાપિ યો માસમેકભક્તં સમાચરેત્૭ ।
સ રાજ્ઞો માન્યતાં પ્રાપ્ય કામાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્ । ।૮। ।
શ્રાવણે ચાપિ યો માસે તથા ચૈવાચરેન્નરઃ ।
સેનાપત્યં સ સંપ્રાપ્ય બલવાનભિજાયતે । ।૯॥
યસ્તુ ભાદ્રપદં માસમેકભક્તં સમાચરેત્ ।
સ તેન કર્મણા દેવ્યો ધનવાનભિજાયતે । । 8.112.૧૦ ॥
યોપિ ચાશ્વયુજં માસમેકભક્તેન તિષ્ઠતિ ।
વાણિજ્યં ફલતે તસ્ય કૃષિઃ પશુગણાસ્તથા ॥ ૧૧ । ।
કાર્તિકં ત્વપિ યો માસમેકભક્તેન તિષ્ઠતિ ।
સોશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય વહ્નિલોકે મહીયતે ॥૧ ૨ । ।
યઃ ક્ષપેદેકભક્તેન યાવજ્જીવં નરોત્તમઃ ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન શક્રલોકં સ ગચ્છતિ૮ । । ૧૩ । ।
સંવત્સરં તુ યઃ પૂર્ણમેકભક્તેન તિષ્ઠતિ ।
સ પાર્થિવસમો ભૂત્વા મહીં પાતિ મહેન્દ્રવત્ ॥ ૧૪। ।
અહોરાત્રં તૂપવાસં કુર્યાદેકં નરોત્તમઃ ।
દશાનાં સ સુવર્ણાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ શોભિતમ્ । ।૧ ૫ । ।
માસે માસે ત્વહોરત્રં યઃ કરોતિ નરોત્તમઃ ।
સ તેન કર્મણા શુદ્ધો વિદ્વાન્ ભવતિ ધાર્મિકઃ । । ૧ ૬। ।
ચતુર્દશીમષ્ટમીં ચ પક્ષયોરુભયોરપિ૯ ।
અહોરાત્રં ક્ષપેદ્યસ્તુ સમ્વત્સરમશેષતઃ । । ૧૭॥
સ તેન કર્મણા યુક્તઃ સર્વપાપવિવર્જિતઃ ।
ન યાતિ નરકં દેવ્યો યમઞ્ચ ન સ પશ્યતિ ॥ ૧ ૮। ।
૬ ચૈવ - ખ. । ૭.. મેકભક્તેન વૈ ક્ષપેત્ - ખ. । ૮ સ ગચ્છેચ્છક્રલોકતામ્ - ક. । ૯ ઉભયોઃ પક્ષયોરપિ - ક. ।
592
માસે માસે ચ યઃ કુર્યાત્ ત્રિરાત્રક્ષપણં બુધઃ ।
કૌબેરં લોકમાસાદ્ય સ વિન્દેત્ પરમં સુખમ્ ॥૧૯। ।
ચતુર્થેહનિ યો ભુંક્તે પ્રયતાત્મા શુચિર્નરઃ ।
ગાન્ધર્વં સ પદં પ્રાપ્ય મોદતે શક્રવદ્દિવિ । ।8.112.૨૦ । ।
પઞ્ચમેહનિ યો ભુંક્તે પ્રતિમાસમતન્દ્રિતઃ ।
વાયુલોકં૧૦ સમાસાદ્ય સ્વર્ગલોકં સ ગચ્છતિ ॥૨ ૧ ॥
યો ભુંક્તે દિવસે ષષ્ઠે નિત્યં નિયમમાસ્થિતઃ ।
વારુણં લોકમાસાદ્ય સોપિ વિન્દેત્ મહત્પદમ્

સપ્તમેહનિ યો ભુંક્તે જિતદ્વન્દ્વો દૃઢવ્રતઃ ।
આદિત્યલોકમાસાદ્ય સોપિ વિન્દેત્ મહત્પદમ્

અષ્ટમે ચૈવ૧૧ યો ભુંક્તે દિવસે માનવઃ શુચિઃ ।
વૈષ્ણવં લોકમાસાદ્ય સ ભવેત્ પરમદ્યુતિઃ ॥૨૪। ।
નવમેહનિ યો ભુંક્તે નરો નિયમમાસ્થિતઃ ।
સ વસૂનાં પ્રિયો ભૂત્વા ચરતે વસુભિઃ સહ ॥૨૫। ।
દશમેહનિ ભુક્ત્વા તુ દશાહસ્ય ફલં લભેત્ ।
અશ્વિભ્યાં ચ સમો ભૂત્વા સૂર્યવજ્જ્વલતે સદા ॥૨૬। ।
માનુષ્યઞ્ચ પુનઃ પ્રાપ્ય દશભાર્યા લભેત સઃ ।
સુબર્ણમક્ષયં ચૈવ ન ચાકાલે૧૨ મ્રિયેત સઃ

એકાદશે તુ યો ભુંક્તે દિવસે માનવઃ શુચિઃ ।
એકદશ્યાઃ ફલં પ્રાપ્ય સ રુદ્રગણતાં લભેત્

સ્થિત્વા તત્ર શતાન્યષ્ટાવતિસૌખ્યસમન્વિતઃ૧૩ ।
બ્રાહ્મણત્વમનુપ્રાપ્ય યજ્વા સ ઇહ જાયતે

દ્વાદશે દિવસે યસ્તુ૧૪ દેવ્યો ભુંક્તે સદા નરઃ ।
દ્વાદશાહં સ સંપ્રાપ્ય૧૫ શક્રલોકમવાપ્નુયાત્ ॥8.112.૩ ૦ ॥
૧૦ વાયુલોકે - ક. । ૧૧ અષ્ટમેહનિ - ક. । ૧૨... કાઙ્ક્ષં - ક. । ૧૩ . વન્તિ (ન્તે) સૌખ્યસમન્વિતઃ - ખ. । ૧૪ ચૈવ દિવસે - ખ. । ૧૫ સમાસાદ્ય - ઘ. ।
593
તત્રોષ્ય સ સુખં ભૂય ઇહ જાતો નરોત્તમઃ ।
રાજા વા રાજમાત્રો વા ધન્વા૧૬ વા સુમહાન્ ભવેત્૧૭ । । ૩૧ । ।
ત્રયોદશે તુ યો નિત્યમશ્નાતિ દિવસે નરઃ ।
વસેત્૧૮ સ ભાર્ગવસ્થાનં પ્રાપ્ય દિવ્યસુખાન્વિતઃ । ।૩ ૨ । ।
અથ ચેન્માનુષો ભૂયસ્સ નરો જાયતે ઽશુભાઃ૧૯ ।
ધનધાન્યસમાકીર્ણે જાયતે સત્કુલે૨૦ શુભઃ ॥૩ ૩ ॥
ચતુર્દશ તુ યો નિત્યં દિવસાનિ ક્ષપેન્નરઃ ।
તૌષિતં લોકમાસાદ્ય ભવેદ્ ગણપતિર્વરઃ । । ૩૪। ।
અર્ધમાસં ક્ષપેદ્યસ્તુ નિત્યમેવ હ્યતન્દ્રિતઃ ।
દેવરાજેન તુલ્યોસૌ ભૂત્વા સ્વર્ગેવતિષ્ઠતિ । । ૩ ૫। ।
ઇહ રાજા મહાભૂમૌ ભૂય એવાભિજાયતે ।
યસ્તુ માસં ક્ષપેદ્ધીરો જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૩ ૬। ।
વિમાનેન સ દિવ્યેન અપ્સરોભિસ્સમાવૃતઃ ।
પૂજ્યમાનો યથા દેવઃ સ્તૂયમાનશ્ચ સર્વશઃ । । ૩૭ । ।
જ્વલન્નાદિત્યસંકાશો૨૧ નિત્યં સુખમુપાશ્નુતે૨૨ ।
સર્વલોકેષુ વસતે બહૂન્યબ્દાયુતાનિ૨૩ તુ । । ૩ ૮।
તતો બ્રહ્મસદં પ્રાપ્ય બ્રહ્મણા સ સુપૂજિતઃ૨૪ ।
બ્રહ્મલોકે નિવસતે યથા બ્રહ્મા નરોત્તમઃ । । ૩૯ । ।
અથ ચેત્પુનરાયાતિ બ્રાહ્મણો ભવતીશ્વરઃ ।
યોગઞ્ચ તત્ર લભતે યોગૈશ્વર્યં૨૫ સમશ્નુતે૨૬ । ।8.112.૪૦ । ।
યોગીશસ્સ તતો ભૂત્વા શમ્ભોર્ગણપતિર્ભવેત્ ।
સર્વેષાં ચોપવાસાનાં વિધિં પરમપુણ્યદમ્ । ।૪૧ । ।
દેવ્યઃ શૃણુધ્વં મત્તોન્યં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
સ્નાતઃ શુચિરથાચાન્તો હુતાગ્નિઃ સુસમાહિતઃ૨૭ ॥૪૨ । ।
૧૬ ધની - (?) । ૧૭ સ મહાન્ ભવેત - ખ । ૧૮ વિશેત્ - ક । ૧૯ શુભઃ - ખ । ૨૦ સ કુલે - ક. । ૨૧ જ્વલનાદિત્યસંકાશો - ક । ૨૨ સુખં નિત્યં સમશ્નુતે - ખ । ૨૩ બહૂનબ્દાયુતાન્ - ક. ખ । ૨૪ સુપૂજ્યતે - ક. । ૨૫ ય (યે) નૈશ્વર્યં - ક । ૨૬ સમન્વિતઃ - ખ. । ૨૭ સુમમીહિતઃ - ક. ।
594
દીક્ષયિત્વા તથા૨૮ત્માનમુપવાસં ચરેદ્ બુધઃ ।
સ્નાયાત્૨૯ત્રિષવણં ચૈવ જુહુયાદગ્નિમેવ ચ

વાગ્યતો ક્રોધનો દાન્તો ધાર્મિકઃ સત્યવાગ્ ઘૃણી ।
જપન્સદૈવ ગાયત્રીં પવિત્રાણિ ચ નિત્યશઃ

રુદ્રાનથ ગણાન્ વાપિ રાત્રૌ ચ સ્થણ્ડિલેશયઃ ।
કુશાનાસ્તીર્ય વિધિવત્ સ્ત્રીશૂદ્રૈઃ પરિવર્જિતઃ

સમશ્નીયાત્૩૦ તતો દેવ્યો વીતશોકો૩૧ વિમત્સરઃ ।
યાવન્ત્યહાનિ તિષ્ઠેત તાવદ્વિપ્રાઁસ્તુ ભોજયેત્ ॥૪૬। ।
તતઃ પૂર્ણે તુ કાલે વૈ બ્રાહ્મણાનાં શતં વરમ્ ।
સહસ્રમથવા શક્ત્યા પૂજયિત્વા તુ સર્વશઃ

હવિષ્યં ભોજનં દત્ત્વા ગાશ્ચ૩૨ વાસાંસિ ચ ક્રમાત્ ।
સુવર્ણં તિલપાત્રં ચ એકૈકસ્ય પ્રદાપયેત્ ।
તતસ્તત્ફલમાપ્નોતિ યદન્યૈર્દુર્લભં વ્રતૈઃ

વૃષભં યસ્તુ નીલાઙ્ગમુત્સૃજેત નરોત્તમઃ ।
અન્યં વાપિ મહાભાગાઃ૩૩ સ પિતૄઁસ્તારયેન્નરઃ

યાવન્તિ તસ્ય રોમાણિ વૃષભસ્ય મહાત્મનઃ ।
તાવન્ત્યેવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે

તિલપાત્રાણિ યો દદ્યાદ્વિપ્રેભ્યઃ શુદ્ધમાનસઃ ।
અમાવાસ્યાં સમાસાદ્ય કૃષ્ણાનાં (?) સુસમાહિતઃ

સ પિતૄઁસ્તર્પયિત્વા તુ અક્ષયં નરપુંગવઃ ।
પિતૃલોકં સમાપ્નોતિ ચિરઞ્ચ સુખમશ્નુતે

ઉપવાસવિધિસ્ત્વેષ કથિતો મે શુભાનનાઃ૩૪ ।
ચાન્દ્રાયણવિધિં ભૂયઃ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

યસ્તુ ચાન્દ્રાયણં કુર્યાદ્યથોક્તં સુસમાહિતઃ ।
સ સોમલોકમાસાદ્ય સોમેન સમતાં વ્રજેત્

૨૮ તતો - ક ખ. । ૨૯ સ્નાયેત - ક., સ્નાતઃ - ખ. । ૩૦ સપત્ની.. - ખ. । ૩૧ વિશોકો પ્રો.. ખ. । ૩૨ ગાવો - ક । ૩૩ મહાભાગાન્ - ક., મહાભાગ - ખ. । ૩૪ સુશોભનાઃ - ક. ।
595
પ્રાજાપત્યં તુ૩૫ યઃ કુર્યાદેકશો બહુશોપિ વા ।
પ્રજાપતિસમો ભૂત્વા તસ્ય લોકે મહીયતે । ।૫૫। ।
યસ્તુ સાન્તપનં કૃચ્છ્રં કરોતિ નરસત્તમઃ ।
આત્માનમુદ્ધરેત્ કૃચ્છ્રાત્ સોગ્નિલોકં ચ ગચ્છતિ૩૬ । ।૫૬। ।
મહાસાન્તપનં યશ્ચ કરોતિ સુમહામનાઃ ।
સર્વજ્ઞતામવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં ચ વિન્દતિ । ।૫૭॥
તુલાપુરુષકં યશ્ચ કુરુતે દ્વિજસત્તમઃ ।
સ મુક્તસ્સર્વપાપૈસ્તુ ગચ્છેત૩૭ દિવમૂર્જિતઃ૩૮

અતિકૃચ્છ્રેણ તુ નરઃ શર્વસ્ય૩૯ ભવનં વ્રજેત્ ।
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રેણ તથા ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્ । ।૫૯। ।
યસ્તુ સર્વાણિ કૃચ્છ્રાણિ કુરુતે નરસત્તમઃ૪૦ ।
સ યં પ્રાર્થયતે કામં તમેવ સમુપાશ્નુતે ॥ 8.112.૬૦ । ।
યસ્ય કસ્યચિદેતેષાં૪૧ કર્તા સ્યાત્૪૨ સુસમાહિતઃ ।
સ તેન શુદ્ધો૪૩ ભવતિ દેવત્વઞ્ચાપિ વિન્દતિ ॥૬ ૧ । ।
પયોભક્ષસ્તુ યો નિત્યં નરઃ સંવત્સરં વસેત્ ।
યાવકં ચોપયુઞ્જાનો ગોમૂત્રેણાભિસંસ્કૃતમ્ । ।૬૨ । ।
પિણ્યાકફલ(?) ભક્ષો૪૪ વા અક્ષારલવણોપિ વા ।
સોશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય બ્રહ્મલોકં સમશ્નુતે । । ૬૩ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિમુક્તસ્સર્વબન્ધનૈઃ ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન બ્રહ્મવચ્ચરતે ચ સઃ૪૫ । । ૬૪। ।
યસ્ત્વેતાન્યેવ૪૬ સર્વાણિ વ્યસ્તાનિ નરસત્તમઃ ।
યાવદુચ્છ્વાસમાશેતે મહાત્મા નષ્ટકિલ્વિષઃ ॥૬૫। ।
સ લોકાન્વા મહાસત્વો યથેષ્ટાન્ મોક્ષમેવ વા ।
ઐશ્વર્યં વા મહત્ પ્રાપ્ય દીપ્યમાનોવતિષ્ઠતે૪૭ । ।૬૬। ।
૩૫ ચ - ખ. । ૩૬ સમશ્નુતે - ખ. । - ખ. । ૩૭ ગચ્છતે - ખ. । ૩૮ દિવિ પૂજિતઃ - ક., દિવિમૂર્જિતઃ - ખ । ૩૯ સર્વસ્ય - ક. । ૪૦ સ નરોત્તમઃ - ક. । ૪૧. દેતેવ - ક., દેવેહ - ખ. । ૪૨ કૃચ્છ્રસ્ય - ક ખ. । ૪૩ સિદ્ધો - ક. । ૪૪ ભક્તો - ખ. । ૪૫... વ સ (શ)ઃ - ક । ૪૬ યશ્ચૈતાન્યેવ - ક । ૪૭ દીવ્યમાનો- વતિષ્ઠતે - ખ. ।
596
એતાન્યેવ ચ સર્વાણિ દાનાનિ ચ તપાંસિ ચ ।
વિના મન્ત્રેણ સતતં શૂદ્રાણામપિ સર્વશઃ । । ૬૭। ।
વિધીયતે ન સન્દેહો એવમાહ પ્રજાપતિઃ ।
અમન્ત્રાસ્તે સ્મૃતાઃ સર્વે શૂદ્રા વિગતકલ્મષાઃ । । ૬૮। ।
સ્ત્રીણાં તુ દૈવતં૪૮ ભર્ત્તા ન તતોન્યદ્વિધીયતે ।
સ ગતિઃ પરમં ધામ સ ધર્મઃ પરમઃ સ્મૃતઃ । । ૬૯॥
તેન યા ત્વભ્યનુજ્ઞાતા ઇમં૪૯ ધર્મં સમાચરેત્ ।
સા ફલં તસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્નોતિ સુસમાહિતા । ।8.112.૭૦ ॥
યા તુ તેનાનનુજ્ઞાતા ધર્મં કિઞ્ચિત્ સમાચરેત્૫૦ ।
ન તત્ફલં સા લભતે લભતે ચ સતી ફલમ્ ૫૧

યા તુ ભર્ત્રાભ્યનુજ્ઞાતા૫૨ કૃત્વા ધર્મં સુપુષ્કલમ્ ।
દદ્યાત્તુ પત્યુર્યા૫૩ નારી તસ્યાનન્તં ભવેત્૫૪ ફલમ્ । ।૭૨। ।
યચ્ચ પ્રાર્થયતે કિઞ્ચિદિહ લોકે પરત્ર વા ।
તત્સર્વં પ્રાપ્નુતે૫૫ દેવ્યઃ સુભગા ચાપિ જાયતે૫૬ । ।૭૩ । ।
વશ્યશ્ચાસ્યા ભવેદ્ ભર્ત્તા પ્રિયા તસ્ય ચ સા તદા ।
પુત્રપ્રજા ચ ભતિ ન ચ દુઃખં સમશ્નુતે । ।૭૪। ।
એષ ધર્મો મયાખ્યાતો યુષ્માકં લોકમાતરઃ ।
અતો ભૂયશ્ચ કિં ત્વન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ શોભનાઃ । ।૭૫ । ।
અયં હિ ધર્મઃ સુમહાનતિપ્રભઃ સુદુષ્કરશ્ચાપ્યકૃત્મભિર્વરાઃ ।
ન ચૈનમન્યસ્ય૫૭ શઠસ્ય કસ્યચિદધર્મિણો વા કથયીત ધર્મવિત્૫૮ । ।૭ ૬ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તાઃ સહિતાઃ સર્વા દેવ્યો લોકસ્ય માતરઃ ।
પૂજયિત્વા મહાદેવીમૂચુઃ સંહૃષ્ટચેતસઃ । । ૭૭ । ।
૪૮ દેવતા - ક । ૪૯ ઇદં - ક ખ । ૫૦ કુર્યાચ્છુચિસ્મિતે - ખ, કઞ્ચિત્ સમગચરેત્ (?) । ૫૧ ચાસતીતફલં - ક । ૫૨ હ્યનુજ્ઞાતા - ક । ૫૩ પતયે ( પત્યે યા?) - ક ખ । ૫૪ તસ્યાનન્ત્યં હિ તત, - ક । ૫૫ પ્રાપ્યતે - ક. । ૫૬ ચાભિજાયતે - ખ । ૫૭ ન ચૈવમન્યસ્ય - ઘ । ૫૮ ઇતઃ પરમ્ ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે ઉમાસાવિત્રીસંવાદે એકાદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ, ઇત્યનન્તર સ્ત્રી ધર્મવિષયક શતરૂપા બ્રહ્મસંવાદરૂપઃ સાવિત્રિકર્તૃકો?પદેશાત્મકઃ પ્રાયઃ - પંચચત્વારિંશચ્છ્લોકાત્મકો ગ્રન્થોધિક ઉપલભ્યતે ઘ પુસ્તકે, સ ચ પ્રક્ષિપ્ત ઇત્યસ્માભિરત્રોપેક્ષિત ઇતિ ।
597
અહો ધર્મસ્ત્વયાખ્યાતઃ સર્વામરનમસ્કૃતે ।
યસ્ય સંસેવનાત્ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્યતે સુમહત્ ફલમ્ । ।૭૮॥
ઇતો વીક્ષામહે દેવિ ગિરેરસ્ય વનં શુભમ્ ।
પુષ્પજાતિસમાકીર્ણં બહુપક્ષિગણાવૃતમ્ । ।૭૯। ।
તત ઉત્થાય સા દેવી સહિતા દેવમાતૃભિઃ ।
મન્દરસ્ય ગિરેર્દિવ્યં દ્રષ્ટું તદ્વનમુત્તમમ્ ॥8.112.૮ ૦ । ।
વિચચાર મહાયોગા ચક્ષુર્દત્વા સુખાપહમ૫૯ ।
માનશ્શિલાનિ શૃઙ્ગાણિ સૌવર્ણાનિ ચ વીક્ષતી । ।૮૧ । ।
રમ્યાણિ સિતતોયાનિ ગિરેઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
સરાંસ્યુત્પલપૂર્ણાનિ વાપીશ્ચ સુમનોહરાઃ ।
તુતોષ ગિરિજા દૃષ્ટ્વા પાર્શ્વસંસ્થં ચ નન્દિનમ । ।૮૨ ॥
તદા૬૦ શુભાવતી નામ મેરુકન્યા સુમધ્યમા ।
ઉવાચ હિમવત્પુત્રીં દર્શયંતી શુભં વનમ્ । ।૮૩ । ।
ઇદં પર્વતકન્યે ત્વં પશ્ય કેલિકલાશુભમ્ ।
વનં સર્વર્તુસંપન્નં યથાધિત્વં સુભાષિતમ્ (?) । ।૮૪। ।
અયં પ્રસૂતે સુમહાન્ સપર્વસ્યાસ્ય શોભને (?) ।
વિદુષામથ કૃચ્છ્રેષુ યથાયુક્તં સુભાષિતમ્ (?) । ।૮૫॥
તથા સ્વર્ણોપલો ભાતિ ગિરેઃ શિખર ઉત્તમઃ ।
યથા લક્ષણવદ્વિદ્વાન્ પ્રગીય ઇવ સામગઃ । ।૮૬। ।
અયં ચ મણિમાન્નિત્યં શૈલાગ્રઃ૬૧ પ્રતિભાસ્વરઃ ।
ભાતિ ઉદ્યન્નિવાદિત્ય ઉભયસ્તો મહાયુગે (?) । ।૮૭॥
અયં વૈદૂર્યશિખર ઇન્દ્રનીલતલોપલઃ ।
ભાતિ શર્વાણિ૬૨ વિભ્રાણઃ૬૩ સ્થલેશ્વરહરોપરિ (?)

અયં મત્તો ગજો મત્તઃ કરેણુભિરિવાવૃતઃ ।
કૃત્વાભ્યંજનયઃ સુભ્રુ પલ્લવઃ શિરસા નતઃ । ।૮૯।
૫૯ ર્દેહસુખાવહમ્ - ક. । ૬૦ તતઃ - ઘ. । ૬૧ શિલેગ્ર ઘ । ૬૨ સર્વાણિ ઘ। ૬૩ શુભ્રાણિ ઘ।
598
અહો સુરૂપં૬૪ પશ્યેમં વનરાજિયુતં૬૫ શુભે ।
યૌવરાજ્યેભિષિક્તં વૈ જયંતમિવ ચામરૈઃ । ।8.112.૯૦ । ।
પાદપં ચૈવ૬૬ શર્વાણિ પશ્યૈનં કરપલ્લવૈઃ ।
માતુઃ સમીપે નૃત્યન્તં પુત્રં પ્રિયમિવૌરસમ્ । ।૯૧ । ।
મન્યે પ્રિયાવાસમિમં દેવતાયા વનસ્ય હ ।
અતીવ દૃશ્યતે શોભા નેદૃશી દૃષ્ટવત્યહમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા શુભાવત્યા ગિરેઃ સુતા ।
નિરૈક્ષિષ્ટ૬૭ તરું બાલં૬૮ હિમવત્તનયાવ્યયા

તથા સા૬૯ દેવદેવી તં૭૦ વિચરન્તી મહાગિરૌ૭૧ ।
અપશ્યદ્બાલસૂર્યાભં બાલાશોકં સુપુષ્પિતમ્

આતામ્રપલ્લવશતૈઃ કૃત્વાઞ્જલિમવસ્થિતમ્૭૨ ।
તં દૃષ્ટવા ગિરિજા દેવી પરાં પ્રીતિમગાન્મુને । ।૯૫॥
મનસાચિન્તયચ્ચૈવ પુત્રોયં પાદપો મમ ।
એષ મે તનયઃ શ્લાઘ્યો ભવિતા નન્દિવર્ધનઃ

ભગવત્યાગતે હ્યેનમનુજ્ઞાતા સ્વયંભુવા ।
ગ્રહીષ્યામિ પ્રિયં પુત્રં વાલાશોકસ્ય પાદપમ્૭૩ । ।૯૭ ॥
મમ ચાયમપુત્રાયા૭૪ ભવિતા પાદપોત્તમઃ ।
પુત્રઃ પુત્રવતાં૭૫ શ્રેષ્ઠાઃ પુત્રશોકવિનાશનઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
સૈવં વિનિશ્ચિત્ય તદા પાદપં પ્રતિ શોભના ।
અન્યં દેશં પક્રિમ્ય ઉમા તત્રાભ્યપશ્યત

અથાસ્મિન્નન્તરેભૂવન્નુત્પાતાસ્તત્ર ભીષણાઃ૭૬ ।
વાયુવેગો મહાનાસીદ્ ગિરિવૃક્ષનિપાતનઃ ॥8.112.૧૦ ૦ ॥
૬૪ અહોસ્ય રૂપ - ઘ. । ૬૫ વનરાજ્યયુતં (?) । ૬૬ પાદપૈરેવ - ઘ. । ૬૭ નિરીક્ષ્ય... - ઘ. । ૬૮ તં તરું સમ્યગ્ - ઘ- । ૬૯ તતસ્સા - ક. । ૭૦ તુ - ક. । ૭૧ મહાગિરિં - ક. । ૭૨ કૃતાઞ્જલિમવસ્થિતમ્ (?) । ૭૩ બાલાશોકં સુપાદપમ્ - ક. । ૭૪ મમૈવાયમપુત્રાયા - ઘ. । ૭૫ પુત્રવતી - ઘ. । ૭૬ તત્ર ઉત્પાતોતીવ ભીષણઃ - ક. ।
599
શિખરં પર્વતેન્દ્રસ્ય અપતદ્૭૭ વ્યસનં વિના ।
પાદપાશ્ચ વિના વાતમુન્મૂલાઃ સંબભૂવિરે । ।૧ ૦૧ ॥
ઉલ્કાઃ પતન્તિ ચાકાશાદ્વાતિ૭૮ વાયુરશોભનઃ ।
અક્ષિ સવ્યં સ્ફુરચ્ચાપિ દેવ્યાસ્તત્ કાલિનન્દન । ।૧ ૦ ૨॥
તાન્ વીક્ષ્ય૭૯ વિસ્મિતા દેવી શૈલાદિમિદમબ્રવીત્ ।
સખીશ્ચ૮૦ સર્વકાલેયા ઇદં વચનકોવિદાઃ । ।૧ ૦૩ । ।
દેવ્યુવાચ
પ્રમત્તો ભાતિ શૈલોયં૮૧ વૃક્ષૈસ્તૈઃ સર્વતો યુતઃ ।
ભયં મહદિદં મન્યે નૈતદાકસ્મિકં સ્મૃતમ્ ॥ ૧ ૦૪॥
ન ચાનિમિત્તમુત્પાતા૮૨ ભવન્ત્યેતે દુરાસદાઃ ।
તથા કુરુ યથા મે૮૩ નો ભયં યચ્છન્ત્યશોભનાઃ । ।૧ ૦ ૫। ।
તતો નન્દી પ્રણમ્યાહ દેવદેવીં કૃતાઞ્જલિઃ ।
કુતો ભયં ભવાનિ ત્વાં યા ત્વં માતા દિવૌકસામ્ ॥૧ ૦ ૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્યૈવં વદતો વ્યાસ દેવીં વિશ્વસ્ય માતરમ્ ।
અન્ધકોપિ તદા દૈત્યઃ૮૪ પાતાલાન્મન્દરં યયૌ ॥૧ ૦૭॥
પ્રહ્લાદપ્રમુખૈર્દૈત્યૈર્દાનવૈશ્ચ સહસ્રશઃ ।
વૃતઃ શ્રીમાન્ મહાદૈત્યઃ શક્રો દેવગણૈરિવ ॥૧ ૦૮॥
સ દૈત્યાનાં મતેનૈવ વરિષ્ઠાનાં મહાસુરઃ ।
આગતો મન્દરં દ્રષ્ટું યથેન્દ્રો નન્દનં વનમ્ ॥ ૧૦ ૯॥
પ્રહ્લાદશ્ચાનુહ્રાદશ્ચ શિનિર્બાષ્કલિરેવ ચ ।
તુણ્ડસ્તુહુણ્ડો૮૫ વાતાપી બલિર્બાણો વિરોચનઃ ॥8.112.૧ ૧૦ । ।
ઇલ્વલો નમુચિર્વ્યંસો વિપ્રચિત્તિર્મહાસુરઃ ।
સુન્દો નિસુન્દો નરકો ધેનુકોરિષ્ટ એવ ચ ॥ ૧૧૧ । ।
૭૭ અપશ્યદ્ - ઘ. । ૭૮... દ્વવૌ - ઘ. । ૭૯ દૃષ્ટ્વા - ઘ. । ૮૦ સખ્યશ્ચ - ઘ. । ૮૧ શૈલશ્ચ - ઘ. । ૮૨ નહ્યનિમિત્તમુત્ત્પાતા - ઘ. । ૮૩ યથેમે (?) । ૮૪ તથા - ઘ, નામ દૈત્યેન્દ્રઃ - ઘ. । ૮૫ કુંડો ભુકુંડો - ઘ. ।
600
મુરઃ૮૬ કાર્ત્તસ્વનશ્ચૈવ હસ્તી દુર્યોધનો મયઃ ।
તારકસ્તારકાક્ષશ્ચ વિદ્યુન્માલી પ્રભાકરઃ । ।૧ ૧ ૨। ।
હાલાહલશ્ચ કુમ્ભશ્ચ સંવરઃ કાલસંવરઃ ।
ધુન્ધુસ્તથેન્દ્રદમનો હયગ્રીવઃ શતોદરઃ । ।૧ ૧૩ । ।
મેઘનાદઃ સિંહનાદો દુન્દુભિઃ શતદુન્દુભિઃ ।
કાલનેમિર્બકો દંડો વિપાકઃ પાક એવ ચ । । ૧ ૧૪। ।
વૃષપર્વા શતાવર્તઃ પુલોમા શરભસ્તથા ।
બલો ગગનમૂર્ધા ચ સૂચીરોમા મહાયશાઃ । । ૧ ૧૫। ।
અસિલોમા પ્રલમ્બશ્ચ શંભુર્દેવાન્તકસ્તથા ।
મહિષો ભીમસેનશ્ચ વાયુર્વાદિત્ર૮૭ એવ ચ । ।
અન્ધકાનુચરાપ્યેતે૮૮ મંદરં સમુપાગતાઃ । ।૧ ૧ ૬। ।
તે શસ્ત્રવંતો જિતદેવસંઘા મહાનુભાવા ધર્મપથચ્યુતાશ્ચ ।
સર્વે ચ શૂરા હ્યનિવર્તિનશ્ચ સહાન્ધકા મન્દરગા બભૂવુઃ । । ૧ ૧૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તદ્ ગજાનામિવ કુલં મત્તાનાં કાલિનન્દન ।
વર્ષતામિવ મેઘાનાં સવિષાણાં સરીસૃપામ્ । । ૧ ૧૮। ।
દર્પિતાનાં વરાહાણાં મહાકુલમિવોલ્વણમ્ ।
મન્દરે દાનવકુલં તથા તત્ પ્રચચાર હ । । ૧૧ ૯। ।
સોન્ધકો વિચરઁસ્તત્ર૮૯ સખીભિઃ સહિતાં તદા૯૦ ।
અપશ્યદ્ દેવદેવી૯૧ તુ વૃકઃ સિંહવધૂમિવ૯૨

---
૮૬ સુરઃ - ઘ. । ૮૭ વાયુરાદિત્ય (?) । ૮૮ વ્યાસ - ઘ. । ૮૯ સોન્ધકઃ સુમહાવીર્યઃ - ક. । ૯૦ સહપાર્વતીમ્ - ઘ. । ૯૧ દાનવઃ ક્રૂરઃ - ઘ. । ૯૨ શ્વપાકો બ્રાહ્મણીમિવ - ઘ., ઇતઃપરંઃ-
સ પશ્યન્નેવ કાલેય હિરણ્યાક્ષસુતસ્તદા ।
સ્વપિસંત (અનિમેષ) ઇવાયોગાદદૃશ્યત દુરાત્મવાન્ ॥ ૧ । ।
601
દૃષ્ટ્વા ભગવતીં દેવીં સ દૈત્યો મૂઢચેતનઃ૯૩ ।
પ્રણામં નાકરોદ્ વ્યાસ અન્વવૈક્ષત૯૪ કેવલમ્ । । ૧૨૧ । ।
તં દૃષ્ટ્વાનિમિષં દૈત્યં પશ્યન્તમચલાત્મજામ્ ।
પ્રહ્લાદસ્તુ મહાબુદ્ધિરિદમાહ વચોર્થવત્૯૫ । । ૧૨૨ । ।
- -- - --- -- - -- -- - -- - -- - - --- - - -- - - --- - - - - -- -
નિયત્યાથ કૃતાન્તેન મૃત્યુના મદનેન ચ ।
કોપેનાથ દુરાત્માસૌ કાલે પ્રાપ્તે સુરેતરઃ

અધ્યાસિતસ્તદા તૈસ્તુ સર્વલોકવશંકરૈઃ ।
લોકધાત્રીં પ્રતિ સોય(?) મિદં વચનમબ્રવીત્ । ।૩॥
અન્ધક ઉવાચ
કેયં સુમધ્યમા હ્યત્ર રૂપેણાપ્રતિમા શુભા ।
નેદૃશી દૃષ્ટપૂર્વા મે કદાચિદપિ દાનવાઃ । ।૪। ।
દિવિ વા ભુવિ વાગત્ય પશ્યતૈનાં સુમધ્યમામ્ ।
યદિ નામ ઇયં ભાર્યા કસ્યેયં પતિરીશ્વરઃ । ।૫ । ।
કો વાહં કિં ચ જીવામિ સત્યમેતદ્વચો મમ ।
યસ્યેયં યુવતી ભાર્યા ચારુચિત્રાયતેક્ષણા । ।૬। ।
સ્વર્ગવાસેન કિં તસ્ય સુભગસ્ય મહાત્મનઃ ।
મિથ્યારાજ્યમિદં ગુહ્યં યસ્યેયં મે ન કામિની

બહૂનિ ચ સહસ્રાણિ મમ સંતિ શુભાનિ ચ ।
તાનિ સર્વાણિ દાસીત્વે અસ્યાસ્તુલ્યાનિ દાનવાઃ । ।૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
ઉવાચાન્ધકમાશ્લિષ્ય બહુચિત્રં ચ કાલિજ

ઇતિ વાધિકો ઘ. પુસ્તકે ।
૯૨ મૂઢચેતસઃ - ખ. । ૯૪ અન્વવેક્ષત - ક. ખ. । ૯૫ ઇત ઉત્તરં પ્રહ્લાદ ઉવાચઽ ઇતિ ઘ. પુ. પાઠઃ ।
602
ઇયં લોકસ્ય જનની૯૬ હિમવત્તનયાવ્યયા૯૭ ।
ઉમેતિ જગતિ ખ્યાતા૮ તપોયોગબલાન્વિતા

યસ્ય૯૯ પુત્રોભવદ્ બ્રહ્મા પ્રજાપત્યં ચ યો દદૌ૧૦૦ ।
વરેણ યશ્ચ પુત્રસ્ય પુત્રતાં બ્રહ્મણો ગતઃ

અસ્માકં દેવતાનાઞ્ચ યો દદાતિ વરાઞ્છુભાન્૧૦૧ ।
આરધ્યઃ સર્વલોકાનાં દેવાનાં ચ મહાયશાઃ

યઃ સ્થિતઃ સર્વમાવિશ્ય ભૂતગ્રામમશેષતઃ ।
યસ્યાત્મના સર્વમિદં ધાર્યતે૧૦૨ જગદવ્યયમ્

યઃ સ્વેચ્છયા સર્વમિદં૧૦૩ નિમેષાર્ધેન સંક્ષિપેત્ ।
પત્નીયં તસ્ય દેવસ્ય પરમેશસ્ય ધીમતઃ ।
શક્તા હીયં જગત્સર્વં ક્ષણેન દિતિજાધિપ

દગ્ધું વાપ્યથવા હર્તું૧૦૪ ક્ષેપ્તું નરક એવ વા૧૦૫ ।
કથમસ્યાઃ પ્રણામં ત્વં નાકરોર્દૈત્ય મોહિતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
અથૈવં બ્રુવતસ્તસ્ય ધર્મયુક્તં સુરદ્વિષઃ ।
દેવીભિઃ સહિતા દેવી ક્ષણેનાન્તર્હિતા મુને

----------- -- - -- -- - - -- ।
અદૃશ્યાઃ સમપદ્યન્ત તાઃ સ્ત્રિયો લોકમાતરઃ ॥8.112.૧ ૩ ૦॥
અથ તે તાસુ નષ્ટાસુ મન્દરસ્ય શુભં વનમ્ ।
પાદચારેણ સંપ્રાપ્તા બહુદૃશ્યસમાવૃતમ્ । ।૧ ૩૧॥
બલાભિઃ કલનીષંડૈઃ સાતિમુક્તપ્રિયંગુભિઃ ।
ચંપકૈર્બકુલૈર્લોધ્રૈરશોકૈર્નાગસાહ્વયૈઃ । ।૧૩૨॥
પુન્નાગૈસ્તિલકૈશ્ચૈવ દેવદારુવનૈરપિ ।
સરલૈર્નારિકેલૈશ્ચ પદ્મષંડૈશ્ચ શોભિતમ્

૯૬ જગતો જનની હ્યેષા - ક. । ૯૭ દૃહિતાવ્યયા - ક. ખ. । ૯૮ લોકવિખ્યાતા - ઘ. । ૯૯ યસ્યાઃ - ક ખ । ૧૦૦ સર્વલોકપિતામહઃ - ક. ખ. । ૧૦૧ યો વરાઁસ્તોષિતો દદૌ - ઘ., શુભાઃ - ક. । ૧૦૨ ધારિતં - ખ । ૧૦૩ ઇચ્છયા સર્વમાવિશ્ય - ઘ । ૧૦૪ હન્તું - ક. । ૧૦૫ ચ - ખ. ।
603
ગહ્વરૈશ્ચ નિતમ્બૈશ્ચ ગુહાભિર્નિર્ઝરૈરપિ ।
ન તસ્માદ્રમણીયં હિ પૃથિવ્યાં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ ૧ ૩૪॥
અથ તે દૈત્યપાસ્સર્વે વ્યચરન્ત૧૦૬ મહાગિરૌ ।
બહુનિર્ઝરસંકીર્ણે નાનાપાદપસંકુલે । । ૧૩ ૫॥
તત્ર તે વિચરન્તસ્તુ એકસ્મિન્નિર્ઝરે સ્થિતાન્ ।
સિદ્ધાનપશ્યન્ સપ્તર્ષીન્ યોગયુક્તાન્૧૦૭ મહામુનીન્ । । ૧૩ ૬॥
ઉપવિષ્ટાન્ શિલાપટ્ટે મિથઃ કથયતઃ કથાઃ૧૦૮ ।
ધર્મયુક્તાશ્ચ ચિત્રાર્થા માર્મિકાઃ૧૦૯ સુસુખાવહાઃ ॥ ૧ ૩૭। ।
તાન્દૃષ્ટ્વા સોન્ધકોપૃચ્છત્ પ્રહ્લાદમસુરોત્તમમ્૧૧૦ ।
ક ઇમે ઋષયો હ્યત્ર૧૧૧ કિમર્થઞ્ચેહ સંગતાઃ । । ૧ ૩૮। ।
તમુવાચ૧૧૨ તદા ધીમાનસુરો૧૧૩ દેવકણ્ટકમ્૧૧૪ ।
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રો બુદ્ધ્વા મધ્યં સમાસ્થિતઃ ॥૧૩ ૯॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ
એતેન્ધક૧૧૫ મહાત્માન ઋષય૧૧૬સ્સપ્ત સંગતાઃ ।
ભૃગુરત્રિર્મરીચિશ્ચ વિશ્વામિત્રોઙ્ગિરાસ્તથા

ભરદ્વાજો વસિષ્ઠશ્ચ યોગસિદ્ધાસ્તપોધનાઃ૧૧૭ ।
ઇહાગતા મહાત્માનસ્તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ

નૈષાન્નિષ્કારણં૧૧૮ મન્યે મન્દરાગમનં પ્રભો ।
ઇતો૧૧૯ વયમિહૈકાન્તે સ્થિત્વા સર્વેસુરેશ્વરાઃ૧૨૦।
જાનીમ કિમિમે કાર્યમિહ કુર્વન્તિ સાધકાઃ । ।૧૪૨ । ।
એતે વૈ નિભૃતા ભૂતાસ્તૂષ્ણીં૧૨૧ કૃત્વા યથાબલાઃ ।
મતં ગૃહ્ણીમ્ સર્વેષાં તૂષ્ણીં તિષ્ઠત દૈત્યપાઃ

૧૦૬ વિચરન્તો - ક ખ । ૧૦૭ અપશ્યન્સપ્તર્ષિસિદ્ધાન્ - ક ખ., સપ્તર્ષીન્ તપસા શુદ્ધાન્ અપશ્યન્ત - ઘ । ૧૦૮. .કથંયસ્તે મહામુનીન્ - ઘ. । ૧૦૯ કથાશ્ચિત્રા ધાર્મિકાઃ -ઘ. । ૧૧૦ તે સુરાસ્તત્ર અપૃચ્છન્ત પરસ્પરમ્ ઘ । ૧૧૧ યત્ર - ક, વ્યાસ - ઘ. । ૧૧૨ તાનુવાચ - ઘ- । ૧૧૩... નસુરાન્ - ઘ । ૧૧૪ દેવકણ્ટકાન્ - ઘ । ૧૧૫ ચાત્ર - ઘ. । ૧૧૬ મુનય - ઘ. । ૧૧૭ સપ્તૈતે ઋષયઃ શુભાઃ - ઘ. । ૧૧૮ નૈષાંનિરીક્ષણમ્ - ઘ, । ૧૧૯ તતો - ઘ. । ૧૨૦.. .સ્થિતાઃ સર્વસુરેશ્વરાઃ - ઘ । ૧૨૧ ભૂત્વા તૂષ્ણી (?) ।
604
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સમયં કૃત્વા સ્થિતા અસુરપુંગવાઃ૧૨૨ ।
યોસ્માકં તુ વદેત્ કિઞ્ચિદ્ વધ્યો નઃ સ ભવેદિતિ । ।૧૪૪। ।
તત્ર તેષુ૧૨૩ સ્થિતેષ્વેવમસુરેષુ દુરાત્મસુ ।
ઋષયસ્તે તપોયુક્તા વાક્યાન્યૂચુઃ૧૨૪ પરસ્પરમ્ । । ૧૪૫। ।
ન શુદ્ધોયં ગિરેર્દેશોદ્ય૧૨૫ ગચ્છામોન્યતો૧૨૬ દ્વિજાઃ ।
ઇહાગમો હિ દૈત્યાનાં દૃશ્યતે સુદુરાત્મનામ્ । । ૧૪૬। ।
ભવાન્યપિ ગતાન્યત્ર અસુરાણાં ભયાર્દિતા ।
અસુરાસ્તે દુરાત્માનો યેષામેષ ક્ષયો ધ્રુવઃ । । ૧૪૭॥
ગતાસ્તે નિધનં સર્વે ધર્મં યે નાશયન્નુત૧૨૭ ।
રાજ્યાર્થં યદિ તૈઃ ક્રૂરૈર્ન ધર્મો૧૨૮ નાશિતો ભવેત્

નૈવં તે નિધનં સર્વે પ્રાપ્તાઃ સ્યુરમરદ્વિષઃ૧૨૯ ।
સ્વરાજ્યપરિસંતુષ્ટા૧૩૦ ભવેયુર્યદિ સંસ્થિતાઃ ।
તેપિ સર્વેષુ લોકેષુ બભુઃ પૂજ્યાઃ સુરા ઇવ । । ૧૪૯ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અંગિરાસ્તાનુવાચેદં ન તેષાં કામિનં ત્વિહ ।
રાજ્યહેતોઃ પ્રવૃત્તાનામધર્મઃ સસુપસ્થિતઃ । । 8.112.૧૫૦ । ।
ઉપાર્જયતિ રાજ્યં વૈ ધર્મ એવ હિ કામિનઃ૧૩૧ ।
સોધર્મં નૈવ કુર્વીત સ્થૈર્યં રાજ્યં ન૧૩૨ કિંચન । । ૧૫૧ । ।
અત્રિરુવાચ
અધર્મે રાજ્યમિચ્છન્તિ જયન્તિ યુધિ સર્વદા ।
નો૧૩૩ પ્રિયાશ્ચૈવ લોકસ્ય ભવન્તિ હિતજીવિનઃ । ।૧ ૫૨॥
૧૨૨ પ્રણમ્યાસુરપુંગવાઃ - ઘ । ૧૨૩ તં તસ્તેપુ - ક ખ. । ૧૨૪ વાક્યમૂચુઃ - ખ, ઇદમૂચુ - ઘ. । ૧૨૫ અયં દેશોહ્યશુદ્ધોદ્ય - ઘ. । ૧૨૬ ગચ્છામોત્ર વૈ - ક ખ, ગચ્છામો વયમન્યતઃ - ઘ. । ૧૨૭ નાશયન્ત્યુત - ક,.. ન્તુ તે - ખ. । ૧૨૮.. રધર્મો - ક । ૧૨૯... રસુરદ્વિપઃ - ખ । ૧૩૦ સ્વરા- જ્યાપરિસન્તુષ્ટા - ક । ૧૩૧ કામિકઃ - ઘ । ૧૩૨ ચ - ઘ. । ૧૩૩ ન (?) ।
605
ધાર્મિકાસ્ત્વચિરેણૈવ હત્વા શત્રૂનવિક્લવાઃ ।
રાજ્યેષુ સંપ્રતિષ્ઠન્તે તસ્માદ્ધર્મં સમાશ્રયેત્ ॥ ૧૫૩ । ।
યે તુ રાજ્યં બલેનૈવ ધર્મં ત્યક્ત્વાશુભેરતાઃ૧૩૪ ।
ઇચ્છન્તોપિ૧૩૫ ન તદ્રાજ્યં પ્રાપ્નુવન્તિ કદાચન । । ૧ ૫૪। ।
અથ યત્ પ્રાપ્યતે રાજ્યં તૈસ્તુ ક્રૂરેણ કર્મણા ।
ન ચિરં તદ્ ભવેત્તેષાં વિદ્વિષ્ટાશ્ચ ભવન્ત્યત

ભૃગુરુવાચ
ધર્મ એષ પુરા પ્રાપ્તો૧૩૬ હ્યસુરાણાં ભયાવહઃ૧૩૭ ।
બ્રહ્મણા સૃષ્ટિકામેન ન ચ તે વર્તયન્ત્યુત । । ૧૫૭। ।
સ્વભાવેન ચ તે સર્વે દારુણા વૈ નિસર્ગતઃ ।
દારુણાભિગમાચ્ચૈવ ૧૩૮ તત્કર્મ સમુપાશ્રિતાઃ ॥ ૧ ૫૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
અસુરાન્પ્રતિ તેષાં તુ એવં૧૩૯ કથયતાં તદા ।
આગાદ્૧૪૦ ધાતા વિધાતા ચ કૃતાન્તશ્ચેતિ તે ત્રયઃ૧૪૧ । ।૧ ૫૯॥
તાંસ્તે સંપૂજ્ય૧૪૨ વિધિવત્ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ૧૪૩ ।
ઉપવિષ્ટાઃ શિલાસ્વેવ મનુયોપિ ચ તે ત્રયઃ ॥8.112.૧ ૬૦ । ।
ઉપવિષ્ટાઁશ્ચર્ષયસ્તાનનમઞ્ચ બહુમાનતઃ ।
ઊચુઃ ક્વેદં૧૪૪ ભવન્તોદ્ય પ્રસ્થિતા લોકધારિણઃ૧૪૫ । । ૧૬૧ ॥
ધાતોવાચ૧૪૬
બ્રહ્મલોકાદ્ધ્યુપાવૃત્ય૧૪૭ વયમદ્ય ગતા૧૪૮ દ્વિજાઃ ।
બ્રહ્મણા સ્મ સમાજ્ઞપ્તાઃ કશ્યપસ્ય૧૪૯ તતોન્તિકમ્ । ।૧ ૬૨। ।
૧૩૪ શુભેતરાઃ ? । ૧૩૫ ઇચ્છન્તિ તે (?] । ૧૩૬ પ્રોક્તો (?) । ૧૩૭ જયાવહઃ ( દયાવહ) ( ?) । ૧૩૮. મશ્ચૈ ( શ્ચૈ ?) વ - ઘ । ૧૩૯ સર્વેષામેવં - ક ખ । ૧૪૦ આગુર્ ( ?) । ૧૪૧ શ્ચ મહાબલ - ક ખ । ૧૪૨ સંગૃહ્ય - ઘ । ૧૪૩ મ્ તિ પ્રભાઃ - ઘ. । ૧૪૪ કસ્માદ્ - ઘ । ૧૪૫ લોકચિન્તકાઃ - - ઘ. । ૧૪૬ ધાતૌ ( ધાતારૌ ?) ઊ વ રુઃ - ક । ૧૪૭... દુપાવૃત્ય - ખ.,.. દપાવૃત્ય - ઘ, દુપાવૃત્તા - ઘ । ૧૪૮ વયમભ્યાગતા - ઘ. । ૧૪૯ કાશ્યપસ્ય - ક ।
606
ભૂયોપિ મુનયઃ પ્રોચુઃ કિમુક્તઃ કશ્યપો દ્વિજઃ ।
અથા૧૫૦બ્રવીન્મુનીન્૧૫૧ ધાતા કશ્યપં તુ યદુક્તવાન્૧૫૨

યત્ત્વયા જ્ઞાપિતો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અસુરા અપિ મે પુત્રા દેવાશ્ચાપિ પ્રિયાઃ પ્રભો । । ૧ ૬૪॥
તેષાં નૈવ યથાન્યોન્યં વૈરં સ્યાલ્લોકભાવન ।
તથા કુર્વમરશ્રેષ્ઠ૧૫૩ ભવેયં નિર્વૃતસ્તતઃ । । ૧ ૬૫॥
તત્રાહં૧૫૪ બ્રહ્મણાજ્ઞપ્તો બ્રવીમિ ત્વાં મહામુને ।
દેવાસુરં યથાવૃત્ત૧૫૫મન્યોન્યં સખ્યમેવ ચ । । ૧ ૬૬। ।
અમૃતોત્પાદનં ચૈવ રાજ્યં સંસ્થાઞ્ચ૧૫૬ કૃત્સ્નશઃ ।
ત્વયોક્તં૧૫૭ ભગવાન્૧૫૮ સર્વં ભવિષ્યમૃષિસત્તમ ॥ ૧ ૩૭॥
કથયામાસ લોકેશો૧૫૯ દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્ ।
નિવેદ્ય તસ્ય તત્સર્વં બ્રહ્મણા પ્રેષિતા વયમ્ ।
ઇહાગતા ભગવતીં દ્રષ્ટું હિમગિરેઃ સુતામ્ ॥૧ ૬૮ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તાનેવ વાદિનો૧૬૦ ભૂય ઋષયસ્તે તપોધનાઃ ।
પપ્રચ્છુર્નિયતાત્માનઃ સર્વ એવ તદા મુને । ૧ ૬૯। ।
દેવાસુરાણાં યદ્ વૃત્તં ભવિષ્યં કથિતં શુભાઃ૧૬૧ ।
તદ્વયં૧૬૨ શ્રોતુમિચ્છામો યદિ વોનુગ્રહે મતિઃ । । 8.112.૧૭૦ ॥
કિઞ્ચ વિજ્ઞાપિતા દેવી યુષ્માભિઃ સુરસત્તમાઃ ।
કથયધ્વં ચ તત્સર્વ યદ્યનુગ્રાહ્યતા હિ નઃ । । ૧૭૧ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ત્રયસ્તે દેવસત્તમાઃ ।
ત્વમાચક્ષ્વ કૃતાન્તેતિ વાક્યમૂચુર્મહાબલાઃ । ।૧૭૨॥
૧૫૦ તતો - ઘ. । ૧૫૧ મુનિં - ક. । ૧૫૨ ત પ્રજાપતિમ્ - ક ખ । ૧૫૩ કુરુ નરશ્રેષ્ઠ - ક. ખ., કુરુ ગુરુ શ્રેષ્ઠ - ઘ. । ૧૫૪ પુત્રાહં - ઘ । ૧૫૫ દેવાસુરાણાં યદ્ વૃત્ત - ઘ । ૧૫૬ રાજ્યસંથાઞ્ચ - ખ. । ૧૫૭ તસ્યૈવં - ક. ખ. । ૧૫૮ પૃચ્છતઃ - ક. ખ. । ૧૫૯ ભૂતાર્થં - ક. ખ. । ૧૬૦ તમેવં (વાદિનં?) - ઘ. । ૧૬૧ સુરાઃ - ઘ, સુતાઃ(?) । ૧૬૨ યદ્વયં - ક. ।
607
તતઃ સ તેષાં બહુચિત્રકારણં૧૬૩ યથા ભવિષ્યં કથયાઞ્ચકાર ।
સુરાસુરાણાં જગતશ્ચ કારણં પુરા વિધાત્રા વિહિતં યથાર્થવદ્ । ।૧૭૩ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે મન્દરારોહણો નામ દ્વાદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
યત્તેષાં કથિતં તેન કૃતાન્તેન મહાત્મના ।
ઋષીણાં મન્દરે પૂર્વં તત્સર્વં કથયસ્વ મે

સનત્કુમાર ઉવાચ
ભવિષ્યત્યસુરાણાં તુ હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
ઇન્દ્રો મહાબલો વિદ્વાન્ પ્રહ્લાદોસુરપુઙ્ગવઃ

સોમૃતં સહ દેવૈસ્તુ કૃત્વા સુરગણાધિપઃ ।
જિત્વા યુદ્ધેમૃતં દેવાન્નીતવાન્દૈત્યપુઙ્ગવઃ ।
વિષ્ણુના નિર્જિતો યુદ્ધે પુત્રં રાજ્યેભિષેક્ષ્યતિ । ।૩॥
વ્યાસ ઉવાચ
કથં તદમૃતં દેવૈરસુરૈશ્ચ મહાબલૈઃ ।
મથિતં બ્રહ્મણઃ પુત્ર એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
બ્રહ્મણાભ્યેત્ય શક્રત્વે પ્રહ્લાદોસુરપુઙ્ગવઃ ।
અભિષિક્તસ્તદા વ્યાસ અસુરાન્ પ્રજુગોપહ

અથ દેવૈસ્તદા૧ સંખ્યમસુરાણાં બભૂવ હ ।
અમન્ત્રયન્ત દેવાશ્ચ ભગવન્તં પિતામહમ્

દેવા ઊચુઃ
ભગવન્નસુરૈર્દેવા હન્યન્તે યુધિ મર્ત્યવત્ ।
ન મ્રિયન્તે યથા દેવા૩સ્તથાજ્ઞાપય સુવ્રત

૧૬૩ બહુચિત્તહારણં - ક
૧ માં - ક. । ૨. સ્તે - ખ, ૩ નામરાઃસ્યુર્યથા દૈત્યા - ક. ખ. ।
608
સ એવમુક્તસ્તાનાહ બ્રહ્મા દેવાન્સવાસવાન્ ।
ક્ષીરોદાદમૃતં શીઘ્રમુત્પાદયત ગચ્છત ॥૮। ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ૪ યે યે દેવા ભવન્તિ તે૫ ।
ક્ષીરોદાદમૃતં સર્વ૬ જનયન્ત્ય૭ સુરૈસ્સહ । ।૯॥
તદશ્નન્તિ ચ દેવેશાસ્તેન તૃપ્તિશ્ચ જાયતે ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ મૃતાશ્ચૈવ પીત્વા ચ ન મ્રિયન્તિ૮ તે ॥8.113.૧ ૦॥
દેવા ઊચુઃ
કથં તદમૃતં દેવા ભુવિ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।
ઉત્પાદયન્તિ તત્સર્વમુપાયં કથયસ્વ નઃ ॥૧ ૧॥
બ્રહ્મોવાચ
વારુણ્યાં સોમપુર્યાં તુ ક્ષીરોદં તત્સરઃ શુભમ્ ।
સમુદ્રા યત્ર તે સપ્ત સદા સન્નિહિતાઃ શુભાઃ । ।૧૨ ॥
ઇરા૯ માલા સિનીવાલી કુહૂ રાકા ઇરાવતી ।
સાવિત્રી ચૈવ ગાયત્રી સુરભી કદ્રુરેવ ચ । ।૧૩ ॥
અદિતિશ્ચ દિતિશ્ચૈવ દેવિકા વિશ્વસંભવા ।
ગાવઃ સર્વસહા૧૦ યત્ર સર્વકામદુઘાઃ૧૧ શુભાઃ

ક્ષરન્તિ વત્સલાઃ ક્ષીરં ષડ્રસં હ્યમૃતોપમમ્ ।
ઋષયઃ ફેનપા યત્ર તપોદમશમાત્મકાઃ૧૨ ॥૧ ૫॥
ઓષધ્યસ્તત્ર યાઃ કાશ્ચિલ્લોકેસ્મિન્દેવસત્તમાઃ ।
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ૧૩ દિવ્યાશ્ચ માનુષાશ્ચ સહસ્રશઃ

વૃક્ષાન્વલ્લીર્વીરુધશ્ચ ગુલ્માનન્યાંશ્ચ તાદૃશાન્૧૪ ।
પ્રક્ષિપ્ય ભેષજઞ્ચૈવ૧૫ સોમં રાજાનમેવ ચ

૪ પૂર્વેષુ - ઘ. । ૫ વૈ - ક., ચ - ખ. । ૬ સર્વં - ક- । ૭ જનયન્તિ - ક. । ૮ મૃયન્તિ - ક. ખ. । ૯ ઇરૂ - ખ. । ૧૦ સર્વા. - ખ. । ૧૧ કામદ્રુહાઃ - ક. ખ. । ૧૨ સમાત્મકાઃ - ક. । ૧૩... રણ્યાથ - ક. । ૧૪ વીરુધઃ ર - ક. । ૧૫ ભિષજઞ્ચૈવ - ક. ખ. ।
609
શ્રિયં લક્ષ્મીં તથા ખ્યાતિં૧૬ યશસ્તુષ્ટિં તથૈવ ચ ।
કીર્ત્તિં શ્રદ્ધાં૧૭ ધારણાં ચ૧૮ ઊહાપોહે તથૈવ ચ

બલં ધર્મમથોર્જ્જશ્ચ૧૯ તૃપ્તિં દેવીં સરસ્વતીમ્ ।
તીર્થાનિ ચૈવ સર્વાણિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ ૧ ૯। ।
વૃષં રથં ધ્વજં૨૦ ચૈવ ગજમશ્વ૨૧ તથૈવ ચ ।
અષ્ટૌ ચ મંગલાન્યત્ર તથા છન્દાંસિ ચાક્ષિપન્૨૨ । ।8.113.૨ ૦ ।
વેદાન્ વિદ્યાશ્ચ૨૩ યાઃ કાશ્ચિદ્યાશ્ચૈતા લોકમાતરઃ ।
મન્ત્રાન્યજ્ઞાન્ સુવર્ણં ચ૨૪ મન્ત્રોપકરણાનિ ચ ॥૨ ૧ । ।
યત્કિઞ્ચિચ્છોભનં ચૈવ તૃપ્તિમદ્રસવચ્ચ૨૫ હ ।
પ્રક્ષિપ્ય તત્ર તત્સર્વં તતો મન્થાનમાવહન્૨૬ । । ૨૨ । ।
મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠમકૂપારઞ્ચ કચ્છપમ્ ।
તસ્ય પૃષ્ઠે ચ મન્થાનં મન્દરં પર્વતેશ્વરમ્૨૭ ॥૨૩ । ।
કૃત્વા વિષ્ણુગૃહીતં તે૨૮ વાસુકિં પ્રગ્રહં તથા ।
યતો મુખં તતો દૈત્યા યતઃ પુચ્છં તતઃ સુરાઃ । । ૨૪॥
કર્ષન્તસ્તં તુ મન્થાનં મથ્નન્તિ બહુલાસ્સમાઃ૨૯ ।
તતો વર્ષસહસ્રેણ તસ્માદુત્થાસ્યતે હયઃ । ।૨૫॥
ગાવશ્ચૈવ સહાભાગા ગજો મત્તશ્ચ વૈ શુભઃ ।
વૃષભો ભીમનાદશ્ચ કન્યાઃ કીચકવેણવઃ । ।૨૬। ।
અષ્ટમઙ્ગલકઞ્ચૈવ ભિષગ્ ધન્વન્તરિસ્તથા ।
શ્રીર્લક્ષ્મીરેવમાદ્યાશ્ચ વારુણી ચ મદોત્કટા । ।૨૭॥
ઓષધ્યશ્ચ તથા દિવ્યા ગ્રામ્યારણ્યાઃ સમાનુષાઃ ।
વૃક્ષાદયશ્ચ તે સર્વે તતઃ સોમશ્ચ પાર્થિવઃ । ।૨૮ ॥
અમૃતં નત્ સમાહૃત્ય વિષં તચ્ચ દુરાસદમ્ ।
યજ્ઞાદીઁશ્ચૈવ તત્ સર્વાન્ યત્કિઞ્ચિત્તત્ર સંભૃતમ્૩૧ । ।૨૯॥
૧૬ ક્ષાન્તિં - ક । ૧૭ તેજો (?) । ૧૮ ધૃતિં ચૈવ - ખ । ૧૯ ઊર્જઞ્ચ - ખ,.. જઞ્ચ (શ્ચ?) - ક. । ૨૦ વૃષધ્વજરથં - ઘ । ૨૧ જંગમઞ્ચ - ખ. । ૨૨ ચાસૃજન્ - ક ખ. । ૨૩ દેવવિદ્યાશ્ચ - ઘ. । ૨૪- સુવર્ણાશ્ચ - કઃ । ૨૫ દીપ્તિમદ્રસવચ્ચ - ખ. । ૨૬ મન્દરમાવહન્ - ક. । ૨૭ પર્વતં મન્દરેશ્વરમ્ - ક. । ૨૮ તં - ક. । ૨ ૯ મમન્થુરતુલં સમાઃ - ઘ । ૩૦ તાન્ - ખ । ૩૧ સંસ્થિતં - ક. ખ. ।
610
એવં મન્વન્તરેષ્વત્ર દેવૈઃ સાસુરમાનુષૈઃ ।
મથ્યતે ત્વમૃતં દેવાસ્તચ્ચ સંજાયતે તથા ॥8.113.૩ ૦॥
તસ્માદ્યૂયમિતો ગત્વા દાનવૈસ્સહ દેવતાઃ ।
મન્થધ્વમમૃતં૩૨ ક્ષિપ્રં તતઃ પ્રાપ્સ્યથ૩૩ તદ્ધિતમ્ ।

સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા દેવેશા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ।
ઇમં લોકમુપાવૃત્ય૩૪ તથાકુર્વન્ત૩૫ સર્વશઃ

તસ્મિંસ્તુ મથ્યમાને વૈ વિષમગ્રે સમુત્થિતમ્ ।
દેવાસુરત્રાસકરં તત્પપૌ૩૬ શઙ્કરસ્તદા

તતસ્તસ્માત્ પુનરપિ હ્યુદતિષ્ઠન્૩૭ પયોનિધેઃ ।
રત્નાનિ બહુચિત્રાણિ તાન્યગૃહ્ણન્ત૩૮ દેવતાઃ

અસુરા જગૃહુર્નૈનાન્યશપઁ૩૯ સ્તાઁસ્તતોસુરાન્ ।
મઙ્ગલાન્યવમન્યન્ત૪૦ તેન તે નિધનં ગતાઃ

રત્નાન્યૂચુઃ ।
યસ્માદ્યૂયં દુરાત્માનો નાસ્માન્નન્દથ દારુણાઃ ।
તસ્માત્ સમીહિતં યદ્વસ્તત્તથા ન ભવિષ્યતિ

વારુણીં નાપ્યગૃહ્ણન્તા૪૧સુરા મદબલાવહામ્૪૨ ।
યસ્માત્તતોસુરાસ્તે વૈ દુરાત્માનશ્ચ સર્વશઃ

તત ઉચ્ચૈઃશ્રવા નામ૪૩ વાજી૪૪ પરમશોભનઃ ।
હસ્તી ચૈવ ચતુર્દન્તો ભિષક્ ચ સુમહાયશાઃ

ઘૃતાચી પૂર્વચિત્તિશ્ચ દેવી રમ્ભા મનોરમા ।
અમૃતં ચ તતઃ સોમો ગૃહીત્વોત્થિતવાન્૪૫ સુરાઃ૪૬

૩૨ મથધ્વમમૃતં - ક. ખ. । ૩૩ પ્રાપ્સ્યત - ક. । ૩૪.. મનુવાપ્ય - ખ. । ૩૫ કુર્વન્તિ - ખ. । ૩૬ તમ્પપૌ - ક. ખ । ૩૭ હ્યુતિષ્ઠત્ - ક. ખ । ૩૮ તાન્યગૃહ્ણન્તિ - ક.,.. ન્તુ - ખ. । ૩૯... નુશપં - ક. ખ. ૪૦.. ન્યવપન્યન્તે - ક. । ૪૧ વારુણીઞ્ચાપ્યગૃહંણન્ત - ખ. । ૪૨.. .ન્મહાન્ - ક. । ૪૩ નામ્ના - ખ. । ૪૪ હયઃ - ઘ. । ૪૫ યઃ પ્રગૃહ્યોત્થિતવાન્ - ક. । ૪૬ સુરઃ - ખ. ।
611
સનત્કુમાર ઉવાચ
તત ઉત્સૃજ્ય તે રત્નાન્યસુરા૪૭ દર્પિતા ભૃશમ્ ।
સોમહસ્તાદ્૪૮ બલેનૈવ અમૃતં જગૃહુસ્તદા૪૯

તાન્દેવાઃ સહિતાભ્યેત્ય ઊચુઃ સાન્ત્વેન મોહિતાન્૫૦ ।
ન યુક્તં કર્તુમેવં બઃ સહિતા ઉપયુઞ્જ્મહે

સખ્યં હિ નોસ્તુ સુદૃઢં મા નો બલમદાન્વિતાઃ૫૧ ।
ક્લેશમેનં વૃથા યેહ૫૨ કુરુધ્વં દાનવેશ્વરાઃ । ।૪૨। ।
તાંસ્તથાવાદિનઃ સર્વાન્ પ્રહ્લાદો દાનવેશ્વરઃ ।
ઇદમાહ મહામાયો ધર્મં કૃત્વા તુ પૃષ્ઠતઃ

॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ
યદા રત્નાન્ય૫૩ ગૃહણીધ્વં સાગરાદુત્થિતાનિ વૈ ।
તદા ન યૂયમસ્માભિઃ કિઞ્ચિદુક્તાઃ સુરેશ્વરાઃ

ઇદમેવં૫૪ વયં સર્વે રત્નં ગૃહ્ણીમ દેવતાઃ ।
નૈતદ્ વિના હિ યુદ્ધેન દાસ્યામો વયમદ્ય વૈ

ઇદમસ્મદ્ગતં દેવા અમૃતં સર્વમઙ્ગલમ્ ।
યુદ્ધેન યદિ વઃ કાર્યં ગૃહ્ણીધ્વં યદિ શક્યતે । ।૪૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તાસ્તૈઃ ક્રૂરૈર્દેવા ભીતા ઇવાભવન્ ।
વિવર્ણવદના દીના ન કિઞ્ચિત્તાઁસ્તદોચિરે૫૫ । ।૪૭॥ વ્રીડિતાસ્તેન૫૬ મહાસત્વા વિનિવૃત્તાઃ સુરેશ્વરાઃ ।
નિરુત્સાહા બભૂવુર્હિ હતા૫૭ સ્મેતિ ચ ચિન્તયન્૫૮

તાંસ્તથા ચિન્તયાનાઁસ્તુ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ ।
ઉવાચ કિં વિષાદેન યુદ્ધેનૈનાન્નિહન્મહે૫૯ । ।૪૯ ॥
૪૭ રત્નાનામસુરા - ક., તે નાગમસુરા - ઘ. । ૪૮ સોમં હસ્તાદ્ - ક । ૪૯ અજહુસ્તથા - ક. । ૫૦ મોહિતાઃ - ખ । ૫૧ મદબલાન્વિતાઃ - (?) । ૫૨ ક્લેશમેવંવિધંચેહ - ઘ., તથા - ક., વિધં - ઘ । ૫૩ રત્નાનિ - ક. ખ. । ૫૪ ઇદમેવ - ખ., ઇદમેકં - ખ । ૫૫.. ત્તાઁસ્તદાબ્રુવન્ - (?) । ૫૬ વૃડિતાસ્તે - ક. ખ. । ૫૭ હાહતાઃ (?) । ૫૮ ચાબ્રુવન્ (?), ચેત્યચિન્તયન્ (?) । ૫૯. ન્નિહન્યતે - ખ. ।
612
વિષ્ણુરુવાચ
અબુદ્ધિરેષા શક્રસ્ય યુદ્ધં પ્રતિ સુરેશ્વરાઃ ।
નહિ યુદ્ધે સુરાઃ શક્યાઃ સર્વે હન્તું મહાબલાઃ

તસ્માત્તે ન પિબન્તિ સ્મ યાવદેવામૃતં શુભમ્ ।
તાવદેવ હરિષ્યામિ માયામાસ્થાય તચ્છલાત્૬૦

સન્નહ્યધ્વં સુરાસ્સર્વે૬૧ વ્યૂહં કૃત્વાવતિષ્ઠત૬૨ ।
ગૃહીત્વા યાવદમૃતમિહાયામિ દિવૌકસઃ ॥૫૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સં૬૩ મોહનીં૬૪ માયામાસ્થાય વિબુધેશ્વરઃ ।
યજ્ઞશ્રીરૂપમાસ્થાય જગામ દિતિજાન્પ્રતિ । ૫૩ ॥
સ ગત્વાસુરરાજં તમિદમાહ મહાબલઃ ।
યજ્ઞશ્રીરૂપસંપન્નઃ પદ્મહસ્તોમલેક્ષણઃ૬૫

વિષ્ણુરુવાચ
અબલાન્ દૈવતાન્૬૬ જ્ઞાત્વા૬૭ બલિનસ્સુદુરાસદાન્ ।
યજ્ઞશ્રીરસ્મિ સંપ્રાપ્તા દાનવાન્ બલદર્પિતાન્ ॥૫૫ । ।
પ્રતિગૃહ્ણન્તુ માં સર્વે દાનવાઃ સુરવિદ્વિષઃ ।
ગતાસ્તે નિધનં દેવા યૂયં દેવા ન સંશયઃ ॥૫૬। ।
તતોસુરાસ્તદોત્થાય પ્રહ્લાદશ્ચૈવ દાનવઃ ।
પ્રદક્ષિણમુપાવૃત્ય હસ્તેસ્ય૬૮ કલશં દદુઃ૬૯ । ।૫૭। ।
સ પ્રાહ દાનવાન્ દેવઃ સ્ત્રીરૂપા૭૦કૃષ્ટમાનસાન્૭૧ ।
નેદં મયિ ભવન્તોદ્ય ક્ષેપ્તુમર્હન્તિ સર્વશઃ । ।૫૮॥
માયામાસ્થાય વિબુધા માહાર્ષુસ્તે૭૨ કદાચન ।
તે હિ સર્વે દુરાચારા માયાનિકૃતિમાશ્રિતાઃ । ।૫૯॥
૬૦ તં બલાત્ - ક. ત્વ. તદ્વલાત્ (?) ૬૧ ભવન્તો વૈ - ક. ખ । ૬૨ ચ તિષ્ઠત - ક ખ. । ૬૩ સ - ખ- । ૬૪ મોહની - ક. । ૬૫ પદ્મહસ્તોપલક્ષણઃ - ખ.,. .ત્પલેક્ષણઃ - ઘ । ૬૬ દેવતાન્ ક. ખ. । ૬૭ ત્યક્ત્વા - ઘ. । ૬૮ હસ્તયોઃ - ઘ. । ૬૯ દધુઃ - ઘ. । ૭૦ શ્રીરુપો - ઘ, સ્ત્રીરૂપી - ક. । ૭૧ હૃષ્ટમાનસઃ - ક. ઘ । ૭૨ મામાર્ષુસ્તે - ઘ ।
613
પ્રહ્લાદ ઉવાચ
જાને માયાવિદસ્તે વૈ નિકૃત્યા બલિનશ્ચ હ૭૩ ।
માયયૈવ વયં તાન્વૈ નિહંસ્યામઃ સુદંશિતાન્૭૪ ॥8.113.૬૦ । ।
નિકૃત્યા નિકૃતિજ્ઞાસ્તુ હન્તવ્યા દુષ્ટચેતસઃ ।
માયાવિદશ્ચ માયાભિરિતિ ધર્મ૭૫ પ્રભાષિતમ્૭૬

ત્વન્તુ નો ગતિરદ્યેહ તથા ચૈવ પરાયણમ ।
ત્વયા દત્તમિદં સર્વે ઉપોયક્ષ્યામ૭૭ શોભને

ત્વઞ્ચેન્ન૭૮ યચ્છસેસ્માકં તદ્ધિ તે પરમં હિતમ્ ।
વયં ચ ત્વાં૭૯ તથા સર્વે નાવમંસ્યામહે સદા

તતઃ સ તં તદા ધીમાન્ પ્રહસ્ય શુભદર્શનઃ ।
ઉવાચ યત્ ત્વયા ગીતં સત્યં તચ્ચ કરોમિ તે ॥૬૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો નિરીક્ષતાં૮૧ તેષાં૮૨ વિષ્ણુઃ કૃત્વા સ્વકં વપુઃ ।
પ્રગૃહ્યામૃતમુત્પત્ય દેવેભ્યઃ પ્રદદૌ વિભુઃ ।

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અમૃતાહરણે ત્રયોદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
વ્યાસ૧ ઉવાચ
કથં તદુત્થિતં ઘોરં વિષં સૂર્યાયુતપ્રભમ્૨ ।
કથં પીતં ભગવતા શઙ્કરેણામિતૌજસા

કથઞ્ચ દેવદેવસ્ય કણ્ઠે કુન્દેન્દુસપ્રભે ।
નીલો વર્ણઃ સમુત્પન્ન એતદિચ્છામિ૩ વેદિતુમ્ ॥૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
કસ્મિન્દેશે મહાપુણ્યે એતદાખ્યાનમુત્તમમ ।
વૃત્તં બ્રહ્મપુરોગાય કસ્મિન્ કાલે મહાદ્યુતે

૭૩ નિકૃતા નિપુણાશ્ચ યે - ઘ. । ૭૪.. સ્તુ દંશિતાન્ - ઘ. । ૭૫ ધર્મે - ક, ધર્મઃ (?) । ૭૬ પ્રભાષિતઃ (?), પ્રભાષત - ક., પ્રભાષતે (?) । ૭૭ ઉપભોક્ષામ (?) । । ૭૮ તં ( તદ્) - ક । ૭૯ વયમેતત્ - ખ, વયં તતઃ - ક । ૮૦ નિરીક્ષ્યત તાન્ - ક । ૮૧ સર્વાન્ - ક. । ૮૨ અમૃતમથન અધ્યાયઃ ૧૬૬ ઇતિ ખ । પૂર્વાધ્યાયોપિ ૧૬૬ ।
૧ કૃષ્ણદ્વૈપાયન - ખ. । ૨ સૂર્યાનલપ્રભમમ્ - ઘ. । ૩ એતદિચ્છામ - ક । ૪ અત્ર સન ઉવાચેત્યનન્તરં દીર્ઘ- સત્રયાજિષટ્કુલીયપ્રશ્નવાયૂત્તરરૂપ પૂર્વાપરસંબન્ધ્રાધ્રાયકઃ કિયાનંશ. ખણ્ડિતઃ પ્રતિભાતિ ।
614
એતદાખ્યાહિ નઃ સમ્યગ્ યથાવૃત્તં તપોધન ।
નીલકણ્ઠઃ કથં દેવઃ શર્વસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । ।૪॥
સૂત ઉવાચ
યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં વાયુના જગદાયુના ।
કથ્યમાનં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સત્રે વર્ષસહસ્રિકે

નીલતા કેન કણ્ઠસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ।
તદહં કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં સંશ્રિતવ્રતાઃ । ।૬॥
ઉત્તરે શૈલરાજસ્ય સરાંસિ સરિતો હ્રદાઃ ।
- - - - - કીર્ણેષુ દેશેષુ પર્વતેષુ ચ

ગિરિશૃઙ્ગેષુ તુઙ્ગેષુ ગહ્વરોપવનેષુ ચ ।
- - ભક્ષા મહાત્માનો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ

સંસ્તુવન્તિ મહાદેવં યજન્તોત્ર યથાવિધિ ।
ઋગ્યજુઃસામવેદૈશ્ચ નૃત્યગીતાર્ચનાદિભિઃ

. . .. . . . . .. . . . .. . .. . .. . ... .. .।
પ્રવૃત્તે જ્યોતિષાં ચક્રે મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે । ।8.114.૧ ૦। ।
દૈવતા૭ નિયતાત્માનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ તાં કલામ્ ।
નિયમાનિ સમાપ્યાન્તે૯ તસ્મિન્ કાલે દિવૌકસામ્ ॥૧ ૧॥
તેષાં મધ્યે ગતો૧૦ વાયુઃ પ્રાણિનાં જીવિતોદ્ભવઃ૧૧ ।
નમસ્તે નીલકણ્ઠાય ઇત્યુવાચ૧૨ સદાગતિઃ૧૩

તચ્છ્રુત્વા ભાવિતાત્માનો મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ૧૪ ।
બાલખિલ્યા૧૫ ઇતિ ખ્યાતાઃ પતઙ્ગસહચારિણઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
તે સ્મ પૃચ્છન્તિ વૈ૧૬ વાયું વાયુપર્ણામ્બુભોજનાઃ

૫ તમહં - ખ. । ૬ સંશિતવ્રતાઃ - ખ. । ૭ દેવતા - ક. ખ. । ૮ ઉપતિષ્ઠન્તિ (?) । ૯ સમાપ્યૈતે - ક. । ૧૦ મધ્ય ગતો (?) । ૧૧. દ્ભવં - ખ । ૧૨... (યો) મિત્યુવાચ - ક. । ૧૩ સમાગતઃ - ખ. । ૧૪ શસિતવ્રતાઃ (?) । ૧૫ બાલિખિલ્યા - ક. ખ. । ૧૬ તં - ઘ. ।
615
બાલખિલ્યા ઊચુઃ
નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં ત્વયા પવનસત્તમ ।
તદ્વયં૧૭ શ્રોતુમિચ્છામ ત્વત્પ્રસાદાત્ પ્રભઞ્જન

નીલતા કેન કણ્ઠસ્ય૧૮ પ્રકારેણામ્બિકાપતેઃ૧૯ ।
શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યક્ ત્વદ્વક્ત્રાત્તુ૨૦ વિશેષતઃ

એતત્પુણ્યં યદસ્માભિસ્તદ્ધિ નઃ૨૧ પરમં હિતમ્ ।
વાચો યાઃ સંપ્રવર્તન્તે૨૨ સર્વાસ્તાસ્તુ ત્વયેરિતાઃ૨૩

વર્ણસ્થાનગતે વાયૌ વાગ્વિધિઃ૨૪ સંપ્રવર્તતે ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમુત્સાહ૨૫સ્ત્વત્તો વાયો પ્રવર્તતે ॥૧૮। ।
- - - - - ન૨૬ યોગેન૨૭ સર્વે વર્ણાઃ પ્રવર્તિતાઃ ।
યતો૨૮ વાચો નિવર્તન્તે૨૯ દેહબદ્ધાશ્ચ૩૦ દુર્લભાઃ

તત્રાપિ તેસ્તિ સદ્ભાવઃ૩૧ સર્વગસ્ત્વં સદાનિલ ।
નાન્યઃ સર્વગતો દેવસ્ત્વદૃતેસ્તિ સમીરણ૩૨ । ।8.114.૨૦ ॥
સ ચૈવ જીવલોકોયં ધારિતઃ પવન ત્વયા ।
એષ વૈ જીવલોકસ્તે પ્રત્યક્ષો૩૩ જીવિતોદ્ભવ૩૪

વેત્થ વાચસ્પતિં દેવં૩૫ મનોનાયકમીશ્વરમ્ ।
બ્રૂહિ ત્વં૩૬ કેન દેશેસ્ય૩૭ કિં કૃતા રૂપવિક્રિયા૩૮

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાયુર્લોકનમસ્કૃતઃ

વાયુરુવાચ
પુરા કૃતયુગે૩૯ વિપ્રા૪૦ વેદનિર્ણયતત્પરઃ૪૧ ।
વસિષ્ઠો નામ ધર્માત્મા માનસો વૈ પ્રજાપતિઃ૪૨

૧૭ યદયં - ખ. ૧૮ કણ્ઠેસ્ય (?) । ૧૯ પ્રહારેણામ્બિકાપતેઃ - ક. । ૨૦ તવ વક્ત્રાદ્ - ખ. । ૨૧ નો - ઘ. । ૨૨ યતો વાચઃપ્રવર્તન્તે - ઘ., સુપ્રવર્તન્તે - ક. । ૨૩... સ્ત્વત્પુરોદિતાઃ - ખ. । ૨૪ ર્વાયો- ર્વાગ્વિધિઃ - ખ. । ૨૫ જ્ઞાનપૂર્વમધો... - ખ. । ૨૬ ત્વયાદ્ધ્વ - ઘ., નિષ્પત . - ખ, નિષ્ઠીવ - ઘ. । ૨૭ માનેન - ખ. ઘ. । ૨૮ યત્ર - ક । ૨૯ પ્રવર્તન્તે - ખ, વિવર્તન્તે (?) । ૩૦... વત્ત્વાચ્ચ - ખ. । ૩૧ સદ્ભાવો - ક. ખ. । ૩૨ શરીરિણઃ - ઘ. । ૩૩ પ્રત્યક્ષ્યં - ક. ખ. । ૩૪ જીવિતોદ્ભવં - ક. । ૩૫ દેવ - ખ । ૩૬ તત્ - ખ । ૩૭ દેશસ્ય - ક. ખ. । ૩૮ ત્વાપવિક્રિયા - ક. । ૩૯ કૃતે યુગે - ક. । ૪૦ વિપ્રો - ક. । ૪૧ તત્પરાઃ - ખ. । ૪૨ પ્રજાપતેઃ (?) ।
616
પપ્રચ્છ કાર્તિકેયં વૈ મયૂરવરવાહનમ્ ।
ક્રૌઞ્ચદેહાન્તકરણં૪૩ દેવ્યા હૃદયનન્દનમ્૪૪ । ।૨૫ । ।
મહિષાસુરનારીણાં૪૫ નયનાઞ્જનતસ્કરમ્ ।
મહાસેનં મહાત્માનં૪૬ મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ । । ૨૬ । ।
ઉમામનોહર્ષકરં૪૭ બાલકં છદ્મરૂપિણમ્૪૮ ।
બહુમઙ્ગલસંયુક્તાં૪૯ કથાં પાપપ્રણાશનીમ્ ।
વસિષ્ઠઃ પ્રાર્થયામાસ તસ્મિન્ કાલે મહાતપાઃ ॥૨૭। ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ
શુચિં પ્રપદ્યે વરદં બ્રહ્મણ્યમમિતૌજસમ્ ।
ભક્તાનુકમ્પિનં નિત્યં સર્વજ્ઞં પ્રિયદર્શનમ્ । ।૨૮ । ।
- - - - - - - - - - - - - - - મ્ ।
નમસ્તે - - - ષ્યન્દ અગ્નિગર્ભ નમોસ્તુ તે । । ૨૯ । ।
નમસ્તે શરજન્માય નમસ્તે કૃત્તિકાસુત ।
નમો દ્વાદશનેત્રાય ષણ્મુખાય નમોસ્તુ તે । । 8.114.૩૦ । ।
નમસ્તે શક્તિહસ્તાય દિવ્યસ્ર - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । । ૩૧ । ।
નમો હિરણ્યરેતાય નમસ્તે ભૃતશમ્ભવે ।
નમઃ કુક્કુટહસ્તાય તથા છાગપ્રિયાય ચ । । ૩૨ । ।
નમસ્તે રક્તવાસાય નમો નીલશિખણ્ડિને ।
નમોત્યન્તકુમારાય સર્વદૈવતપૂજિતે૫૦ । । ૩૩ । ।
નમઃ ક્રૌઞ્ચવિનાશાય મહિષાસુરઘાતિને૫૧ ।
નમસ્તેર્ણવ - - - મૂર્ત્તયે - - - - - ॥ ૩૪। ।
નમસ્તે બાલરૂપાય ઉન્મત્તલલિતાય ચ ।
યદેતદ્ દૃશ્યતે સ્થાણોઃ૫૨ શુભં શુભ્રાઞ્જનોપમમ્ ॥ ૩ ૫। ।
૪૩... જીવિતનાશેશં - ક. । ૪૪ પાર્વતીહૃદિ નન્દનમ્ - ખ., ૪૫ તારકાસુરનારીણામ્ (?) । ૪૬ મહાત્માનં મહાસેનં - ઘ. । ૪૭ મનઃ પ્રહર્ષણં - ક., વનપ્રહર્ષેણ - ઘ. । ૪૮ બુદ્ધરૂપિણમ્ - ઘ. । ૪૯ બ્રૂહિ - ક. । ૫૦ સર્વદેવતપૂજિતે - ખ. । ૫૧ તારકાસુરઘાતિને (?) । ૫૨ ન્ચર્ય - ક., શુર્યા - ખ. ।
617
તત્ કિમર્થં સમુત્પન્નં કણ્ઠે કુન્દેન્દુસન્નિભે ।
એતદાપ્તાય દાન્તાય ભક્તાય તવ૫૨ પૃચ્છતે । ।૩ ૬ ॥
બ્રૂહિ મઙ્ગલસંયુક્તાં કથાં પુણ્યસમાશ્રિતામ્ ।
એવં સ્તુતો૫૩ ચ વસિષ્ઠેન મુનિના૫૪ ભાવિતાત્મના । ।૩૭॥
શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્ય વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા દૈત્યારિઃ પાવકોદ્ભવઃ । । ૩૮। ।
યદુક્તં ભવતા૫૫ પ્રશ્નં યન્માં પૃચ્છસિ વૈ દ્વિજ ।
શ્રૂયતાં વદતાં શ્રેષ્ઠ કથ્યમાનમિદં મયા । ।૩ ૯ । ।
ઉમોત્સઙ્ગોપવિષ્ટેન યથા પૂર્વં મયા શ્રુતઃ૫૬ ।
પાર્વત્યાશ્ચૈવ૫૭ સંવાદઃ શંકરસ્ય૫૮ મહાત્મનઃ । ।8.114.૪૦ ॥
તમહં૫૯ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાતથ્યં૬૦ મહામુને૬૧ ।
કૈલાસશિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિચિત્રિતે૬૨ । ।૪૧ ॥
તરુણાદિત્યસંકાશે તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભે ।
વજ્રસ્ફટિકસોપાને ચિત્રપટ્ટશિલાતલે । ।૪૨ । ।
જામ્બૂનદમયે દિવ્યે નાનારત્નવિભૂષિતે ।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાપુષ્પફલોદકે

હંસકારણ્ડવાકીર્ણે ચક્રવાકોપશોભિતે ।
ષટ્પદોદ્ગીતકમલે ધારાસંપાતનાદિતે ॥૪૪ । ।
મત્તક્રૌઞ્ચમયૂરાણાં૬૩ નાદૈર્વિક્રુષ્ટકન્દરે૬૪ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણે કિન્નરૈશ્ચોપશોભિતે । ।૪૫। ।
જીવન્જીવકદાત્યૂહવિરુતૈશ્ચ૬૫ પ્રણાદિતે ।
કોકિલારાવમધુરે સિદ્ધચારણસેવિતે । ।૪૬ । ।
સૌરભેયનિનાદાઢ્યે મેઘસ્તનિતનિસ્વને ।
વિનાયકભયોદ્વિગ્નૈઃ કુઞ્જરૈર્મુક્તકન્દરે । ।૪૭। ।
૫૨ બ્રૂહિ - ક. । ૫૩ સ્તુત્વા - ખ. । ૫૪ મુનીનાં - ખ । ૫૫ ભવિતા - ખ. । ૫૬ શ્રુત - ખ । ૫૭ ચૈવ - (?) । ૫૮ શર્વસ્ય ચ - ખ । ૫૯ તદહં - ખ । ૬૦ પ્રિયાર્થન્તુ - ખ । ૬૧ મહાત્મનિ - ખ । ૬૨ વિભૂષિતે - ક. । ૬૩ તત્ર ક્રૌઞ્ચમયૂરાણાં - ખ. । ૬૪ વિસ્પષ્ટનો (ના?) દિતે - ખ. । ૬૫ જાતીનાં વિરુતૈશ્ચ - ક. ખ. ।
618
વંશવાદિત્રનિર્ઘોષે શ્રોત્રેન્દ્રિયમનોહરે ।
દોલાલલિતવિક્ષેપૈ૬૬ ર્વનિતાસિદ્ધસેવિતે૬૭

ધ્વજૈર્લ્લમ્બિતદોલાનાં૬૮ ઘણ્ટાનાં વિરુતાકુલે ।
બલ્લકીઘોષબહુલે નૃત્તવ્યાપારસંકુલે ॥૪૯। ।
મુખૈર્દર્દ્દરવાદ્યૈશ્ચ૬૯ વલ્ગિતાસ્ફોટિતે તથા ।
ક્રીડાચેષ્ટાવિનોદાનાં રવૈરાક્રન્દ(?) કન્દરે । ।8.114.૫૦ ॥
હાસૈઃ સન્ત્રાસજનનૈર્વિકરાલૈસ્તથા મુખૈઃ ।
દેહબન્ધૈર્વિચિત્રૈશ્ચ પ્રક્રીડિતગણેશ્વરે૭૦ । ।૫ ૧ । ।
વ્યાઘ્રસિંહમુખૈ૭૧ ર્ઘોરૈસ્સર્પાખુવદનૈરપિ ।
મૃગમેષમુખૈશ્ચાન્યૈર્ગજવાજિમુખૈસ્તથા ॥૫૨ । ।
વિડાલવદનૈશ્ચોગ્રૈઃ ક્રોષ્ટુકાકારમૂર્ત્તિભિઃ૭૨ ।
હ્રસ્વૈર્દીર્ઘૈઃ કૃશૈઃ સ્થૂલૈર્લમ્બોદરમહોદરૈઃ

હ્રસ્વજંઘૈઃ પ્રલમ્બોષ્ઠૈસ્તાલજંઘૈસ્તથાપરૈઃ૭૩ ।
ગોકર્ણૈરેકકર્ણૈશ્ચ મહાકર્ણૈરકર્ણકૈઃ । ।૫૪॥
એકપાદૈર્મહાપાદૈર્બહુપાદૈરપાદકૈઃ ।
એકમૂર્ધભિરત્યુગ્રૈર્બહુમૂર્ધભિરુલ્બણૈઃ

અમૂર્ધભિશ્ચ ગણપૈર્મહામૂર્ધભિરેવ ચ ।
એકનેત્રૈર્મહાનેત્રૈર્બહુનેત્રૈશ્ચ સર્વશઃ । ।૫૬। ।
કબન્ધાકૃતિભિશ્ચાન્યૈરનેત્રૈર્ગણનાયકૈઃ ।
એકનાસૈર્મહાનાસૈર્બહુનાસૈરનાસિકૈઃ । ।૫૭। ।
એકવક્ત્રૈર્મહાવક્ત્રૈર્બહુવક્ત્રૈરવક્ત્રકૈઃ ।
એકદંષ્ટ્રૈર્મહાદંષ્ટ્રૈર્બહુદષ્ટ્રૈરદંષ્ટ્રકૈઃ । ।૫૮॥
એકહસ્તૈર્મહાહસ્તૈર્બહુહસ્તૈરહસ્તકૈઃ ।
વિશ્વરૂપૈર્વિરૂપૈશ્ચ સુરૂપૈ રૂપવર્જિતૈઃ ।
એવંવિધૈર્મહાયોગૈર્ભૂતૈર્ભૂતપતિર્વૃતઃ । ।૫૯॥
૬૬ દોલાલલિતવિક્ષેપૈઃ (?) । ૬૭ સિંહસેવિતે - ક । ૬૮ ધ્વજોલ્લમ્બિતદોલાનાં (?) । ૬૯ મુખદર્દર- વાદ્યૈશ્ચ - ક । ૭૦. ગણેશ્વરૈઃ - ક. । ૭૧ સિંહવ્યાઘ્રમુખૈ (?) । ૭૨ ક્રોષ્ટુકાકારિમૂર્તિભિઃ ખ, । ૭૩. સ્તયાપરે - ક.
619
વિશુદ્ધરત્નાઙ્ગવિભૂષિતાઙ્ગદા૭૪ શિલાતલે હેમમયે મનોરમે ।
સુખોપવિષ્ટં મદનાઙ્ગનાશનં ચુચોદ૭૫ વાક્યં ગિરિરાજ્યનન્દના૭૬ ॥8.114.૬ ૦ ॥
દેવ્યુવાચ
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ ગોવૃષાઙ્કિતશાસન ।
તવ કણ્ઠે મહાદેવ ભ્રાજતેમ્બુદસન્નિભમ૭૭ । । ૬૧ । ।
નાત્યુલ્વણં શુભં શુભ્રં૭૮ નીલાઞ્જનચયોપમમ્ ।
કિમિદં દેવ દીપ્તં તે૭૯ કણ્ઠે કામાઙ્ગનાશન ।
કો હેતુઃ કારણં કિં વા યેનેદં નીલમીશ્વર ।
એતત્સર્વં યથાન્યાયં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ૮૦ । ।૬૨ ॥
શ્રુત્વા વાક્યં તતો દેવ્યાઃ પાર્વત્યાઃ પાર્વતીપ્રિયઃ ।
કથાં મઙ્ગલસંયુક્તાં કથયામાસ શઙ્કરઃ । ।૬૩ । ।
મહેશ્વર ઉવાચ
મથ્યમાનેમૃતે પૂર્વં ક્ષીરોદે સુરદાનવૈઃ ।
અગ્રે સમુત્થિતં ઘોરં વિષં કાલાનલપ્રભમ્

કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચસમ્ ।
ત્રૈલોક્યોત્સાદસૂર્યાભં વિસ્ફુરત્તત્૮૧ સમન્તતઃ

તં દૃષ્ટવા૮૨ સુરસંઘાશ્ચ દૈત્યાશ્ચૈવ વરાનને ।
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે ગતાસ્તે બ્રહ્મણોન્તિકમ્ ॥૬૬। ।
દૃષ્ટવા સુરગણાન્ ભીતાન્બ્રહ્મોવાચ મહાદ્યુતિઃ ।
મયા૮૩ષ્ટગુણમૈશ્વર્યં ભવતાં સંપ્રકલ્પિતમ્ ॥૬૭। ।
ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરા યૂયં સર્વે ચ વિગતજ્વરાઃ ।
વિમાનચારિણઃ૮૪ સર્વે સર્વે સ્વચ્છન્દચારિણઃ । । ૬૮॥
પ્રજાભિઃ સત્કૃતાઃ સમ્યઙ્ નિત્યં બહુમતા મમ ।
કિમર્થે વા૮૫ મહાપ્રજ્ઞા ભૃશમુદ્વિગ્નચેતસઃ

૭૪ રત્નાંશુવિભૂષિતાઙ્ગદા - ખ. ઘ., વિભૂષિતાઙ્ગૈ ( ઙ્ગે) - ક ટિ.,.. ઙ્ગી - ઘ । ૭૫ જગાદ - ઘ., ઉવાચ - ખ. । ૭૬ગિરિરાજ પુત્રી - ખ. । ૭૭... મ્બુજસન્નિભમ્ (?) । ૭૮ શુભ્રે (?) । ૭૯ દીપ્યંતે - ક, દીપ્યતે - ખ । ૮૦ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ - ખ. । ૮૧ વિસ્ફુરન્તં - ક. । ૮૨ તન્દૃષ્ટ્વા - ક. । ૮૩ યથા - ખ. । ૮૪ વિમાનગામિનઃ - ખ. । ૮૫ વો - ખ. ।
620
કેન વ્યાવર્તિતૈશ્વર્યા યેન માં સમુપસ્થિતાઃ ।
પ્રજાસર્ગે ન સોત્રાસ્તિ૮૬ યોજ્ઞાન્મમ નિવર્તયેત્

અધ્યાત્મે ચાધિભૂતે ચ અધિદૈવે ચ નિત્યશઃ ।
પ્રજાકર્મવિપાકે ચ શક્તા યૂયં પ્રવર્તિતુમ્ । ।૭૧ ॥
કિં કાર્યં કારણં કિં વા૮૭ કુતો વા ભયમાગતમ્ ।
યેન૮૮ યૂયં સમુદ્વિગ્ના મૃગા સિંહાર્દિતા ઇવ । ।૭૨। ।
એતત્સર્વં યથાન્યાયં શીઘ્રમાખ્યાતુમર્હથ ।
શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્ય૮૯ બ્રહ્મણઃ સુમહાત્મનઃ૯૦ ॥૭૩ । ।
ઊચુસ્ત ઋષિભિઃ સાર્ધં સુરદૈત્યેન્દ્રદાનવાઃ૯૧ ।
સુરાસુરગણૈર્બ્રહ્મન્૯૨ મથ્યમાને૯૩ મહોદધૌ૯૪ ॥૭૪। ।
ભુજઙ્ગભૃઙ્ગસંકાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।
પ્રાદુર્ભૂતં વિષં ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્ । ।૭૫॥
કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભમ્ ।
ત્રૈલોક્યોત્સાદસૂર્યાભં વિસ્ફુરત્તત્૯૬ સમન્તતઃ । ।૭૬। ।
તેજસામિવ સંઘાતં સુમહત્ સમુપસ્થિતમ્ ।
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે દૃષ્ટોદ્ભૂતં મહાવિષમ્ । ।૭૭। ।
વિષેણોત્તિષ્ઠતા તેન૯૭ કાલાનલસમત્વિષા૯૮ ।
નિર્દગ્ધો રક્તગૌરાઙ્ગઃ કૃતઃ કૃષ્ણો જનાર્દનઃ । ।૭૮॥
તં દૃષ્ટવા રક્તગૌરાઙ્ગં કૃતં કૃષ્ણં જનાર્દનમ્ ।
સર્વે ભીતા૯૯ વયં બ્રહ્મઁ૧૦૦સ્ત્વામેવ શરણં ગતાઃ ॥૭૯। ।
સુરાણામસુરાણાઞ્ચ શ્રુત્વા વાક્યં ભયાવહમ્ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ૧૦૧ । ।8.114.૮૦ ॥
૮૬ મોદન્તિ - ખ । ૮૭ કિન્નુ - ખ । ૮૮ કેન - ખ । ૮૯ નુ તે તસ્ય - ક. । ૯૦ પરમાત્મનઃ - ક । ૯૧ સુરા દૈત્યેન્દ્રદાનવાઃ - ક । ૯૨ સુરાસુરૈર્મથ્યમાને - ક । ૯૩ પયોત્સઙ્ગાત્ - ક. । ૯૪ મહાતપાઃ - ક, મહોદધેઃ (?) । ૯૫ ... સપ્રભં - ક । ૯૬ વિસ્ફુરન્તં - ક. । ૯૭ વિષેણોત્તિષ્ઠમાનેન - ક,? ત્થિતમાત્રેણ (?) । ૯૮. સમાર્ચિષા ક । ૯૯ તતસ્સર્વે - ક. । ૧૦૦ ભીતા - ક । ૧૦૧ લોકનમસ્કૃતઃ - ખ. ।
621
શૃણ્વન્તુ દેવતાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ૧૦૨ તપોધનાઃ ।
યત્તદગ્રે૧૦૩ સમુદ્ભૂતં મથ્યમાને મહોદધૌ૧૦૪ । ।૮ ૧ । ।
વિષં કાલાનલપ્રખ્યં કાલકૂટમિતિ શ્રુતમ્૧૦૫ ।
તસ્ય૧૦૬ પ્રોદ્ભૂતમાત્રસ્ય વિરાજન્તે ન૧૦૭ દેવતાઃ ॥૮૨। ।
તસ્ય૧૦૮ વિષ્ણુરહં વાપિ સર્વે વા સુરપુઙ્ગવાઃ ।
શક્નુવન્તિ ન વૈ૧૦૯ સોઢું વેગમન્યત્ર શઙ્કરાત્ । ।૮૩ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પદ્મગર્ભાભઃ પદ્મયોનિરયોનિજઃ ।
મામેવં સ્તોતુમારેભે૧૧૦ બ્રહ્મા વેદવિદાં વરઃ । ।૮૪॥
બ્રહ્મોવાચ
નમસ્તુભ્યં વિરૂપાક્ષ નમસ્તે નૈકચક્ષુષે૧૧૧ ।
નમઃપિનાકહસ્તાય વજ્રહસ્તાય વૈ નમઃ । ।૮૫। ।
નમસ્ત્રિશૂલહસ્તાય દણ્ડપાશાસિપાણયે ।
નમસ્ત્રૈલોક્યનાથાય ભૂતાનાં પતયે નમઃ । ।૮૬ । ।
નમઃ સુરારિહન્ત્રે ચ૧૧૨ સોમસૂર્યાગ્નિચક્ષુષે ।
બ્રહ્મણે ચૈવ રુદ્રાય વિષ્ણવે ચૈવ તે નમઃ । ।૮૭। ।
સાંખ્યાય ચૈવ યોગાય ભૂતગ્રામાય વૈ નમઃ ।
મન્મથાઙ્ગવિનાશાય કાલકાલાય૧૧૩ વૈ નમઃ ॥૮૮। ।
રુદ્રાય વસુરેતાય દેવદેવાય રંહસે ।
ઉષ્ણીષિણે સુવક્ત્રાય સહસ્રાક્ષાય મીઢુષે ॥૮૯। ।
કપર્દિને કરાલાય૧૧૪ શઙ્કરાય હરાય ચ ।
વિરૂપાય સુરૂપાય શિવાય વરદાય ચ ॥8.114.૯૦ । ।
ત્રિપુરઘ્ને મખઘ્નાય માતૄણાં પતયે નમઃ ।
બુદ્ધાય ચૈવ શુદ્ધાય મુક્તાય૧૧૫ કેવલાય ચ । ।૯૧ । ।
૧૦૨ મુ તયશ્ચ - ખ । ૧૦૩ યત્ર ચાગ્રે - ખ । ૧૦૪ પયોનિધૌ - ક । ૧૦૫ કાલકૂટેતિ વિશ્રુતમ્ - ક । ૧૦૬ યેન - ખ । ૧૦૭ પ્રોદ્ભૂમાત્રેણ ન વિરાજતિ - ખ । ૧૦૮ ન ચ - ક । ૧૦૯ ન શક્નુવન્તિ ચ - ક. । ૧૧૦ ઇદં સ્તોત્રં સમારબ્ધો - ક , ગત્વેશં સ્તોતુમારબ્ધો - ઘ. । ૧૧૧ નેક ચક્ષુષે - ખ । ૧૧૨.. નાશાય - ક. । ૧૧૩ કાલાકાલાય - ખ. । ૧૧૪ કધીરાય - ક. । ૧૧૫ મુક્તાયૈ - ક ખ ।
622
લોકત્રયવિધાત્રે ચ શક્રાય વરદાય ચ૧૧૬ ।
અગ્રાયાથ તથોગ્રાય વિપ્રાયાનન્તચક્ષુષે૧૧૭

રજસે ચૈવ સત્વાય તમસેવ્યક્તયોનયે ।
નિત્યાય ચૈવાનિત્યાય નિત્યાનિત્યાય વૈ નમઃ

વ્યક્તાય ચૈવાવ્યક્તાય વ્યક્તાવ્યક્તાય વૈ નમઃ ।
ચિન્ત્યાય ચૈવાચિન્ત્યાય ચિન્ત્યાચિન્ત્યાય વૈ નમઃ

સૂક્ષ્માય ચૈવાસૂક્ષ્માય સૂક્ષ્માસૂક્ષ્માય વૈ નમઃ ।
ભક્તાનામાર્તિનાશાય પ્રિયનરાયણાય ચ

ઉમાપ્રિયાય શર્વાય નન્દિવક્ત્રાઙ્કનાય ચ ।
પક્ષમાસાર્ધમાસાય૧૧૮ ઋતુસંવત્સરાય ચ

બહુરૂપાય મુણ્ડાય દણ્ડિનેથ વરૂથિને૧૧૯ ।
રથિને૧૨૦ ધન્વિને નિત્યં૧૨૧ જટિને બ્રહ્મચારિણે

ઋગ્યજુઃસામરૂપાય૧૨૨ પુરુષાયેશ્વરાય ચ૧૨૩ ।
નમસ્તે ભગવનૂ ૨ ઽ વ્યક્ષ નમસ્તે ભગવઞ્છિવ

નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે ભૂતભાવન ।
ઇત્યેવમાદિચરિતૈઃ સ્તુતં સ્તુત્યં૧૨૫ નમોસ્તુતે૧૨૬

પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણતોસ્મિ રુદ્રં જગદ્ગુરું દેવવરં ત્રિનેત્રમ્ ।
સૂક્ષ્મોસિ યોગાતિશયાધિગમ્યં તેજોનિધે૧૨૭ વ્યક્તમુપૈમિ રુદ્રમ્

જ્ઞાત્વા તુ ભક્તિં મમ દેવદેવ પ્રસીદ ગઙ્ગામ્બુનિષિક્તકેશ ।
ત્વાં સૌરભેયામ્બુદચિત્રયાનં૧૨૮ શિવં પ્રયત્નાત્ શરણં ગતોસ્મિ૧૨૯

એવં તેન તદા૧૩૦ પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ।
સ્તુતોહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્વેદવેદાઙ્ગસંભવૈઃ । ।૧૦૨॥
૧૧૬ ઇન્દ્રિયાણાં વરાય ચ - ખ. । ૧૧૭ નેકચક્ષુષે - ક । ૧૧૮ વર્ષાય (?) । ૧૧૯ ... ન્ધવરૂથિને - ઘ. । ૧૨૦ ધ્વજિને (?) । । ૧૨૧ ચૈવ - ક । ૧૨૨ સામર્ગ્યજુરથર્વાય (?),... માથર્વાય - ક. । ૧૨૩ પુરુધામે- શ્વરાય ચ (?) । ૧૨૪ ભગવાન્ - ક ખ । ૧૨૫ સ્તુતિસ્તુત્યં - ક. ખ., તુભ્યં - ક. । ૧૨૬ નમો નમઃ - (ક?) । ૧૨૭ યોગાતિશયાભિગમ્યં તેજોનિધિં - ખ. । ૧૨૮... ચિન્તયાનં - ખ, । ૧૨૯ શરણા- ગતોસ્મિ - ખ. । ૧૩૦ ભગવતા - ખ. ।
623
તતઃ પ્રીતો હ્યહં તસ્ય૧૩૧ બ્રહ્મણોથ મહાત્મનઃ૧૩૨ ।
નતસ્તં૧૩૩ મુખ્યયા વૃત્ત્યા પિતામહમથાબ્રુવમ્ । ।૧ ૦૩ ॥
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ ભૂતાધિપ૧૩૪ મહાતપઃ૧૩૫ ।
કિં૧૩૬ કાર્યં તે મયા બ્રહ્મન્૧૩૭ કર્તવ્યં વદ૧૩૮ સુવ્રત ।
શ્રુત્વા વાક્યં તતો બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણે ॥ ૧ ૦૪। ।
બ્રહ્મોવાચ
ભૂતભવ્યભવન્નાથ શ્રૂયતાં કારણેશ્વર૧૩૯ ।
સુરાસુરગણૈર્દેવ મથ્યમાને મહોદધૌ૧૪૦ ॥ ૧૦૫ । ।
મયૂરભૃઙ્ગસકાશં૧૪૧ નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।
પ્રાદુર્ભૂતં વિષં ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્ । । ૧૦૬ ॥
કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચ્ચસમ્ ।
ત્રૈલોક્યોત્સાદસૂર્યાભં વિસ્ફુરત્ તત્૧૪૨ સમન્તતઃ । । ૧૦૭ ।
વિષેણોત્તિષ્ઠતા તેન૧૪૩ કાલાનલસમત્વિષા ।
નિર્દગ્ધો રક્તગૌરાઙ્ગઃ કૃતઃ કૃષ્ણો જનાર્દનઃ

તં દૃષ્ટવા રક્તગૌરાઙ્ગં કૃતં કૃષ્ણં જનાર્દનમ્ ।
તતઃ સર્વે વયં૧૪૪ ભીતાસ્ત્વામેવ શરણં ગતાઃ૧૪૫ ॥૧ ૦ ૯॥
તત્૧૪૬ પિબસ્વ મહાદેવ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
ભવાનગ્રસ્ય ભોક્તા વૈ ભવાન્દેવવરઃ૧૪૭ પ્રભુઃ ॥8.114.૧ ૧૦ ॥
ભવાંસ્તસ્ય૧૪૮ મહાવેગં સમર્થઃ સન્નિયચ્છિતુમ્ ।
નાન્યઃ કશ્ચિત્ પુમાઞ્છક્તો જગત્યસ્મિઁશ્ચરાચરે૧૪૯ ॥૧ ૧૧ । ।
પાતુમેકો મહાદેવ સમર્થસ્ત્વં મહાદ્યુતે૧૫૦ ।
તસ્યૈવોગ્રપ્રભાવસ્ય કાલાનલસમત્વિષઃ(?) । । ૧૧૨ ॥
૧૩૧ પ્રીતોસ્મિ તસ્યાહં - ખ- । ૧૩૨ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ - ક. । ૧૩૩ તતસ્તં - ક., તમહં - ખ. । ૧૩૪ લોકનાથ - ખ. । ૧૩૫ ભૂતાધિક - ક., જગત્પતે - ખ. । ૧૩૬ યત્ - ક. । ૧૩૭ મહાબ્રહ્મન્ - ખ. । ૧૪૮ તવ - ક. । ૧૩૯ કારણં પરમ્ (? । । ૧૪૦ સુરાસુરૈર્મથ્યમાને ક્ષીરોદે ભગવઞ્છિવ - ક । ૧૪૧ અભવન્મેઘસંકાશં - ક. । ૧૪૨ વિસ્ફુરન્તં - ક. । ૧૪૩ વિષેણોત્તિપ્ઠમાનેન - ક. ખ, ત્થિતમાત્રેણ (?) । ૧૪૪ ભયં (ભયાદ?) - ક । ૧૪૫ ભૃશં વૃષભવાહન - ખ. । ૧૪૬ તં - ક. । ૧૪૭ ભવાઁશ્ચ વરદઃ - ઘ । ૧૪૮ ભગવાન્ સ્તાં (તં) - ક. । ૧૪૯ પુમાઞ્છક્તસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે - ખ. । ૧૫. મહાદ્યુતિઃ - ખ ।
624
વેગં સોઢું૧૫૧ મહાદેવ સમર્થોન્યો૧૫૨ ન વિદ્યતે ।
તસ્યૈવં બ્રુવતો દેવિ૧૫૩ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥૧૧ ૩॥
બાઢમિત્યેવ તદ્વાક્યં પ્રતિગૃહ્ય વરાનને ।
તદહં૧૫૪ પાતુમારબ્ધો વિષમન્તકસન્નિભમ્ ॥૧ ૧૪॥
લોકત્રયહિતાર્થાય સુરદૈત્યેન્દ્રસન્નિધૌ૧૫૫ ।
પિબતો મે મહાઘોરં વિષં સુરગણાર્ચિતે૧૫૬ ।
કણ્ઠે સમભવત્ ક્ષિપ્રં કૃષ્ણં કૃષ્ણામ્બુજે૧૫૭ક્ષણે

તદ્ દૃષ્ટ્વોત્પલપત્રાભં૧૫૮ કણ્ઠે સક્તં મહાવિષમ્૧૫૯ ।
તક્ષકં નાગરાજાનં લેલિહાનમિવોરગમ્ ॥૧ ૧ ૬॥
અથોવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
શોભસે ત્વં મહાદેવ કણ્ઠેનાનેન સુવ્રત ॥૧ ૧૭॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મયા ગિરિવરાત્મજે ।
પશ્યતાં સુરસંઘાનાં દૈત્યાનાઞ્ચ વરાનને ॥ ૧ ૧૮॥
યક્ષગન્ધર્વસિદ્ધાનાં૧૬૦ પિશાચોરગરક્ષસામ્ ।
ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં તતઃ શ્રીકણ્ઠતા મમ ॥૧ ૧૯॥
તત્કાલકૂટં વિષમુગ્રતેજઃ૧૬૧ કણ્ઠે ધૃતં પર્વતરાજકન્યે૧૬૨ ।
પશ્યન્ સમસ્તઃ૧૬૩ સુરદૈત્યસંઘો૧૬૪ હૃષ્ટઃ૧૬૫ પરં વિસ્મયમાજગામ૧૬૬

તતઃ સુરગણાઃ સર્વે સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો દેવિ૧૬૭ મત્તમાતઙ્ગગામિનિ

અહો બલં વીર્યપરાક્રમસ્તે અહો વપુર્યોગબલં તવેદમ્૧૬૮।
અહો વિભૂતિસ્તવ દેવદેવ ગઙ્ગાજલ૧૬૯ પ્લાવિતચન્દ્રમૌલે૧૭૦

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં ત્વમેવ સૂર્યો રજનીકરસ્ત્વમ્ ।
ત્વમેવ કાલો નિયતિસ્ત્વમેવ ત્વમેવ મૃત્યુર્ધનદસ્ત્વમેવ૧૭૧

૧૫૧ સમર્થોન્યો - ખ । ૧૫૨ વેગં સોઢું - ખ. । ૧૫૩ બ્રુવતસ્તુ વરારોહે - ખ । ૧૫૪ તતોહં - ક ખ. । ૧૫૫ લોકત્રયહિતાર્થાયાસુરદૈત્યેદ્રવન્દિતે - ક. । ૧૫૬ સુરગણાર્ચિતં ( ન્તિકં?) - ક. । ૧૫૭ સુરગણાર્ચિતં ( તે?) - ક । ૧૫૮ તન્નીલોત્પલપત્રાભ - ક । ૧૫૯ શક્તમિવાન્તકં - ક. । ૧૬૦ નાગાનાં - ખ. । ૧૬૧... મુગ્રતેજં - ક. ખ. । ૧૬૨ પુત્રિ - ક? । ૧૬૩ સંપશ્યમાનાઃ - ક. ખ. । ૧૬૪... સંઘાઃ - ક. ખ. । ૧૬૫ હૃષ્ટાઃ - ક. ખ. । ૧૬૬... મીયુરન્યે (?) । ૧૬૭ ભૂત્વા - ખ, તેષાં - ક. । ૧૬૮ તદેવ - ખ. । ૧૬૯ દેવ સઙ્ગોજટા? - ક. । ૧૭૦ જલાપ્લાવિતકેશદેશ - ખ. । ૧૭૧ મૃત્યુર્દહનસ્ત્વમેવ - ખ ।
625
ત્વમેવ સૂક્ષ્મઃ૧૭૨ પુરુષોવ્યયસ્ત્વં ત્વમેવ સૂક્ષ્માચ્ચ પરં ચ સૂક્ષ્મમ્ ।
વ્યક્તં ત્વમેવ પ્રકૃતિસ્ત્વમેવ ત્વમેવ સત્વં ચ૧૭૩ ભવોદ્ભવં ચ । ।૧૨૪॥
ત્વમેવ ભૂમિઃ સલિલં ત્વમેવ ત્વમેવ વહ્નિઃ પવનસ્ત્વમેવ ।
ત્વમેવ ખં ભૂતભવિષ્યભવ્યં ત્વમેવ ભૂતં ભવભવ્યયુક્તમ્ ॥૧ ૨૫। ।
ત્વમેવ યજ્ઞો નિયમસ્ત્વમેવ ત્વમેવ સર્વં પ્રકરોષિ ધર્મમ્ ।
ત્વમેવ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય પૃથગ્ વિભક્તા પ્રલયે ચ ગોપ્તા૧૭૪ ॥૧ ૨૬॥ ઇત્યેવમુક્ત્વા૧૭૫ વચનં સુરેન્દ્રાઃ પ્રણમ્ય માં સિદ્ધગણાશ્ચ હૃષ્ટાઃ૧૭૬ ।
વ્યપેતશોકાઃ પ્રવિભક્તસોમા ગતા વિમનૈરનિલોગ્રવેગાઃ૧૭૭

ઇત્યેતત્ પરમં ગુહ્યં પુણ્યાત્પુણ્યતરં મહત્ ।
સ્વયં૧૭૮ સ્વયંભુવા પ્રોક્તં સ્તોત્રં૧૭૯ પાપપ્રણાશનમ્ । ।૧ ૨૮॥
યસ્તુ ધારયતે નિત્યં મત્પરો નિયમે સ્થિતઃ૧૮૦ ।
બ્રહ્મોદ્ગીતં શિવં હ્યેતત્૧૮૧ સર્વરોગનિબર્હણમ્

ગતિં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ પરત્રેહ ચઽ દેહિનઃ૧૮૨ ।
વિષં તસ્ય વરારોહે સ્થાવરં જંગમં તથા૧૮૩ । । 8.114.૧૩૦॥
સંપ્રાપ્ય ગાત્રં૧૮૪ સુશ્રોણિ ક્ષિપ્રં સપ્રતિહન્યતે૧૮૫ ।
શમમેત્ય૧૮૬ શુભં ઘોરં દુઃસ્વપ્નં ચાપકર્ષતિ ॥૧ ૩૧ ॥
સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ સભાયાં પાર્થિવસ્ય ચ ।
વિવાદે જયમાપ્નોતિ યુદ્ધે ચૈવ ન સંશયઃ ॥૧ ૩ ૨॥
ગચ્છતોધ્વનિ ચ ક્ષેમં૧૮૭ સત્વં ચૈવોપજાયતે૧૮૮ ।
શરીરભેદે વક્ષ્યામિ ગતિં તસ્ય વરાનને ॥૧ ૩૩ ॥
હરિશ્મશ્રુર્નીલકણ્ઠઃ શશાઙ્કાઙ્કિતમૂર્ધજઃ ।
ત્ર્યક્ષોભેદ્યસ્ત્રિશૂલી ચ વૃષકેતુર્મહાબલઃ

૧૭૨ બ્રહ્મ - ખ । ૧૭૩ નન્ત્વઞ્ચ - ખ. । ૧૭૪ ભોક્તા - ખ. । ૧૭૫. મુક્તા - ક. ખ. । ૧૭૬ પ્રગૃહ્ય સોમં પ્રણિપત્ય માઞ્ચ - ખ. । ૧૭૭ રનિલોગ્રવેગૈઃ - ક. ખ., ઇત ઽઉત્તરં સ્વમાલયં મેરુમુપેત્ય સર્વે
। ઇત્યધિકં ખ પુસ્તકે । ૧૭૮ તદા - ક. । ૧ ઽ ૯ સ્તવ - ખ. । ૧૮૦ બ્રહ્મોદ્ગીતમિદં શુભં - ખ. । ૧૮૧ હ્યે (હી?) દં - ક. । ૧૮૨ વરપ્રદ - ખ. । ૧૮૩ વાપિ જગમ - ખ. । ૧૮૪ ગાત્ર પ્રાપ્ય તુ - ખ. । ૧૮૫ વિપ્રતિહન્યતે - ખ । ૧૮૬ શમય - ક. । ૧૮૭ ગચ્છતે ક્ષેમમધ્વાનં - ખ. । ૧૨૮ શરીરે નાસ્તિ વૈ ભયં - ખ. ।
626
નન્દિતુલ્યવપુશ્ચૈવ નન્દિતુલ્યપરાક્રમઃ ।
વિચરત્યખિલં૧૮૯ સિદ્ધઃ સપ્તલોકં૧૯૦ મમાજ્ઞયા ॥૧ ૩૫। ।
ન હન્યતે૧૯૧ ગતિસ્તસ્ય વાયોરિવ નભસ્તલે૧૯૨ ।
મમ પાર્શ્વચરો ભૂત્વા૧૯૩ તિષ્ઠત્યાભૂતસંપ્લવમ્૧૯૪ ॥૧ ૩૬॥
યેપિ ચૈતદ્વરારોહે સદા શૃણ્વન્તિ માનવાઃ ।
તેષાં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ ફલં ફલસહસ્રદે । । ૧ ૩૭॥
બ્રાહ્મણો વેદમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયો વિન્દતે મહીમ્ ।
વૈશ્યસ્તુ લભતે લાભં શૂદ્રઃ પ્રાપ્નોતિ સદ્ગતિમ્

વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્ બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।
ગુર્વિણી જનયેત્ પુત્રં કન્યા વિન્દતિ સત્પતિમ્

નષ્ટઞ્ચ લભતે દ્રવ્યમિહ લોકે પરત્ર ચ ।
ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્ દત્તસ્ય યત્ફલમ્ । ।8.114.૧૪૦ । ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ શ્રુત્વા મર્ત્યઃ કથામિમામ્ ।
અક્ષરં વાથ પાદં વા શ્લોકં શ્લોકાર્ધમેવ વા

અથવા સર્વમધ્યાયં દેવબ્રાહ્મણસંસદિ ।
યઃ પઠેન્માનવો નિત્યં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના

શ્રદ્દધાનઃ સદોદ્યુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે ।
પઠસ્વ દેવિ ભદ્રન્તે પાઠયસ્વ ચ બાન્ધવાન્

અતઃ પરતરં સ્તોત્રં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
નાપિ યક્ષાઃ પિશાચા વા ન ભૂતા ન વિનાયકાઃ ૧૪૪॥
કુર્યુર્વિઘ્નં ગૃહે તત્ર યત્રાયં તિષ્ઠતે સ્તવઃ ।
યથાવિમુક્તં ક્ષેત્રેષુ ક્ષેત્રં શ્રેષ્ઠં પ્રકલ્પિતમ્ ॥ ૧૪૫। ।
તથા સ્તવો વરિષ્ઠોયં સ્તવાનાં બ્રહ્મનિર્મિતઃ ।
યશ્ચૈનં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્ પાદમન્તતઃ

અક્ષય્યમન્નપાનં વૈ પિતૄઁસ્તસ્યોપતિષ્ઠતિ ।
મનસા ચિન્તિતં યચ્ચ યચ્ચ વાચાપ્યુદાહૃતમ્ । । ૧૪૭॥
૧૮૯ ત્યખિલાન્ - ક. । ૧૯૦ સપ્તલોકાન્ - ખ. । ૧૯૧ હન્યતિ - ક. ખ. । ૧૯૨ અનિલસ્યામ્બરે યથા - ખ. । ૧૯૩ ધરોભૂમિ - ખ. । ૧૯૪ પ્રત્યાભૂતઃ સમૃદ્ધ (ધ્ય) તિ - ખ. ।
627
સર્વં સંપદ્યતે તસ્ય સ્તવસ્યાસ્યાનુકીર્તનાત્ ।
શ્રુત્વૈતત્ પરમં ગુહ્યં યેપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ

સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાશ્ચ તેપીહ રુદ્રલોકં વ્રજન્ત્યુત ।
યદા માનુષ્યતામેતિ કદાચિત્ કાલપર્યયાત્

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો વિમલે જાયતે કુલે ।
દેવભક્તશ્ચ ભવતિ ધર્મઞ્ચ કુરુતે તદા

ઇતિહાસમિદં પુણ્યં સર્વકિલ્વિષનાશનમ્ ।
ઊક્તં મયાત્ર તુષ્ટેન સ્વયમેવામ્બુજેક્ષણે

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અમૃતમથને નીલકણ્ઠોપાખ્યાને બ્રહ્મદેવકૃતં મહાદેવસ્તોત્રં નામ ચતુર્દશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
અમૃતેપહૃતે તસ્મિન્ વિષ્ણુના છદ્મરૂપિણા ।
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ કિં ચક્રુ સ્તદન્તરમ્૧

સનત્કુમાર ઉવાચ
તે ક્રોધાદ્વઞ્ચિતાઃ સર્વે વિષ્ણુના દાનવેશ્વરાઃ ।
સન્નહ્ય યુદ્ધાય તદા ગર્હન્તો૨ વિષ્ણુમૂચિરે

ધિગ્બલ ધિક્ ચ તે શૌર્યં પાપ ધિક્ તે પરાક્રમમ્૩ ।
વિશ્રમ્ભઘાતી૪ નિત્યં ત્વ૫ન્નીચકર્મા૬ દુરાત્મવાન્ । ।૩ ॥
ત્વયા નિકૃત્યા નિહતો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા ।
હિરણ્યાક્ષશ્ચ દૈત્યેન્દ્રોમૃતં ચેદમપાહૃતમ્૭

ન તવાસ્તિ બલં યુદ્ધે નિકૃત્યા હિ બલી ભવાન્ ।
યુદ્ધે સ્થિતો ભવાનસ્તુ ન નો૮ મોક્ષમવાપ્સ્યતિ૯

૧ ચક્રે તદનન્તરમ્ - ક. । ૨ ગર્હયન - ક. ખ. । ૩ પરાક્રમઃ - ખ. । ૪ વિશ્રમ્ભઘાતિન - ખ. । ૫ ચ - ક. ખ. । ૬ નીચકર્મ - ખ. । ૭ હ્યમૃતં ચેદમે (મા) હૃતં - ક. ખ. । ૮ તતો - ક. । ૯... નવાપ્સ્યસિ - ખ. ।
628
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ દૈત્યારાટ્ ક્રુદ્ધ ઉદ્ગિરન્૧૦ પાવકાર્ચિષઃ૧૧ ।
રથેનામ્બુદનાદેન વિષ્ણુમેવાભિદુદ્રુવે । ।૬ ॥
વિપ્રચિતિશ્ચ૧૨ દૈત્યેન્દ્રો ગજેન ગજિનં તદા ।
સમાહ્વયત્ સહસ્રાક્ષં ગજિન વજ્રપાણિનમ્(?) । ।૭ । ।
વિરોચનસ્તુ સંક્રુદ્ધો ધનેશં રાક્ષસાધિપમ્ ।
ગજેનૈવાભિદુદ્રાવ જલદો ભાસ્કરં યથા । ।૮। ।
બલિર્વૈરોચનિશ્ચાપિ યમં પિતૃગણાધિપમ્ ।
રથેનૈવાભિદુદ્રાવ વિઘ્નો વિઘ્નમિવાપરમ્૧૩ । । ૯॥
અનુહ્રાશ્ચ દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
વરુણં પ્રતિ દુદ્રાવ નદીવેગો યથાર્ણવમ્ । ।8.115.૧ ૦ ॥
મયસ્તુ૧૪ દાનવશ્રેષ્ઠસ્તારસ્તારક એવ ચ ।
આદિત્યૈસ્સહ સંસક્તા૧૫ ગજા ઇવ મહાગજૈઃ । । ૧૧ । ।
શરભઃ શતકેતુશ્ચ બલો મૂકશ્ચ દાનવઃ ।
રુદ્રાનેવાભ્યભાવન્ત૧૬ સિંહાઃ સિંહાનિવાજને ॥ ૧૨। ।
શમ્ભુઃ કાર્તસ્વનશ્ચૈવ મહામાયશ્ચ શમ્બરઃ ।
વસુભિઃ સહ સંસક્તા વ્યસનાનીવ સાધુભિઃ । ।૧ ૩ । ।
નરકોથ હયગ્રીવસ્તથેન્દ્રદમનોસુરઃ ।
અશ્વિભ્યાં સહ સંસક્તા૧૭ ગ્રહાભ્યામિવ તારકાઃ ॥ ૧૪। ।
અન્યે ચાન્યૈસ્સુરૈસ્સાર્ધં મહામાયા મહાબલાઃ ।
આહૂયાહૂય યુધ્યન્તે૧૮ સર્વે ક્રોધેન દાનવાઃ । ।૧ ૫ । ।
વિપ્રચિત્તિર્મહામાયઃ સહસ્રાક્ષં ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
અર્દયામાસ નાદેન નાદયાનો દિશો દશ૧૯ ॥ ૧ ૬। ।
૧૦ ઉત્કિરત્. (?), ઉદ્ગિરત્ - ક., દાનવાઃ - ખ. । ૧૧ પાવકાર્ચિષાઃ - (?। ૧૨. સ્તુ; ખ । ૧૩ મિવાપરઃ - ખ. । ૧૪ યમસ્તુ - ક. ખ. । ૧૫ સંયુક્તા - ક. । ૧૬.. નેવાભિધાવન્તઃ - ક. । ૧૭ સંસક્તો ( ક્તૌ? - ક. । ૧૮ યુદ્ધ્યન્તિ - ખ. । ૧૦. દિશઃ - ક ખ. ।
629
તસ્યેન્દ્રઃ કાર્મુકં ચિત્રમસ્યતો લઘુહસ્તવાન્ ।
વજ્રેણ શતધારેણ શતધા વ્યભજદ્૨૦ બલી ॥ ૧૭। ।
તતોસ્ય ગજમાઘોરે૨૧ કાર્મુકં ગૃહ્ણતોપરમ્ ।
ગજેન પોથયામાસ સ પપાત યથા ગિરિઃ । ।૧૮ । ।
તમાપ્લુતં૨૨ ગજાચ્ચૈવ દાનવં દેવરાડ્ બલી ।
વજ્રેણાતાડયત્ ક્રૌઞ્ચં શક્ત્યા ગુહ ઇવાહવે । । ૧ ૯। ।
સ તેન વજ્રઘાતેન દાનવો મૂઢચેતનઃ૨૩ ।
અપતદ્ ભૂતલે ક્ષિપ્રં વાતરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ૨૪ ॥8.115.૨ ૦ ॥
તતો હાહાકૃતમભૂદ્દાનવાનાં બલે તદા ।
સાધુસાધ્વિતિ દેવાનાં સિંહનાદાશ્ચ બૃંહિતાઃ । ।૨ ૧ । ।
પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં સ શક્ત્યા૨૫ ભીમરૂપયા ।
માતઙ્ગઃ તસ્ય સંમત્ત૨૬મનયદ્યમસાદનમ્ । ।૨૨ । ।
તતોસ્ય પૃષ્ઠરક્ષાઁશ્ચ કવચઞ્ચ મહાપ્રભમ્ ।
શાતયામાસ૨૭ દેવાગ્ર્યસ્સ૨૮ હિત્વા સંયુગં યયૌ । ।૨૩ । ।
બલિર્યમસ્ય પુણ્ડ્રં૨૯ ચ કૃતાન્તં કલહં તથા ।
કાલઞ્ચ નિયતિઞ્ચૈવ કિઙ્કરાન્ પાશમેવ ચ । ।૨૪॥
એકૈકં પશ્યતસ્તીક્ષ્ણૈઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિઃ શરૈઃ ।
યમઞ્ચૈવ ચતુષ્ષષ્ટ્યા હૃદયે સમવિધ્યત । । ૨૫॥
તસ્ય ચાનદતઃ ક્ષિપ્રં યમઃ ક્રુદ્ધો હસઁસ્તદા ।
દણ્ડેન રથમાહત્ય ભસ્મસાયુજ્યમાનયત્૩૦ । । ૨ ૬॥
હતે રથે સસૂતે તુ સાશ્વે૩૧ સહ પદાનુગૈઃ ।
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ સન્નદ્ય૩૨ યમં બલિરધાવત ॥ ૨૭। ।
તસ્યાપતત એવાશુ૩૩ યમો દણ્ડમવાસૃજત્ ।
મૂર્ધ્નિ તેન પ્રહારેણ તતઃ સોગાન્મહીતલમ્ । ।૨૮ ॥
૨૦ ન્યભજત્ - ક. । ૨૧ મારાધે - ક., મારોહે - ખ. । ૨૨ તમાપ્નુતં - ક. ખ. । ૨૩ મૂઢચેતસઃ - ખ । ૨૪ ઇવાર્ણવઃ - ક. । ૨૫ સંજ્ઞામશન્યા - ખ. । ૨૬ સંમતં તસ્ય - ક. ખ. । ૨૭ સાતયામાસ - ક. । ૨૮ દેવોગ્ર્યસ્સ - ખ.,. સ્ત - ક. ખ. । ૨૯ પુણ્યં - ક., પુણ્ડ્રાઁ - ખ. । ૩૦ સાયોજ્યમાનયત્ - ક ખ, । ૩૧ સાશ્વૈ - ક. ખ । ૩૨ સન્નાદ્યા - ક., સંછાદ્ય - ખ. । ૩૩ એવઃ થ - ક. ખ ।
630
તતો હાહાકૃતમભૂદ્દાનવાનાં બલે તદા ।
ગૃહણ ગૃહણેતિ ચાપ્યૂચુઃ કષ્ટં કષ્ટં તથાપરે

અનુહ્રાદસ્તુ વરુણં નારાચેન મહાબલઃ ।
આહત્ય હૃદયે ક્રુદ્ધો રથોપસ્થે ન્યપાતયત્ । ।8.115.૩ ૦ । ।
સ ઉત્થાય ક્ષણાદ્દેવો વિકૃષ્ય બલવદ્ધનુઃ ।
સાયકાઁસ્તસ્ય સંધાર્ય૩૪ ધનુશ્ચિચ્છેદ વીર્યવાન્ ॥૩ ૧ ॥
અશ્વાઞ્જઘાન સૂતસ્ય શિરઃ કાયાદપાતયત્ ।
તસ્ય પ્રસ્કન્દતશ્ચાપિ હતાશ્વાદ્રથસત્તમાત્

બિભેદ હૃદયં શીઘ્રં સ પપાત યથા મૃતઃ ।
મય૩૫સ્તારસ્તારકશ્ચ આદિત્યાન્ દૃઢમાર્દયન્ ॥૩ ૩ ॥
તેપિ તાન્ વિરથાઞ્ચક્રુઃ સર્વાઞ્છરશતૈસ્ત્રિભિઃ૩૬ ।
શરભઃ શતકેતુશ્ચ બલો મૂકશ્ચ દાનવઃ ॥૩૪। ।
રુદ્રાનસ્ત્રૈર્બહુવિધૈર્નાદયન્તોર્દયન્યુધિ ।
તેષામસ્ત્રાણિ તાનિ સ્મ પ્રતિવાર્ય મહાબલાઃ । ।૩ ૫॥
શલભા ઇવ કેદારાન્ મુહૂર્તેન વ્યનાશયન્૩૭ ।
તે કાલ્યમાનાસ્તૈ રુદ્રૈ૩૮ર્બહુભિર્વિરથાસ્તદા

રણં ત્યક્ત્વા મહામાયા વિપલાયન્ત૩૯ સર્વશઃ ।
શમ્ભુઃ કાર્તસ્વનશ્ચૈવ મહામાયશ્ચ શમ્બરઃ । ।૩૭॥
વસૂનભ્યદ્રવન્ યુદ્ધે ગજાઃ પ્રતિગજાનિવ ।
તેષાન્તુ વસવઃ સર્વે સ્વાપનાસ્ત્રં૪૦ સસર્જિરે

રથેષ્વવસ્થિતા યેન બભુઃ સુપ્તા યથા મૃગાઃ ।
તાન્ સુપ્તાન્ રથયન્તારો રણાત્તસ્માદપાહરન્ । ।૩૯॥
હરતાં ચૈવ સૂતાનામુત્તમાઙ્ગાન્યપાતયન્ ।
તે હતેષ્વથ સૂતેષુ ઉદ્ભ્રાન્તૈર્વાજિભિસ્તદા । ।8.115.૪૦ । ।
૩૪ સંવાર્ય - ક. । ૩૫ યમ - ક ખ. । ૩૬ ગતસ્ત્રિભિઃ - ખ., ગભસ્તિભિઃ - ક. । ૩૭ વ્યશાતયન્ - ખ. । ૩૮ આહન્યમાનાસ્તૈ - ખ.,?.. સ્ત્રૈ - ક. । ૩૯ વ્યપલાયન્ત - ક. । ૪૦ શ્વા (સ્વા) પનાર્થં - ક ।
631
સુપ્તા એવ રણે સર્વે ભ્રામ્યન્તે દિતિસૂનવઃ ।
નરકોથ હયગ્રીવસ્તથેન્દ્રદમનોપિ ચ । ।૪૧ ॥
અશ્વિનૌ દ્વૌ૪૧ સુસંયત્તા યુયુધુસ્તે સુરેશ્વરાઃ ।
તાનાપતત૪૨ એવાથ તૌ દેવૌ૪૩ ભિષજાં વરૌ

દણ્ડેનાસ્ત્રેણ વિરથાન્ સર્વાનેવ પ્રચક્રતુઃ ।
પુનશ્ચાપતતઃ સર્વાન્ ગદિનઃ ક્રોધમૂર્છિતાન્ । ।૪૩ ॥
વાયવ્યાસ્ત્રેણ સહસા સંચિક્ષિપતુરાહવે ।
અન્યે ચાન્યાઁસ્તદા દેવા દિતિપુત્રાન્ વ્યપોથયન્૪૪ । ।૪૪। ।
અભજ્યન્ત યથા સિંહૈર્મૃગારણ્યેભિસંહતાઃ૪૫ ।
પ્રહ્લાદશ્ચાપિ દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણુના સહ સંગતઃ । ।૪૫॥
મહત્ કૃત્વા તદા યુદ્ધં વિરથઃ સમપદ્યત ।
સ ચક્રેણ હતાશ્વસ્તુ હતસૂતપદાનુગઃ

ગદાં ગૃહીત્વા પ્રસ્કન્દ્ય જનાર્દનમુપાદ્રવત્ ।
તસ્યોદ્યતકરસ્યાથ ધાવતશ્ચ મહામુને । ।૪૭॥
ચિચ્છેદ તાં ગદામાશુ ચક્રેણૈવ જનાર્દનઃ ।
અથ તે દાનવાઃ શૂર૪૬સ્તૈર્દેવૈર્ભગ્નવિક્રમાઃ । ।૪૮। ।
અભજ્યન્ત યથા સિંહૈર્વને મૃગગણા ભયાત્ ।
તાન્ભગ્નાન્૪૭ ભજ્યમાનાઁશ્ચ દૃષ્ટવા ત્યક્ત્વા રણં યયુઃ । ।૪૯॥
પ્રહ્લાદોપિ રણં ત્યક્ત્વા તાનેવાનુજગામ હ ।
તેષુ ભગ્નેષ્વથેન્દ્રસ્ય જયશબ્દં સુપૂજિતમ્

સમં ચક્રુસ્તદા દેવાઃ સનારાયણલોકપાઃ ।
સિંહનાદાંશ્ચ વિવિધાન્ વાદિત્રાણિ ન્યવાદયન્ ॥૫૧ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે અમૃતમથનેયુદ્ધે પઞ્ચદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ૪૮
૪૧ ચ - ક । ૪૨ નાતા - ક. । ૪૩ દેવે (?) । ૪૪ ન્યપોથયન્ - ખ. । ૪૫ પદ્યાર્ધમેતદત્ર પ્રમાદાદાપતિતં પ્રતિભાતિ । ૪૬ શૂરા - ખ. । ૪૭ તે તાન્. (?। ૪૮ અધ્યાયઃ ૧૬૮ - ખ., નાત્રાધ્યાયસમાપ્તિર્ઘ- પુસ્તકે ।
632
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં તદભવદ્ વ્યાસ અમૃતસ્યાવમન્થનમ્ ।
યુદ્ધઞ્ચ સુમહાઘોરં૧ પ્રહ્લાદેન સહૈવ તુ ॥ ૧ । ।
સ તુ કાલેન મહતા કૃત્વા યુદ્ધશતાન્યુત ।
પુત્રે વિરોચને રાજ્યં પ્રદદાવસુરેશ્વરઃ । ।૨। ।
વિરોચનઃ પુનર્વ્યાસ રાજ્યસ્યાર્થે મહાબલઃ ।
આટીબકે હતો યુદ્ધે દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા૨ । । ૩ ॥
વ્યાસ ઉવાચ
આટીબકઃ સ સંગ્રામઃ કથમાસીન્મહાભયઃ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્૩ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
બભૂવ પુનરેવેહ દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
સખ્યં૪ તે દદૃશુશ્ચૈવ૫ દૂરાદ્વૈ૬ વિસ્મિતાનનાઃ । ।૫॥
ઘોરામિલાવૃતે તસ્મિન્ વર્ષે વિકૃતરૂપિણીમ્ ।
ઉગ્રામાથર્વણીં કૃત્યા૭મસુરાણાં ભયંકરીમ્ ॥૬। ।
તાં દૃષ્ટવા તેબ્રુવન્ કેયમાટિરિત્યેવ દેવતાઃ ।
અસુરા બક ઇત્યેવ વિવાદશ્ચાપ્યજાયત । ।૭। ।
સાપિ કૃત્યા તદા ઘોરા દેવેભ્યો દર્શનં દદૌ ।
આટિરિત્યેવ તેષાં ચ અસુરાણાં બકોભવત્૮ । ।૮॥
તેષાં પણોભવત્તત્ર રાજ્યં પ્રતિ મહામુને ।
યો નો જિતઃ સ નો દાસો જેતા સ્વામી ભવત્વિતિ ॥૯। ।
તતસ્સા હ્યાટિરૂપેણ સર્વેભ્યો દર્શનં દદૌ ।
તતસ્તે વિજિતા દેવાઃ પ્રોચુર્ના સ્મ૧૦ જિતા૧૧ ઇતિ ॥8.116.૧ ૦ ॥
૧ સુમહદ્ ઘોરં- ક. ખ. ૨ હતૌજસા - ખ., અત્રાધ્યાયસમાપ્તિર્ઘપુસ્તકે । ૩ ભગવાન્ - ક . ખ। ૪ સંખ્યં - ક. ખ. । ૫ દદૃશિરે ચૈવ - ક. ખ. । ૬ દૂરાત્તે - ક. ખ. । ૭ જ્ઞાત્વા - ક. । ૮ તુ (વૈ) બકઃ - ખ. । ૯... ન્દેવાન્ - ક. ખ. । ૧૦ ન સ્મ (?) । ૧૧... જ્જિતા - ક. ।
633
બક૧૨ એવૈષ સુવ્યક્તં જિતા યૂયં ન સંશયઃ ।
નાયમાટિર્બકોયં વૈ ન બકશ્ચાટિરેવ હિ૧૩ । । ૧૧ ॥
એવં વિવદતાં યુદ્ધમભવદ્રાજ્યકારણાત્ ।
તેષાં દાનવમુખ્યાનાં દેવૈસ્સહ ભયાવહમ્ । । ૧૨ । ।
વર્ષાણાં વૈ સહસ્રં તુ હતો યત્ર વિરોચનઃ ।
હતે વિરોચને બ્રહ્મા બલિં તેષાં મહાસુરમ્ । । ૧૩ । ।
અભ્યષેચયદિન્દ્રત્વે૧૪ સ ચ રાજા બભૂવ હ ।
તતસ્સ લોકાંસ્ત્રીન્ વ્યાસ બલેનાક્રામદવ્યયઃ૧૫ ॥ ૧૪। ।
ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરશ્ચૈવ સ જજ્ઞે હ્યસુરેશ્વરઃ ।
જિત્વા યુદ્ધેન૧૬ દેવેન્દ્રં સ્થાનાદચ્યાવયત્ પ્રભુઃ । । ૧૫ । ।
ઇન્દ્રત્વમકરોચ્ચૈવ યમત્વઞ્ચ મહાબલઃ ।
સ એવ વરુણશ્ચાભૂદ્ધનેશોગ્નિસ્તથૈવ ચ । । ૧ ૬। ।
આદિત્યશ્ચૈવ સોમશ્ચ પર્જન્યો વૃષ્ટિસર્જનઃ ।
સર્વં જગતિ કર્તવ્યં સ એવ કુરુતે સદા૧૭ । । ૧૭। ।
એવં શાસતિ વૈ રાજ્યં૧૮ દેવાનામસુખં તદા૧૯ ।
ભ્રષ્ટૈશ્વર્યા મહાત્માનો ભ્રમન્તિ શકુના ઇવ । । ૧ ૮। ।
તેષાં બ્રહ્મા દદૌ બુદ્ધિં દુઃખિતાનાં મહાત્મનામ્ ।
આશ્વાસ્ય બહુધા વ્યાસ કારુણ્યાદ્ દેવસત્તમઃ । । ૧ ૯। ।
બ્રહ્મોવાચ
દેવા ન શક્યો૨૦ યુષ્માભિર્બલિરેષ પ્રવાધિતુમ્ ।
મહાત્મા ધાર્મિકશ્ચાયમમરશ્ચ ન સંશયઃ । ।8.116.૨ ૦ । ।
બ્રહ્મણ્યશ્ચ બલીયાઁશ્ચ તથા લબ્ધવરશ્ચ હ ।
તં ગત્વા વિપ્રરૂપેણ વિષ્ણુરેષ પ્રયાચતુ૨૧ । । ૨૧ । ।
૧૨ એક - ખ. । ૧૩ ચ - ખ. । ૧૪... દિન્દ્રન્તુ - ક.,... દિન્દ્રસ્તુ - ખ. । ૧૫ બલેકામયદવ્યયઃ - ખ. । વશે કાસ્યદ (?), બલેનાક્રમ્ય દાનવઃ (?) । ૧૬ જિહ્વા (હ્મ) યુદ્ધેન - । ૧૭.. .ન્યદા - ક । ૧૮ રાજ્યે - ખ. । ૧૯ તથા - ખ. । ૨૦ શક્યં - ક. ખ. । ૨૧ પ્રયાચતાં - ખ ।
634
વામનં રૂપમાસ્થાય ભૂમેર્વૈ વિક્રમત્રયમ્ ।
દાસ્યતે સ ગૃહીત્વા તત્ ક્રમતામેષ સર્વશઃ

ભૂમિં ક્રમસમાં સર્વં કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
ક્રમં દ્વિતીયં ધાતાસ્ય૨૨ અન્તરિક્ષે તતઃ૨૩ સ્વયમ્

અહં ચૈવ પ્રદાસ્યામિ તૃતીયં ક્રમમિત્યુત ।
એવં વો રાજ્યલાભોયં૨૪ દૃશ્યતે નાન્યથા સુરાઃ

યસ્મિન્કાલે પ્રક્રમતે વિષ્ણુરેષ ત્રિવિષ્ટપમ્૨૫ ।
તસ્મિન્કાલે ચ રક્ષધ્વં સર્વયત્નેન દાનવાન્

સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા દેવેશા નિશ્ચિત્ય બહુધા શુભમ્ ।
વિષ્ણુમૂચુર્મહાસત્વાઃ ક્રિયતાં બ્રહ્મણો વચઃ

દીક્ષિતશ્ચાસુરશ્રેષ્ઠો હયમેધેન સોદ્ય વૈ ।
કલ્યં૨૬ ચાવભૃથં૨૭ તસ્ય ગત્વા યાચસ્વ તં પ્રભો

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમસ્ત્વિતિ તેનોક્તા દેવા યુદ્ધાય દંશિતાઃ ।
અતિષ્ઠન્ત તદા સર્વે શક્રં કૃત્વા પુરસ્સરમ્

નારદોથ તદા ગત્વા પૂજિતસ્તેન ભક્તિતઃ ।
સુખોપવિષ્ટઃ પ્રાહેદં વચનં વદતાં વરઃ

ધર્મેણ તવ તુષ્ટોહમૃષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
અનાસુરમિદ વૃત્તં તવ દાનવસત્તમ । ।8.116.૩ ૦॥
સર્વે૨૮ હિ દાનવાઃ૨૯ ક્રૂરાઃ૩૦ બ્રહ્મઘ્ના૩૧ લોકકણ્ટકાઃ૩૨ ।
ત્વં તુ બ્રાહ્મણભક્તશ્ચ લોકાનાં હિતકૃત્તથા

તસ્માત્તવ શુભં ચિન્ત્યં સદૈવાસુરપુઙ્ગવ૩૩ ।
યથા ચ તે શુભં કિઞ્ચિત્ સ્યાદ્ રાજન્નિત્યમેવ૩૪ હિ૩૫

૨૨ દાતાસ્ય - ખ. । ૨૩ તવ - ક. ખ. । ૨૪ રાજ્યલમ્ભોયં - ખ । ૨૫ તૃવિષ્ટપમ - ક ત્રિવિ ખ । ૨૬ કાલ્યાં - ક., કાલ્યં - ખ. । ૨૭ ચાવભૃતં - ખ. । ૨૮ સર્વો - ક. । ૨૯ દાનવઃ - ક । ૩૦ ક્રૂરો - ક. । ૩૧ બ્રહ્મઘ્નો - ક. । ૩૨ લોકકણ્ટકઃ - ક. । ૩૩ સદેવાસુરપુઙ્ગવાઃ - ક । ૩૮ રાજ્યનિત્યમેવ - ક ખ । ૩૫ ચ - ક ।
635
એષ દેવૈઃ પ્રણિહિતો વિષ્ણુર્વિપ્રત્વમાસ્થિતઃ ।
ત્રીઁસ્ત્વા રાજ્યાર્થમુદ્યુક્તઃ૩૬ પ્રાર્થયિષ્યતિ વિક્રમાન્ । ।૩ ૩ ॥
તન્ન તસ્ય ત્વયા દેયં૩૭ રાજ્યં૩૮ પશ્ચાન્ન તે૩૯ ભવેત્ ।
અતઃ પરં ભવાન્ રાજન્ પ્રમાણમસુરેશ્વર । । ૩૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બલિર્વૈરોચનિસ્તદા ।
ઉવાચ પ્રણતો વ્યાસ નારદં દાનવેશ્વરઃ

શત્રવસ્તે મમ દૃઢં તેષાં ચાહં મહામુને ।
યદિ તે માં પ્રયાચન્તે૪૦ કૃતાર્થોસ્મિ તતો નનુ ॥૩ ૬॥
સ્વધર્મં૪૧ સં૪૨પરિત્યજ્ય યદિ ચેન્મધુસૂદનઃ ।
માં પ્રયાચતિ દીનાત્મા સફલં જીવિતં મમ ॥૩૭। ।
વ્રતં ચેદં મમ બ્રહ્મન્ સદૈવ હિ મહામુને ।
યાચિતો૪૩ ન દદામીતિ ન ૪૪ વદેયમિતિ પ્રભો ॥૩૮। ।
ઉર્ધ્વં પ્રાણા હ્યુત્ક્રામન્તિ યાચતો૪૫ વિપ્રસત્તમ ।
બ્રુવતો ન દદામીતિ નરકાયોત્ક્રમન્ત્યથ । ।૩૯॥
દેહીતિ રુદિતસ્યાખ્યા૪૬ નાસ્તીતિ પ્રતિરોદના ।
મા માં૪૭ નારદ પશ્યન્તુ રુદન્તમિતરે જનાઃ । ।8.116.૪૦ । ।
એષા૪૮ ભવતિ સર્વસ્ય પુરુષસ્ય મહામુને૪૯ ।
યાચતો મમ દાતાયમિચ્છા તદ્ધ્યક્ષયં૫૦ ફલમ્

સોહં યદિ ન દાસ્યામિ શત્રુભ્યો યાચિતં૫૧ મહત્ ।
નરકં રૌરવં નામ પ્રતિપત્સ્યામ્યસંશયમ્ ॥૪૨। ।
યો હિ વૈ યાચમાનાય ન દદાતિ નરાધમઃ ।
સ તં હિનસ્તિ યાચન્તમાશાચ્છેદાન્ન સંશયઃ । ।૪૩ ॥
૩૬ સ વૈ ત્રીન્ સુરકાર્યાર્થં ઘ। ૩૭ તે તસ્ય ન ત્વયા દેયા ઘ.। ૩૮ રાજન્ (?) । પથ્યા ન તે ક। ૪૦ પ્રયાચન્તિ - ક ખ. । ૪૧ અર્ધર્મં - ક, સર્ધર્મં (?) । ૪૨ સ્વં - ખ. । ૪૩ યાચિતં - ક. । ૪૪ ચ - ખ. । ૪૫ યાચિતે - ખ । ૪૬ રુદિતસ્યાહ્વા - ખ. । ૪૭ મા - ખ. । ૪૮ યેષાં - ખ. । ૪૯ મહાત્મનઃ - ખ । ૫૦ તદ્ વ્યત્યયં - ખ. । ૫૧ યાચિતો - ખ. ।
636
ભબાન્મમ પિતા વ્યક્તં૫૨ પુત્રઃ સ્નેહકૃતો૫૩ હ્યહમ્૫૪ ।
નાહં ન દાસ્યે વિપ્રેન્દ્ર નિર્વૃતિસ્તે૫૫ ભવત્વિયમ્૬ ॥૪૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ તં તદામન્ત્ર્ય તેન ચૈવ સુપૂજિતઃ ।
દિવમક્રામદવ્યગ્ર૫૭શ્ચિન્તયાનઃ કથં ભવેત્ । ।૪૫। ।
ગતેથ તસ્મિન્દિવસે રજન્યાં સ૫૮ મહાયશાઃ ।
વિષ્ણુર્વામનરૂપેણ વિપ્રો ભૂત્વા તમર્થયત્૫૯ । ।૪૬ । ।
સ ચાપિ રાજા વિપ્રેન્દ્ર૬૦ રત્ન૩નિ ચ વસૂનિ ચ ।
ગ્રામાન્દાસીશ્ચ મહિષીર્ગવાશ્વાન્ રથહસ્તિનઃ । ।૪૭॥
વાહનાનિ ચ ચિત્રાણિ સુવર્ણં શયનાનિ ચ ।
શય્યાસ્તરણવસ્ત્રાણિ ભૂષણાનિ ગૃહાણિ ચ ॥૪૮। ।
યં યમર્થયતે૬૧ વિપ્રો યાવદ્યશ્ચ૬૨ યથા યથા૬૩ ।
તથા તથા સ દૈત્યેન્દ્રો દદાત્યેવાવિચારયન્ । ।૪૯। ।
તં તથા વર્તમાનં તુ વામનઃ સુમહાયશાઃ ।
પ્રાહ મહ્યં પ્રયચ્છસ્વ યદહં પ્રબ્રવીમિ તે । ।8.116.૫૦ ॥
સ તમર્ઘેણ૬૪ પાદ્યેન આસનાદિભિરેવ ચ ।
સંપૂજ્યૈવાબ્રવીદ્૬૫ બ્રૂહિ યત્તવેષ્ટં દ્વિજોત્તમ । ।૫૧ ॥
વામન ઉવાચ
યદિ પ્રયચ્છસે રાજન્ યાચમાનાય કામતઃ ।
તતો બ્રવીમ્યન્યથા તુ ન વક્ષ્યામ્યસુરેશ્વર । ।૫૨। ।
બલિરુવાચ
જ્ઞાત્વાર્થં પ્રતિજાનીયાં દેયં બ્રાહ્મણ તદ્યદિ ।
દાતું ચ શક્યં તત્ સ્યાત્તુ૬૬ તતોહં૬૭ દાતુમુત્સહે । । ૫૩ । ।
૫૨ નિત્યં - ખ. । ૫૩ પુત્રસ્નેહઃ કૃતઃ - ક । ૫૪. દ્ય વૈ - ઘ, ૫૫ નિવૃતિસ્તે - ઘ । ૫૬ ભવત્વયં - ખ. । ૫૭ દિવમાક્રમદવ્યગ્ર - ખ । ૫૮ ચ - ખ । ૫૯ તમાર્થયત્ (?) । ૬૦ વિપ્રેભ્યો ક., વિપ્રેન્દ્રો - ખ. । ૬૧ યદ્યવર્થયતે (?) । ૬૨ યાવન્તં ચ (?) । ૬૩ તથા - ક । ૬ તમર્ઘ્યેણ - ક । ૬૫ સંપૂજ્ય ચાબ્રવીદ્ - ખ । ૬૬ તે તસ્માત્ - ઘ. । ૬૭ તતસ્ત (તદ્) - ઘ. ।
637
વામન ઉવાચ પ્રતિજ્ઞા ભવતો નિત્યમિયં૬૮ હ્યસુરસત્તમ ।
યદ્યત્પ્રયાચતે વિપ્રો દદ્યાં તત્તદહં ત્વિતિ૬૯

દીક્ષિતશ્ચાશ્વમેધેન ત્વં૭૦ દદાસ્યસુરાધિપ૭૧ ।
યદ્યત્ પ્રયાચતે વિપ્રસ્તત્તદ્દત્સે૭૨ ન સંશયઃ ॥૫૫। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો નિશ્ચિત્ય પુનરેવાહ૭૩ તં નૃપઃ ।
પ્રહસ્ય સુમહાવીર્યં ઇદં વચનકોવિદઃ

બલિરુવાચ
ભવાન્ વિષ્ણુર્વિપ્રરૂપી૭૪ છદ્મના માં પ્રયાચસે ।
ક્ષત્રધર્મં સમુત્સૃજ્ય કાર્પણ્યં૭૫ ચ પ્રભાષસે

દીનાનામપિ૭૬ સર્વેષામહં દદ્યાં૭૭ પ્રયાચિતઃ ।
રાજ્યં વિના હિ દેવાય૭૮ તુભ્યં દાસ્યે યથેપ્સિતમ્

વામન ઉવાચ
સત્યમેતદહં વિષ્ણુર્હૃતરાજ્યા વયં ત્વયા ।
ન રાજ્યેદ્ય સ્પૃહાસ્માકં નિઃસ્પૃહા હિ તતો વયમ્ ।
ગૃહં ત્વાં સંપ્રયાચામ૭૯ યત્ર વત્સ્યામિ૮૦ નિર્વૃતઃ૮૧ ॥૫૯। ।
બલિરુવાચ
કિંપ્રમાણં ગૃહં તદ્વૈ પ્રયાચસિ સુરેશ્વર ।
કીદૃશં ક્વ ચ તદ્૮૨ દાસ્યે બ્રૂહિ વામન સર્વશઃ

વામન ઉવાચ
સર્વભૂમિગુણૈર્યુક્તં યત્ર તત્ર મહાગૃહમ્૮૩ ।
મમ ક્રમૈસ્ત્રિભિર્યુક્તં૮૪ દત્સ્વ૮૫ રાજન્ ગૃહાર્થિને

૬૮. મિદં - ક । ૬૯ પ્રતિ - ક । ૭૦ ષ્વં (સ્વ?) । - ક । ૭૧ વદામ્યસુરાધિપ - ખ । ૭૨ તત્તદ્દત્સ્વ - ઘ, તદ્દદસ્વ - ક । ૭૩ પુનરાહ ચ - ઘ. । ૭૪.. વિરૂપી ચ - ક., ભગવન્વિષ્ણુરૂપી ખ. । ૭૫ કાર્કશ્યં - ક । ૭૬ દાનાનામપિ? । ૭૭ દદ્યાત્ - ક. ખ. । ૭૮ દીનાય - ઘ. । ૭૯ પ્રયાચામો - ખ । ૮૦ વત્સ્યામ - ખ. । ૮૧ નિર્વૃતાઃ - ખ. । ૮ . ત - ક । ૮૩ તત્રૈવેપ્ટ ગૃહં મમ - ઘ. । ૮૪.. સ્તુલ્યં - ઘ.। ૮૯ ધત્સ્વ - ક. ।
638
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ શુક્રસ્તદા વ્યાસ૮૬ બલિં પ્રાહ મહાતપાઃ ।
ન દાતવ્યં મહારાજ વિષ્ણુરેવ મહાબલઃ ।

અયં સ હન્તા૮૭ સર્વેષાં દાનવાનાં દુરાસદઃ૮૮ ।
છદ્મનૈવ૮૯મિહાયાતો૯૦ વિષ્ણુરેનં૯૧ વિસર્જય । ।૬૩ ॥
અનાદૃત્ય વચસ્તસ્ય પ્રોવાચ દિતિનન્દનઃ ।
દાસ્યે તુભ્યં ગૃહં વિષ્ણો યાદૃશં ત્વં પ્રયાચસે । ।૬૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રોવાચ મધુસૂદનઃ ।
બલિં રાજાનમનઘં સર્વેષામેવ સન્નિધૌ । ।૬૫। ।
વામન ઉવાચ
સાધ્યો દેવોહમનઘ ધર્મપુત્રો દિતેઃ સુત૯૨ ।
તતઃ પ્રતિગ્રહે દોષો ન મમાસ્તિ મહાબલ । ।૬૬॥
યદિ દેયં ગૃહં મધ્યં પશ્ચાત્ તાપો ન તે યદિ ।
હસ્તે મમ જલં રાજન્ પાતયસ્વાસુરેશ્વર । ।૬૭ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ બાઢમિત્યુક્ત્વા ભૃઙ્ગારેણ મહાબલઃ ।
પ્રદાતુમુપચક્રામ વામનાય ગૃહં મહત્ । । ૬૮। ।
અથ તે૯૩ દાનવાઃ ક્રૂરાઃ પ્રતિષેધનલાલસાઃ૯૪ ।
આજગ્મુર્ભૃશમાયત્તા૯૫ બલિં પ્રતિ મહામુને

પ્રહ્લાદો ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં મયો જમ્ભોર્દ્ધલોચનઃ૯૬ ।
વિપ્રચિત્તિશ્ચ વિક્રાન્ત અન્યે ચ સુમહાબલાઃ । ।8.116.૭૦ । ।
ઊચુસ્તે તં તદા ગત્વા૯૭ કૃત્વા પ્રહ્લાદમગ્રતઃ ।
બલિં વૈરોચનિં વ્યાસ ચિન્તયન્તઃ પરાભવમ્ ॥૭૧ । ।
૮૬... સ્તદાભ્યેત્ય (?) । ૮૭ નિહન્તા - ઘ. । ૮૮ મહાબલ. - ઘ. । ૮૧ છલેનૈવ - ક. । ૯૦.. મિહાયાતં - ક. ખ. । ૯૧ મેનં (?) ૯૨ સુતઃ - ક. । ૯૩ તતસ્તે - ખ. । ૯૪ પ્રતિશોધનલાલસાઃ - ખ. । ૯૫ .માયસ્તા - ખ. । ૯૬ જૃમ્ભણોવૈ નુ .. - ઘ.,... દ્ય લોચનઃ - ખ. । ૯૭ જ્ઞાત્વા - ઘ. ।
639
પ્રહ્લાદ ઉવાચ
કિમિદં પુત્ર દુર્બુદ્ધે ત્વયા વ્યવસિતં મહત્ ।
નાશનં દિતિપુત્રાણાં નૈતત્ કાર્યં મહાબલ ॥૭૨। ।
વિષ્ણુરેવ મહામાયો દુરાત્મા દૈત્યઘાતકઃ ।
લોકત્રયમપિ હ્યેષ ક્રમિષ્યતિ ન સંશયઃ

ત્વમસ્માકં ગતિઃ પુત્ર ત્વં વીર્યં ત્વં પરાક્રમઃ ।
ત્વયિ જીવિતમાયત્તં મા નઃ ક્ષિપ્રં વિનાશય૯૮

હિરણ્યકશિપૂ રાજા હિરણ્યાક્ષશ્ચ દાનવઃ ।
તવ રાજ્ઞઃ કલાં પુત્ર નાર્ઘતઃ ષોડશીમપિ૯૯

મૈતસ્ય વિબુધસ્ય૧૦૦ ત્વં ગૃહં દત્સ્વ બ્રવીમ્યહમ્ ।
એતદ્ધિ શ્રેયઃ સર્વેષાં તવ ચૈવ મહાબલ ॥૭૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ।
બલિઃ પ્રણમ્ય૧૦૧ ધર્માત્મા ઇદમાહ મહાયશાઃ । ।૭૭॥
બલિરુવાચ
જાનેહં૧૦૨ વિબુધોયં વૈ વિષ્ણુઃ સર્વાસુરાન્તકઃ ।
પ્રતિજ્ઞૈવ મમેયં હિ દાતવ્યં યાચિતેન મે

અહં દાનપતિઃ ખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
કથં તદન્યથા કુર્યાઞ્જીવિતે સતિ દાનવાઃ

અધર્મ્યમયશસ્યઞ્ચ અસ્વર્ગ્યં ભયદં મહત્ ।
કથં નામાનૃતં કુર્યામિતિ૧૦૩ મે વ્રતમાહિતમ્ ।
પ્રતિશ્રુત્ય કથં ભૂયોસુરાસ્તે ધર્મકારણાત્ (?)

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
દાનવાનાં સદૈત્યાનાં પુત્ર ધર્મઃ સ્વયં કૃતઃ ।
અધર્મેણ હિ વર્ધન્તે સદૈવ દિતિદાનવાઃ ।૮૧॥
૯૮ નૈતત્કાર્યં મહાબલ - ઘ. । ૯૧ નાર્ધન્તે - ક., નાર્હતઃ (? ), સર્વે નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ - ઘ. । ૧૦૦. દેવ સત્યં - ઘ. । ૧૦૧ બલિમ્પ્રણમ્ય - ક. । ૧૦૨ જાનેયં - ક. । ૧૦૩ કુર્યાદિતિ - ખ., કુર્યામિતિ (?) ।
640
માયા ચૈવાનૃતં ચૈવ દમ્ભઃ સર્વવધસ્તથા ।
યજ્ઞાનાં પરિમોષશ્ચ ધર્મ એષ૧૦૪ હિ નઃ શુભઃ । ।૮૨। ।
સ ત્વં પ્રતિશ્રુત્ય વિભો મા દદસ્વ૧૦૫ દુરાત્મને ।
તથા હિ નો ભવેદ્ વૃદ્ધિરન્યથેહ ભયં મહત્ ॥૮ ૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બલિર્નિશ્ચિન્ત્ય૧૦૬ બુદ્ધિમાન્ ।
ઉવાચાસુરશાર્દૂલ ઇદં વચનકોવિદઃ ॥૮૪। ।
બલિરુવાચ
ય એષ ધર્મો ધર્મેણ ભવદ્ભિઃ સંપ્રચોદિતઃ ।
ન હ્યસ્ય ફલમાનન્ત્ય ક્રૂરસ્યાસુરસત્તમ

હિરણ્યકશિપૂ રાજા નાત્યન્તં સુખમાપ્તવાન્ ।
હિરણ્યાક્ષસ્તથા૧૦૮ ચૈવ અન્ધકશ્ચૈવ તત્સુતઃ ॥૮૬। ।
ભવાન્ પિતામહોસ્માકં તથા ક્રૂરેણ કર્મણા ।
તસ્માન્નેદં પ્રશંસન્તિ યે કેચિદ્વિદુષો (?) જનાઃ । ।૮૭॥
ઋષયઃ પશ્ય સત્યેન ધર્મેણ દિવિ સંસ્થિતાઃ ।
દેવા જયન્તિ ચાત્યર્થં ગ્રહા દિવ્યન્તિ ચૈવ હિ । ।૮૮ ॥
ન કશ્ચિદ્ દૃશ્યતે૧૦૯ વ્યોમ્નિ તથા ક્રૂરેણ કર્મણા ।
પ્રસાદયન્ ક્ષામયે ત્વાં બ્રવીમિ દિતિજેશ્વર (?)

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
દુષ્ટં વાપ્યથવા ક્રૂરં શોભનં વાપિ દાનવ ।
સ્વકર્મ ન વિમોક્તવ્યં પારમ્પર્યાગતં મહત્ ॥8.116.૯ ૦ । ।
- - - પિતૃભિશ્ચૈવ તથા ચૈવ૧૧૦ પિતામહૈઃ ।
આચીર્ણં પુત્ર નૈતત્તે૧૧૧ વિમોક્તવ્યં મહામુને

બલિરુવાચ
પિતૃભિર્હિ યથા ચીર્ણ કર્તવ્યં યદશઙ્કિતૈઃ ।
ગર્હિતં યત્૧૧૨ સતાં ચાપિ પિતામહ શૃણુષ્વ મે

૧૦૪ એષો - ખ । ૧૦૫ દદક્ષ્વ - ખ. । ૧૦૬ નિશ્ચિત્ય (?) । ૧૦૭... હ્યસ્યા - ખ. । ૧૦૮... સ્તદા - ખ.। ૧૦૯ દીવ્યતે (?) । ૧૧૦ તવ - ખ. । ૧૧૧ ચૈતત્તે - ખ. । ૧૧૨ ચ - ખ. ।
641
આસીદૃષિરદીનાત્મા વામદેવ ઇતિ શ્રુતઃ૧૧૬ ।
તસ્ય દૃષ્ટવોર્વશી મોહાદ્રેતઃ સ્કન્દો બભૂવ હ ॥ ૯૩ । ।
તદ્ ભૂમાવવિદ્ધં વૈ ચખાદ વડવા કિલ ।
તસ્યા૧૧૪ ગર્ભઃ સમભવત્ સદ્યઃ સોશ્વતરી ભવત્ । ।૯૪। ।
તામૃષિઃ સ સુતસ્નેહાત્ પુપોષ બહુલા સમાઃ ।
અથાગાત્તત્ર રાજર્ષિરષ્ટકો નામ વીર્યવાન્ ॥૯૫। ।
સ તામપશ્યદ્રાજેન્દ્ર૧૧૫ ઋષેરાશ્રમમધ્યગામ્૧૧૬ ।
અચિન્તયદ્ધૃદા ચૈવ ઇદં પરમહર્ષિતઃ । ।૯૬॥
મમ પત્ન્યાસ્તુ૧૧૭ સદૃશી ઇયં લક્ષણસમ્પદા૧૧૮ ।
યદિ દદ્યાદિમાં૧૧૯ વિપ્રઃ સ્યાદગ્રં મમ સંગતમ્ । । ૯૭॥
ન ચાયં દાસ્યતે વિપ્રો મહ્યમેનાં સુદુર્લભામ્ ।
ઉપાયં તુ કરિષ્યામિ યેન દાસ્યતિ સુપ્રભામ્ । ।૯૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ (?)
તતસ્સ રાજા તં ગત્વા વામદેવમુવાચ હ ।
પ્રણમ્ય બહુમાનેન નિકૃત્યા શક્તિનન્દન । ।૯૯। ।
રાજોવાચ
અશ્વતર્યાનયા કાર્યં મમ કિઞ્ચિન્મહામુને ।
સંવત્સરં સુસંપૂર્ણં પ્રયચ્છસ્વ પ્રયાચિતઃ

પરિપ્રાપ્તે પુનઃ કૃત્યે તુભ્યં વૈ દ્વિજસત્તમ ।
પુનઃ પ્રદાસ્યે વિપ્રેન્દ્ર યદિ દેયા પ્રદીયતામ્ ॥ ૧૦૧ । ।
તતઃ સ ઋષિશાર્દૂલસ્તસ્મૈ પ્રાદાદનિન્દિતામ્ ।
તાં ગૃહીત્વા યયૌ રાજા લબ્ધેતિ હૃષિતસ્તદા । । ૧૦૨ ॥
અથ સંવત્સરે પૂર્ણે તમાહ ઋષિસત્તમઃ ।
તમુવાચ તતો વિપ્રઃ૧૨૦ પ્રયચ્છાશ્વતરીં શુભામ્

૧૧૩ શ્રુતિઃ - ખ. । ૧૧૪ તસ્ય - ખ. । ૧૧૫.. રાજેન્દ્રો - ખ । ૧૧૬.. મભ્યગાત્ - ખ. । ૧૧૭ મમૈવ બહુયોગ્યેદં (યં?) - ઘ. । ૧૧૮ શુભલક્ષણસમ્પદા - ઘ. । ૧૧૯- --દદ્યાદયં - ખ. । ૧૨૦ વિપ્રો - ખ. ।
642
ન દદૌ સ હિ૧૨૧ દુર્બુદ્ધિરૃષિઃ ક્રોધાજ્જઘાન તમ્ ।
તસ્ય પુત્રસ્તતો રાજા બભૂવ નરપુઙ્ગવઃ । ।૧ ૦૪। ।
તમપ્યાહ તતો વિપ્રો ન દદૌ સ ચ તાં તદા ।
તતો મમાર સોપ્યેવં૧૨૨ વિપ્રક્રોધાદ્ દુરાત્મવાન્ । । ૧૦ ૫। ।
તસ્ય પુત્રોભવચ્ચૈવ રાજા દિતિજસત્તમઃ ।
તમુવાચ તતો વિપ્રઃ પ્રયચ્છાશ્વતરીમિતિ । ।૧ ૦૬ । ।
અથ સોપિ તથા કૃત્વા યાચિતઃ સુદુરાત્મવાન્ ।
ઉવાચ નાહં દાસ્યામિ પિતૃહન્ત્રે દુરાત્મને । । ૧ ૦૭॥
તતસ્તમપ્યસૌ ક્રુદ્ધો વિપ્રઃ પ્રાણૈર્વ્યયોજયત્૧૨૩ ।
તતો બાલઃ સુતસ્તસ્ય રાજાભવદતિદ્યુતિઃ ॥ ૧૦ ૮॥
તમપ્યસૌ તથા૧૨૪ વિપ્રઃ પ્રોવાચ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
નાશયિષ્યે કુલં તદ્ વૈ અષ્ટકસ્ય દુરાત્મનઃ ॥૧ ૦૯॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બાલઃ સંપૂજ્ય તં દ્વિજમ્ ।
ઉવાચ સચિવાન્ પૃષ્ટ્વા૧૨૫ પશ્ચાદ્દાસ્યામિ વાડવામ્૧૨૬ ॥8.116.૧ ૧૦ ।
સચિવાન્ સ તદાનાય્ય અપૃચ્છદ્ દાનવેશ્વર ।
ઇયમશ્વતરી બ્રૂત દાતવ્યા નેતિ વા શુભા ॥ ૧૧૧ । ।
સચિવા ઊચુઃ
પિતામહસ્ય તે પિત્રા ઇયમશ્વતરી પુરા ।
વર્ષમેકં પ્રયાચ્યેહ૧૨૭ સમાનીતા૧૨૮ નરેશ્વર૧૨૯ । ।૧ ૧ ૨॥
પૂર્ણે વર્ષે તુ૧૩૦ વિપ્રસ્ય યાચતોપિ મહામુને ।
ન દત્તા સ ચ૧૩૧ કોપેન વિપ્રસ્યાસ્ય મમાર૧૩૨ હ । ।૧ ૧૩ ॥
તતઃ પિતામહસ્તુભ્યમાસીદ્રાજા પ્રજેશ્વર૧૩૩ ।
તથૈવ સોપ્યદત્વૈનાં વિપ્રક્રોધાન્મમાર હ૧૩૪ । । ૧ ૧૪॥
ભવાઁસ્તુ યદિ પૂર્વેષાં વૃત્તં સમનુવર્તતે ।
ન દેયા વિપ્રરૂપસ્ય મૃત્યોરસ્ય દુરાત્મનઃ । । ૧૧ ૫॥
૧૨૧ હ - ખ । ૧૨૨ સૌમ્યે - ખ. । ૧૨૩ પ્રાણૈર્વિયોજયત્ - ખ. । ૧૨૪ તદા - ખ. । ૧૨૫ દૃષ્ટ્વા - ક ખ । ૧૨૬ દાનવાઃ - ખ, વા ન વા (?) । ૧૨૭ પ્રયાચિત્વા - ક. ખ. । ૧૨૮ ઇહાનીતા - ક. ખ. । ૧૨૯ સુરેશ્વર - ક । ૧૩૦ વર્ષેસ્ય - ખ. । ૧૩૧ તસ્ય - ખ. । ૧૩૨ મહા.. - ક. । ૧૩૩ મહેશ્વર - ક, મહેશ્વરઃ - ક, ખ । ૧૩૪ ... ત્સમાહરત્ - ક. ।
643
તેષાન્તદ્વચનં શ્રુત્વા સચિવાનાં૧૩૫ પ્રમન્યુમાન્ ।
નિર્ભત્સ્ય તાન૧૩૬ધર્મજ્ઞાનિદમાહ મહાતપાઃ ॥૧ ૧૬॥
પૂર્વે તે મૌર્ખ્યમાસ્થાય કૃતવન્તોતિદારુણમ્ ।
અધર્મ્યમયશસ્યઞ્ચ સદ્ભિશ્ચૈવ વિગર્હિતમ્ ॥૧ ૧૭॥
અહન્ન તેષાં પન્થાનમનુવર્તે કથઞ્ચન ।
અદ્ય તાનકૃતપ્રજ્ઞાન્ પિતૄનથ પિતામહાન્ ॥૧૧૮। ।
ગર્તસ્થાન્ તારયિષ્યામિ કુલં ચ સુમહત્તથા ।
ઇત્યુક્ત્વા૧૩૭ નિધને તેષાં જાતઃ પુત્રો મહામતિઃ

વિપ્રસ્યાશ્વતરીદાને મતિં ચક્રે સુનિશ્ચિતામ ।
તતસ્તમૃષિમભ્યર્ચ્ય ગન્ધમાલ્યાદિભિર્નૃપઃ ॥8.116.૧૨૦ ।
તાઞ્ચૈવાશ્વતરીં પ્રાદાદાત્મીયાં સ નરાધિપઃ ।
વસુ ચૈવ હિ દત્ત્વાસ્મૈ ઋષિં તં૧૩૮ સ પ્રસાદયત્

તતઃ સ ઋષિશાર્દૂલઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
ઉત્થાપ્ય રાજશાર્દૂલમિદમાહ તદા વિભુઃ ॥૧ ૨૨॥
ત્વયા તીર્ણાઃ સુપુત્રેણ પિતરઃ સપિતામહાઃ ।
નરકસ્થા મહાબાહો બ્રાહ્મણસ્વેન વેષ્ટિતાઃ

ન કૃત્યં મમ રત્નૈશ્ચ નાશ્વતર્યા નરાધિપ ।
તુષ્ટસ્તુભ્યં પ્રયચ્છામિ સર્વમેતન્નરાધિપ ॥૧ ૨૪॥
યદ્યષ્ટકો મમૈવં વૈ કૃતવાન્ સ્યાદ્ દુરાત્મવાન્ ।
તત્પુત્રો વા મહાબાહો પિતા વા તવ દુર્મતિઃ । ।૧૨૫॥
વિનાશં ન ગતાસ્તે સ્યુરહન્તુષ્ટશ્ચ સર્વશઃ ।
તદાપૃચ્છે ગમિષ્યામિ તવૈષા દ્રવ્યમેવ ચ ॥૧ ૨૬॥
તતસ્સ ઋષિશાર્દૂલો જગામ વનમેવ હિ ।
રાજાપ્યશ્વતરીં લબ્ધ્વા તયા રેમે યથાસુખમ્ । ।૧૨૭॥
એવં હિ ન૧૩૯ પ્રશંસન્તિ પૂર્વેષાં ધર્મવર્જિતમ્ ।
કર્મ સર્વે દ્વિજા રાજન્૧૪૦ યે ચાન્યે ધર્મવાદિનઃ ।
તસ્માદ્દાસ્યામ્યહં રાજ્યં વામનાય મહાત્મને

૧૩૫ સચિવાઁસ્તાન્ - ક. ખ. । ૧૩૬ નિવર્તયિત્વા - ખ, નિભર્ત્સયિત્વા - ક । ૧૩૭ અહન્તુ - ક. ખ । ૧૩૮ ઋષિસ્તં - ક. । ૧૩૯ નઃ - ક. । ૧૪૦ રાજા - ક ।
644
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સોસુરશાર્દૂલો વામનસ્ય તદા કરે ।
પાતયામાસ વિધિવજ્જલં પરમપૂજિતમ્૧૪૧ । । ૧ ૨૯। ।
તસ્ય પાતિતમાત્રે તુ જલે વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ।
દૈત્યેન્દ્રસ્યોપરિ તદા પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ । । 8.116.૧૩૦ । ।
સાધુસાધ્વિતિ ભૂતાનામદૃશ્યાનાઞ્ચ નિસ્વનઃ ।
દેવદુન્દુભયશ્ચાત્ર સ્વયં નેદુરનાહતાઃ । ।૧ ૩ ૧। ।
મરુતશ્ચ શુભાન્ ગન્ધાનાદાય પ્રવવુઃ શુભાઃ ।
હતાઃ સ્થ૧૪૨ દાનવાસ્સર્વે૧૪૩ ઇતિ ચાત્રાભવત્ સ્વનઃ । । ૧૩૨
તત્કર્મ તસ્યાતિસુદુષ્કરં૧૪૪ તદા સમીક્ષ્ય સર્વે ઋષયસ્તપોધનાઃ ।
પ્રશંસમાના દિતિનન્દનેશ્વરં પ્રણેમુરારાન્મધુસૂદનં તદા । । ૧૩૩ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વામને ષોડશોત્તરશતોધ્યાયઃ૧૪૫
સનત્કુમાર ઉવાચ -
તતસ્સ ભગવાન્ વિષ્ણુરુવાચાસુરપુઙ્ગવમ્ ।
ક્રમામિ વિક્રમૈઃ પશ્ય દાનવેશ્વર સુપ્રભ૧ । । ૧ । ।
યદિ ચેત્ પૂર્યતે દત્તં ન ચેદ્દાતવ્ય૨ ઇત્યુત૩ ।
ભવતા ભૂમિભાગોન્યઃ સત્યવાગ્ ભવ દાનવ । ।૨ । ।
બલિરુવાચ
ક્રમસ્વ વામનશ્રેષ્ઠ ક્રમાઁસ્ત્રીનદ્ય સર્વશઃ ।
ન ચેત્ પૂર્યેત૪ દાતાહં સત્યમેતદ્ બ્રવીમિ તે । ।૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ દેવદેવેશં મહાદેવમુમાપતિમ્ ।
પ્રણેમે પરયા ભક્ત્યા ક્રમિષ્યન વિષ્ણુરવ્યયઃ । ।૪। ।
૧૪૧ પૂજિતઃ - ક । ૧૪૨ -હતાસ્તુ - ક । ૧૪૩ સ્સર્વા - ખ । ૧૪૪ તસ્યાપ્યતિદુષ્કરં - ખ । ૧૪૫ અધ્યાયાઃ ૧૬૯ - ખ. ।
૧ સુપ્રભઃ - ક. ખ , સંપ્રતિ - ઘ । ૨ ભવેદ્દાતવ્ય - ખ. । ૩.. ભિત્યુત - ક. ખ. । ૪ ચેત્પૂર્યતિ - ક ખ. ।
645
તતો દેવાઃ સુસંયત્તાઃ સન્નદ્ધા યુદ્ધલાલસાઃ ।
આકાશેન મહાસત્વાસ્તત્રાજગ્મુર્મહાબલાઃ । ।૫। ।
તતસ્સ પુષ્કરદ્વીપે વિષ્ણુઃ પરમદીપ્તિમત્ ।
રૂપં કૃત્વા ભુવં દ્યાઞ્ચ - - વૈ ક્રમમાચરત્ । । ૬। ।
સ પાદમુદયે કૃત્વા દ્વિતીયં સરિતાં પતૌ ।
પુષ્કરસ્યૈવોત્તરતસ્તેન લોકમિમં ગતઃ૫ । ।૭। ।
ક્રમિત્વા વિક્રમં ચૈકપાદમુત્ક્ષિપતસ્તદા ।
અજકો નામ દૈત્યેન્દ્રઃ પાદં તં સમગૃહ્ણત । ।૮। ।
સ તં સહૈવાસુરેણ ઉત્ક્ષિપન્મધુસૂદનઃ૬ ।
ક્ષિપ્તોસાવસુરો૭ વ્યાસ અદ્યાપિ ન નિવર્તતે । ।૯। ।
તતો દ્વિતીયં રુદ્રસ્ય યોગં પરમમાસ્થિતઃ ।
અન્તરિક્ષે ભુવર્લોક૯ એક એવ ક્રમોભવત્ । । 8.117.૧૦ । ।
તતોન્તરિક્ષાદ્ ભૂયોપિ બ્રહ્મણો૧૦ યોગમાસ્થિતઃ ।
સ્વર્લોકમખિલં વ્યાસ૧૧ ક્રમમેકં ચકાર હ૧૨ ॥ ૧૧ । ।
તં તુ લોકં સમાસાદ્ય નિઃસૃતં દેવસત્તમઃ૧૩ ।
જનલોકં સમાસાદ્ય૧૪ ન સમાપ્તઞ્ચ તત્તતઃ૧૫ । । ૧૨ । ।
તસ્ય ચો૧૬ત્ક્રક્રમતસ્તત્ર૧૭ દૈત્યાઃ શસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ ।
અભ્યક્રમન્ત૧૮ વેગેન દેવાસ્તાન્સન્ન્યવારયન્

દશ પુત્રસહસ્રાણિ તનયાનાં બલેસ્તદા૧૯ ।
યુધ્યમાના હતાસ્તેન વિવિધાયુધપાણયઃ । । ૧૪। ।
બાણો વાતશ્ચ દ્વાવેતૌ૨૦ બલિપુત્રૌ મહાબલૌ૨૧ ।
તસ્માદ્ ભ્રષ્ટૌ તદા વ્યાસ સંગ્રામાદ્યયતુર્મુને૨૨ ॥ ૧ ૫॥
અથ બ્રહ્મા તદાભ્યેત્ય સમયં પ્રચકાર હ ।
વિમુચ્ય પાશાન્દેવેશ ઇમં૨૩ લોક૨૪ પિતામહઃ ॥ ૧૬। ।
૫ ગતં - ખ. । ૬.. ણોદક્ષિપન્મધુસૂદનઃ - (?) । ૭ ક્ષિપ્તો વા - ક, ક્ષિપ્તઃ સ ચાસુરો - ઘ- । ૮ ન સંજ્ઞાતઃ ક્વ વા ગતઃ - ઘ । ૯ ચ ભૂર્લોકઃ પૂર્ણં - ઘ. । ૧૦ બ્રાહ્મણો - ક. । ૧૧ સર્વ - ક., સર્વે - ખ. । ૧૨ ક્રમમેવં - ક., ક્રમે તચ્ચ ચકાર હ - ઘ. । ૧૩ પૂર્ણો નૈવ તૃતીયકઃ - ઘ । ૧૪ છલં ચક્રે તતસ્તસ્ય - ઘ. । ૧૫ તત્ત્વતઃ - ખ. । ૧૬ તસ્યોર્ધં - ક ખ । ૧૭ ચાક્રામતસ્તત્ર - ક. । ૧૦ અભિક્રમન્ત - ક, અતિ - ખ. । ૧૯ સ્તથા - ક । ૨૦ દ્વાવેવ ? । ૨૧ મહાબલઃ - ક । ૨૨ સંગ્રામાયોદ્યતુર્મુને - ક. । ૨૩ ઇદ - ક. । ૨૪ લોકં - ક ।
646
બલે ત્વયાખિલં રાજ્યં દેવાનાં પ્રતિપાદિતમ્ ।
સત્યે ત્વં સમયે સ્થિત્વા મા રાજ્યં કામયે પુનઃ૨૫

યાવન્મન્વન્તરમિદમેષ તે સમયઃ શુભઃ ।
પરિપાલ્યઃ સદા વત્સ ગચ્છ ચૈવ યથાસુખમ્ । । ૧૮॥
ઇદં યજ્ઞફલં સમ્યગવાપ્સ્યસિ ન સંશયઃ ।
યોગઞ્ચ મત્પ્રસાદેન ભૂય એવ હ્યવાપ્સ્યસિ ॥૧ ૯॥
સૈવ૨૬મુક્તસ્તમાપૃચ્છ્ય૨૭ પાતાલં સંવિવેશ હ ।
દેવા અપિ તતઃ પ્રાપ્ય સ્વં રાજ્યં૨૮ મુમુદુર્ભૃશમ્

વ્યાસ ઉવાચ
કીદૃક્ સ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ત્યક્ત્વા સ્વં ધર્મમૂર્જિતમ્ ।
પ્રત્યાહરત ત્રૈલોક્યં ન ચૈવાસ્યાનયોભવત્ । ।૨૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
ક્રમતસ્તસ્ય દેવસ્ય બિષ્ણોર્દીપ્તાનલપ્રભમ્ ।
બભૌ રૂપમતીવોગ્રં દુર્નિરીક્ષ્યં સુરૈરપિ

અથ દેવાઃ સહેન્દ્રેણ વિષ્ણું પરમદૈવતમ્૨૯ ।
તુષ્ટુવુઃ પ્રશશંસુશ્ચ કૃતકૃત્યા મહાબલમ્ । ।૨૩ ॥
પ્રીત્યા પરમયા યુક્તાઃ સર્વે દિવ્યાસ્ત્રધારિણઃ ।
દાનવૈરર્દ્યમાનાનામસ્માકં વિબુધેશ્વરઃ । ।૨૪। ।
ત્રાતા રાજ્યપ્રદશ્ચૈવ ત્વમભૂસ્સુરસત્તમ૩૦।
ત્વયા સ્મ સુખિનઃ૩૧ સર્વે કર્મિણઃ સુકૃતૈર્યથા

તવ દેવ પ્રભાવેણ૩૨ રાજ્યં ભોક્ષ્યામ વિજ્વરાઃ ।
તપનસ્ય(?) પ્રભાવેણ યથા પૂર્વં સુરેતરાઃ ॥૨૬। ।
ત્વં હિ નઃ પરમં ધામ તથૈવ ચ પરા ગતિઃ૩૩ ।
પરં પવિત્રં ત્વં ચૈવ ઋતે દેવમુમાપતિમ્

૧૫ કામયેત્ પુનઃ - ક ખ । ૨૬ સ એવ - ક. । ૨૭ મુક્ત્વા આપૃષ્ટ્વા - ક, સ્તં પૃષ્ટ્વા - ખ. । ૧૮ સ્વરાજ્યં - ક. । ૨૯ દેવતમ્ - ક. ખ. । ૩૦ ત્સુરસત્તમ - ક. ખ । ૩ ૧.. ત્સુખિનઃ - ક. । ૩૨ ન - ક ખ. । ૩૩ ત્વં હિ નઃ પરમાઙ્ગતિઃ - ખ. ।
647
સનત્કુમાર ઉવાચ તસ્યૈવં સ્તૂયમાનસ્ય ત્રિદશૈઃ શાર્ઙ્ગધન્વનઃ ।
અભૂત્૩૪ તુષ્ટિસ્તદાત્યર્થં બહુમાનસ્તથાત્મનિ૩૫

તતોભિમાનતસ્તસ્ય૩૬ સ યોગઃ પરમો મુને ।
અભ્રશ્યત યથા વહ્નિઃ સલિલેન સમુક્ષિતઃ

તતસ્તદન્તરં લબ્ધ્વા પાપ્મા સા હ્યાસુરી મુને ।
પ્રહૃષ્ટા સંપ્રહૃષ્યૈન૩૭માવિવેશ જનાર્દનમ્ ॥8.117.૩ ૦ ॥
સ તયા પાપ્મયા વ્યાસ આવિષ્ટો વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
ન બભૌ દીપ્તિમાઁસ્તત્ર સન્તઃ પ્રાપ્યેવ દારુણમ્ ॥૩ ૧॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વામને ત્રૈલોક્યક્રમણે સપ્તદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તથા સ પાપ્મયા વ્યાસ આસુર્યા સંગતસ્તદા ।
તદેવ રૂપં સંપ્રાપ્તો વામનં દેવસત્તમઃ

તં તથા વર્તમાનં તુ દેવાસ્સર્વે સવાસવાઃ ।
અબ્રુવન્ કિમિદં દેવ તવ વૈકૃતમીદૃશમ્૨

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
મરીચિર્ભૃગુરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરા ક્રતુરેવ ચ ॥૩ ।
વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહો રુચિરેવ ચ ।
વિશ્વામિત્રો વામદેવો ભરદ્વાજસ્તથૌશિજઃ

ગૌતમશ્ચ શરદ્વાઁશ્ચ કશ્યપ૩શ્ચોદ્દલ૪સ્તથા ।
વત્સારો નૈધ્રુવશ્ચૈવ ચ્યવનશ્ચાત્મવાનપિ

દધીચશ્ચ૫ ઋચીકશ્ચ જમદગ્નિશ્ચ વિશ્રુતઃ ।
જામદગ્ન્યસ્તથા રામો હ્યગસ્તિશ્ચ મહાતપાઃ

૩૪ બભૌ - ક. ખ. । ૩૫.. નો તથાત્મનિ - ક, માને તથાત્મનિ - ખ. । ૩૬ તતોતિમાનતસ્તસ્ય - ખ. । ૩૭ સંપ્રહષ્યૈવ - ક ।
૧ સંપ્રાપ્ય - ક. ખ. । ૨ વૈ કૃત્યમીદૃશમ્ - ક. ટિ. । ૩ કાશ્યયપઃ - ક. । ૪. શ્ચોદલ્લ - ક. । ૫ દધીકશ્ચ - ક. ।
648
બૃહસ્પતિશ્ચ શુક્રશ્ચ શક્તિશ્ચ સપરાશરઃ ।
કુણિશ્ચ કુણિબાહશ્ચ૬ તથા સારસ્વતશ્ચ યઃ ॥૭। ।
એતે ચાન્યે ચ ઋષયો નારદશ્ચ સપર્વતઃ ।
ઊચુર્દેવાંસ્તદા વ્યાસ૭ બ્રહ્મણા સંપ્રચોદિતાઃ ॥૮ । ।
ઋષય ઊચુઃ
વયં દેવાદ્ય સંપ્રાપ્તા બ્રહ્મલોકાત્ સુરેશ્વરાઃ ।
આજ્ઞપ્તા બ્રહ્મણા ક્ષિપ્રં દેવસ્યાસ્ય કૃતેન હ

યદનેન પરિત્યજ્ય સ્વધર્મં દેવબન્ધુના ।
પ્રતિગ્રહઃ કૃતો રાજ્યં વૈકુણ્ઠેન મહાત્મના । । 8.118.૧૦ । ।
તતઃ પાપ્માસુરાણાં યા સર્વપ્રાણિભયંકરી ।
સાસુરાન્ સંપરિત્યજ્ય કેશવં સંવિવેશ હ । । ૧૧ । ।
તથાભિભૂતો૮ દેવોયમશક્તઃ શત્રુબાધને ।
ન ચાસ્ય તેજઃ સર્વે વૈ૯ પશ્યધ્વં પૂર્વવચ્છુભમ્

સ એષ યદિ મન્યધ્વં તીર્થેષુ સુસમાહિતઃ ।
સ્નાત્વાશ્વમેધેન પુનર્યજતાં દૈવતૈસ્સહ૧૦ । । ૧૩ । ।
તતઃ પિનાકિનં દૃષ્ટવા તેન પૂતશ્ચ સર્વશઃ ।
ભવિતા પાપ્મયા મુક્ત એવમાહ પિતામહઃ । ।૧૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સહિતાસ્સર્વે દેવા મુનિજનૈસ્સહ ।
તીર્થયાત્રામકુર્વન્ તં૧૧ ગૃહીત્વા વિષ્ણુમવ્યયમ્ ॥ ૧ ૫। ।
તે તુ પુષ્કરિણીં૧૨ રમ્યાં સુષુમ્ણેતિ સુવિશ્રુતામ્૧૩ ।
નલિનીવનસંછન્નાં૧૪ પ્રહૃષ્ટાણ્ડજનાદિતામ્ । । ૧ ૬। ।
બહુવૃક્ષવનોપેતાં ફુલ્લપઙ્કજશોભિતામ્ ।
બહૂપવનવૃક્ષાઢ્યાં સૂક્ષ્મકાઞ્ચનબાલુકામ્ । । ૧૭। ।
૬ કુણિરાહુશ્ચ - ક. । ૭. . ભ્યેત્ય (?) । ૮ વિભૂતો - ક- । ૯ સર્વેષાં - ક., ષા (શા) - ખ । ૧૦ દેવતૈઃ સહઃ - ક. ખ । ૧૧ મકુર્વન્ત - ક. । ૧૨ પુષ્કિરણી - ક । ૧૩ સુષુમ્નામિતિ વિશ્રુતામ્ - ક. । ૧૪... ષણ્ડસંછન્ના (?) ।
649
વજ્રવૈદૂર્યનીલાઙ્કામિન્દ્રનીલલતોપલામ્ ।
વિવિધાણ્ડજશબ્દાઢ્યાં સિદ્ધચારણસેવિતામ્

કિન્નરોદ્ગીતમધુરામપ્સરોભિશ્ચ સેવિતામ્ ।
મત્તભ્રમરગીતાઢ્યાં૧૫ શ્રીનિકેતનનિકેતનામ્૧૬ ॥ ૧ ૯॥
યસ્યાં૧૭ સ્નાત્વા નરો મર્ત્યઃ૧૮ સ્વશરીરેણ સુવ્રત ।
વિમાનેનાર્કભાસેન ગચ્છન્તિ૧૯ હ્યમરાલયમ્ ॥8.118.૨ ૦ ॥
તામાસાદ્ય તદા દેવાઃ સુષુમ્નામૃષિભિસ્સહ ।
પદ્માનિ જગૃહુશ્ચૈવ મૃણાલાનિ બિસાનિ૨૦ ચ

અથ તત્ર મહાપદ્મં વિકચં સુમનોહરમ્ ।
સહસ્રપત્રસંછન્ન૨૧ મગસ્ત્યોદ્ધૃત્ય ગૃહ્ય તત્૨૨ । ।૨૨ ।
તસ્યાસ્તીરે નિચિક્ષેપ૨૩ તતઃ સસ્નૌ૨૪ યથાસુખમ્ ।
જગ્રાહ તચ્ચ દેવેન્દ્ર અદૃષ્ટઃ કેનચિદ્વિભુઃ ॥૨૩ । ।
અથાગસ્ત્યઃ સમુત્તીર્ણો ન તત્પદ્મમપશ્યત ।
સર્વાંશ્ચ તાનુપામન્ત્ર્ય ઇદમાહ મહામનાઃ૨૫

અગસ્ત્ય ઉવાચ૨૬
મમ પદ્મ મહદ્દેવાઃ કેનાદત્તં સુપુષ્પિતમ્ ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્ત ઋષયસ્સર્વે દેવાશ્ચાપિ૨૭ ઋષેસ્તદા ।
પ્રત્યયાન્ વિવિધાઁશ્ચક્રુ૨૮રેકૈકશ્યેન૨૯ સુવ્રત ॥૨૫। ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
સ યજ્ઞૈર્યજતામિષ્ટૈર્બહુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
વસેત્ સ્વર્ગે ચ નિયતં યસ્તે હરતિ પઙ્કજમ્

૧૫ ભ્રમરોન્મત્તગીતાઢ્યાં - ક ખ. । ૧૬ શ્રીનિકેતનિભાં શુભા - ખ. । ૧૭ યોસ્યાં - ક. । ૧૮ મર્ત્યાઃ - ક. । ૧૯ ગચ્છતે - ક. । ૨૦ વનાનિ - ખ. । ૨૧ સંહૃષ્ટઃ - ખ, સંગૃહ્ય - ક । ૨૨ ગૃહીતવાન્ -ક. । ૨૩ તીરેથ ચિક્ષેપ - ખ. । ૨૪ તસ્થૌ - ઘ. । ૨૫ મહાત્મના - ક. ખ । ૨૬ અગસ્ત્તિરુવાચ - ક ખ । ૨૭ દેવતાશ્ચ - ખ । ૨૮.. -ઞ્ચક્રુ - ક. । ૨૯... સ્ય - ક,... સ્યેન - ખ. ।
650
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે મેનિરે સર્વે દેવેન્દ્રેણ મહાત્મના ।
ગૃહીતં પઙ્કજં વ્યાસ ઇન્દ્રશ્ચૈનમુવાચ૩૦ હ । ।૨૭। ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
ઋષીણાં ધર્મતત્ત્વાનિ શૃણુયાય વયં કથમ્ ।
ઉપાયોયં કૃતસ્તસ્માદ્ ગૃહાણેદં૩૧ જલોદ્ભવમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે તત્ર સંપૂજ્ય અગ્નીન્ દેવાન્ પિતૄનપિ ।
બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયિત્વા ચ વિષ્ણોઃ કૃત્વા તથાશિષઃ

જગ્મુરન્યાનિ તીર્થાનિ સુપુણ્યાનિ શુભાનિ ચ ।
બહૂનિ વ્યાસ મુનયો દેવાશ્ચ સુસમાહિતાઃ । ।8.118.૩ ૦ । ।
અથાપશ્યન્ત તે વૃક્ષમેકં શુષ્કં મહાતરુમ્ ।
કોટરે ચ શુકં તસ્ય શુષ્યન્તં વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્ । ।૩ ૧ । ।
તે દૃષ્ટવા તમપૃચ્છન્ત મહેન્દ્રેણ દિવૌકસઃ ।
દિવ્યેન ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા શુકં તુષ્ટ્વા યશસ્વિનઃ ॥૩ ૨॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ
ખગેશ્વર મૃતે હ્યસ્મિન્ કસ્માત્તિષ્ઠસિ પાદપે ।
અપુષ્પફલપત્રે ત્વં૩૨ શુષ્કે નિરુપજીવિતે૩૩ ॥૩ ૩ । ।
શુક ઉવાચ
એષ વૃક્ષઃ પુરા હ્યાસીત્ સુમહાન્ કલ્પવૃક્ષવત્ ।
ફલૈરમૃતકલ્પૈશ્ચ ચિરશ્ચાપ્યુપજીવિતઃ૩૪ । ।૩૪॥
દશામિમાં પુનઃ પ્રાપ્તઃ૩૫ કાલેન ચ૩૬ વનસ્પતિઃ ।
જહ્યાદેનં કથં પ્રાજ્ઞઃ કૃતજ્ઞો માદૃશઃ પુનઃ । ।૩૫। ।
૩૦ ઇન્દ્રશ્ચૈવમુવાચ - ક., ઇન્દ્રશ્ચેદ - ખ । ૩૧ ગૃહાણેમં - ક. ખ. । ૩૨ તુ - ક. । ૩૩ નિરુપજીવ્યતે - ક. । ૩૪. ઽ. જીવિતમ્ - ખ. । ૩૫ પ્રાપ્ય - ખ. । ૩૬ કાલેનૈવ - ખ ।
651
કૃતઘ્નઃ સ્યામહં દેવ૩૭ ભૃતમેનં પરિત્યજન્ ।
યે લોકા હ્યસ્ય વૃક્ષસ્ય તે મે સન્તુ શચીપતે । ।૩૬॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ
પ્રજ્ઞાવાનસિ મેધાવી મહાત્મા નયતત્ત્વવિત્૩૮ ।
કથં મૂઢમિવાત્માનં કરોષિ ખગપાર્થિવ

વનસ્પતિરયં સાધો ધર્મ એષોસ્ય નિત્યદા ।
અબુદ્ધિપૂર્વં પક્ષીન્દ્ર સ્વભાવા૩૯ચ્ચાત્ર કારિતઃ

નાસ્યેયં બુદ્ધિરભવદ્વયાંસિ મયિ નિત્યશઃ ।
વસન્તુ મમ ખાદન્તુ ફલાનિ ચ યથાસુખમ્

અચેતનો યથા હદ્યગ્નિરાપો વાયુશ્ચ તત્ત્વતઃ ।
ભૂતાનામુપકારાય સ્વભાવાન્નાન્યથા હિ તે

તદ્વત્ ત્વં ખગ વૃક્ષસ્ય બુદ્ધ્વા કર્મ સ્વભાવજમ્૪૦ ।
પરિત્યજ્યેમમન્યત્ર૪૧ ગચ્છ યત્ર સુખં ભવેત્

શુક ઉવાચ
ન મૂઢોસ્મિ સુરેશાન માવમંસ્થા વચો મમ ।
શૃણુષ્વ ચ યથાપ્રજ્ઞા મમ દેવેશ્વર પ્રભો

અચેતનો યથા હ્યગ્નિરાપો વાયુશ્ચ તત્ત્વતઃ ।
ન તથા સુરશાર્દૂલ વૃક્ષગુલ્મલતાદયઃ । ।૪૩ ॥
વિહિતો હ્યેષ સંસારઃ સર્વેષામેવ કર્મિણામ્ ।
તસ્માદચેતનત્વન્તે ન વૃક્ષેષુ સુરેશ્વર

યથા ચ બુદ્ધિર્વૃક્ષાણાં કથં કુર્યામ સર્વશઃ ।
ઉપકારાસ્તુ ભૂતાનામિતિ મે તન્નિશામય

સ્વયમ્ભુરેતાનવદત્ સૃષ્ટ્વા મુખ્યાન્મહાયશાઃ૪૨ ।
પ્રજાનામુપકારાય વર્તધ્વમિતિ સર્વશઃ

તતસ્તે ફલપુષ્પત્વક્પ્રબાલાદિભિરન્તશઃ ।
ઉપકારાય વર્તન્તે સર્વભૂતેષુ લોકપ

૩૭ મહદ્દેવ - ક. । ૩૮ નયુતત્વવિત્ - ક. । ૩૯... ન્નાત્ર - ક । ૪૦ સ્વયં કૃતમ્ - ક. ખ. । ૪૧ પરિત્યજેમમન્યત્ર - ક. । ૪૨ મહાયશં - ક. ।
652
વાયુરગ્નિસ્તથાપશ્ચ કિન્તવાવિદિતં પ્રભો ।
બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે યથાવદ્ધિ નગાઃ શુભાઃ । ।૪૮ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ
કથં તવેદં વિજ્ઞાનં કો ધર્મઃ કશ્ચ તે શ્રમઃ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ૪૩ કથયસ્વ ખગેશ્વર । ।૪૯। ।
શુક ઉવાચ
જન્મપ્રભૃતિ દેવેશ ન મિત્રદ્રુહણે મમ ।
બુદ્ધિઃ સમભવન્નિત્યં મૃત્યાવપિ સમાગતે । ।8.118.૫૦ । । ।
માતાપિતૃપરશ્ચાહં સ્વદારનિરતસ્તથા ।
નાવમન્યે ચ૪૪ ભૂતાનિ ઋતુકાલે વ્રજામિ ચ । ।૫૧ ॥
ન ભક્ષયામિ ધાન્યાનિ પરેષાં દેવતાધિપ ।
તેન મે જ્ઞાનમમલં પ્રવૃત્તં સુરસત્તમ । ।૫૨ । ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
તુષ્ટોસ્મિ તવ સદ્બુદ્ધ્યા અનયા ખગસત્તમ ।
વરં વૃણુ પ્રદાસ્યામિ યદ્ ભવાન્મન્યતે શુભમ્ ॥૫૩ । ।
શુક ઉવાચ
જીવતામેષ૪૫ દેવેન્દ્ર ત્વત્પ્રસાદાદ્ વનસ્પતિઃ ।
અતો નાન્યમહં૪૬ દેવ વૃણુયાં વરમુત્તમમ્ । ।૫૪॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ
કર્મણા સ્વેન જન્તૂનાં ગતયઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ।
સ્વેનૈવ કર્મણા પાતઃ૪૭ કિન્તવાનેન બુદ્ધિમન્૪૮ ॥૫ ૫। ।
ઇદં વિમાનમારુહ્ય મયા દત્તં ખગોત્તમ ।
મમ લોકં વ્રજ ક્ષિપ્રં સ્તૂયમાનો યથા નર । । ૫૬ । ।
૪૩ મિચ્છામ - ક, ઇચ્છા મે (?) ખ. ? ૪૪ નાવમન્યામિ - ક, નાવમન્યાનિ -ખ। ૪૫ જીવિતામેષ -ક. ખ। ૪૬ નાન્યદહં - ખ. । ૪૭ યાતઃ - ક ખ., જાતઃ (?) । ૪૮ બુદ્ધિમાન્ - ખ. ।
653
શુક ઉવાચ ન લોકાનહમિચ્છામિ ન વિમાનં ન૪૯ વૈ સુખમ્ ।
પ્રયાચિતં૫૦ પ્રયચ્છસ્વ જીવતામેષ૫૧ વૈ નગઃ । । ૫૭॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સદ્ભાવં૫૨ તસ્ય તં જ્ઞાત્વા૫૩ સર્વં ચ સુરસત્તમઃ ।
ચકાર સ૫૪ યથાપૂર્વં વૃક્ષં સર્વગુણાન્વિતમ્ । ।૫૮। ।
શુકશ્ચ કર્મણા તેન દૃઢભક્તિતયાપિ૫૫ ચ ।
દીનેષ્વભ્યુપપત્ત્યા ચ બ્રહ્મલોકં જગામ હ । ।૫૯। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વામનતીર્થયાત્રાયામ્૫૬ અષ્ટાદશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે દૈવતા૧ સ્સર્વે કૃમિલાં૨ નામ વૈ પુરીમ્ ।
ઉપાગતા હ્યવૈક્ષન્ત૪ તત્ર ચેદં મહામુને ॥ ૧ । ।
બ્રાહ્મણી ગૌતમી નામ રુદ્રાણીવ યથાપરા૭ ।
ધાર્મિકી ચ વદાન્યા ચ તપસા દગ્ધકિલ્વિષા । । ૨। ।
તસ્યાસ્તપસિ સક્તાયા બ્રહ્મલોકં ગતે પતૌ ।
કૃષ્ણસર્પેણ મહતા સુતો દષ્ટો મમાર હ । । ૩ । ।
તં દેશમાગમત્તત્ર૮ વ્યાધોર્જુનક ઇત્યુત ।
સ આગતસ્તદાપશ્યદ્વિષેણ સમભિપ્લુતમ્ । ।૪॥
સ ગત્વા ગૌતમીં પ્રાહ સુતોયં તે તપોધને ।
દષ્ટોહિના મમારાશુ કિન્નૈનમવબુધ્યસે । ।૫ । ।
૪૯ વિમાનં ન ચ - ક. ખ. । ૫૦ પ્રયાચિતઃ - ખ । ૫૧ જીવિતામેષ - ક ખ । ૫૨ સદ્ભાવ્યં - ખ । ૫૩ શ્રુત્વા - ખ । ૫૪ ચ - ક ખ । ૫૫ દૃઢભક્તયાપિ - ખ । ૫૬ શુકપ્રશ્ને - ખ. ।
૧ દેવતા - ક. ખ. । ૨ કિમિલાં - ક । ૩ તો (ન) - ક । ૪ હ્યવેક્ષન્ત - ક, હ્યપેક્ષન્ત ખ । ૫ બ્રાહ્મણીં - ક ખ । ૬ ગૌતમીં । - ક ખ । ૭ મપરામિવ - ક ખ. । ૮ શબ્દે તમાગમત્તત્ર - ક । ૯ જ્ઞાત્વા - ક ।
654
સા તથોક્તા સમાગમ્ય પુત્રં દૃષ્ટ્વા ગતાયુષમ્ ।
રુરોદ બહુધા વ્યાસ મૃતાપત્યા મહાવ્રતા । ।૬ ॥
તસ્યા વિલપમાનાયા વ્યાધઃ સોર્જુનકસ્તદા ।
બિલં ખનિત્વા નિષ્કૃષ્ય તમહિં સમબન્ધત । ।૭॥
સ બદ્બસ્તેન દુષ્ટાત્મા કૃષ્ણસર્પઃ સુદુઃખિતઃ ।
ઉવાચ તં તદા૧૦ વ્યાધં યોસાવર્જુનકઃ સ્મૃતઃ

કિં મયા તવ બદ્ધેન નાધર્મં પરિપશ્યસિ ।
ન ચૈવ ભક્ષ્યા મર્ત્યાનાં વયં કિં માં૧૧ ન મુઞ્ચસિ૧૨

અર્જુન ઉવાચ
ત્વામાદ્ય ખણ્ડશઃ કૃત્વા ભક્ષં૧૩ દાસ્યામિ વહિર્ણે ।
ત્વયાયં ભક્ષિતો૧૪ યસ્માદૃષિપુત્રો મમાર હ૧૫ ॥8.119.૧ ૦॥
સર્પ ઉવાચ
કાલેન૧૬ ચોદિતોહં તં૧૭ દષ્ટવાનૃષિપુત્રકમ્ ।
ન માં દોષેણાર્જુનક૧૮ ક્ષેપ્તુમર્હસિ૧૯ તત્ત્વતઃ

અર્જુન ઉવાચ
ચોદિતો યદિ કાલેન દષ્ટવાનસિ પન્નગ ।
નિમિત્તં ત્વં હિ મરણે તસ્માદ્ધંસ્યામિ તે ભૃશમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સા ગૌતમી વ્યાસ કાલં૨૦ મૃત્યુમથાકરોત્૨૧ ।
દુઃખેન પરમેણાર્તા૨૨ કાલો ભીતસ્તતોભ્યગાત્૨૩

કાલ ઉવાચ
અહં હિ સર્વસત્વાનાં કાલો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
ચોદિતો મૃત્યુનૈવાહં હતવાનૃષિપુત્રકમ્

૧૦ તથા - ક । ૧૧ ભયં - ક. । તવ ભક્ષોહં તતઃ કિં માં - ઘ । । ૨ મુચ્યસે - ક । ૧૩ ભક્ષ્યં - ખ । ૧૪ સંભક્ષિતો ક । ૧૫ મહાબલઃ - ખ । ૧૬ નો - ખ । ૧૭. તું - ક. ખ. । ૧૮ નાર્જુનક - ક. ખ. । ૧૯ ક્ષાન્તુમર્હસિ - ખ । ૨૦ કાલે - ક. । ૨૧ મકુર્વત - ક ખ. । ૨૨ પરમેણાર્તં - ક. । ૨૩... ભ્યધાત્ (?) ।
655
અર્જુન ઉવાચ
ત્વયા વા મૃત્યુના વાયં ચોદિતો દષ્ટવાન્યદિ ।
વધે નિમિત્તમેષોસ્ય તસ્માદેનં નિહન્મ્યહમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ મૃત્યુસ્તદાભેત્ય તં દેશં સુમહામનાઃ ।
ગૌતમ્યાસ્તપસો ભીત ઇદં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્

અહમપ્યેષ સંબદ્ધં નિયત્યા સુસમાહિતઃ૨૪ ।
મારયામિ ન મે દોષં કર્તુમર્હસિ સુવ્રતે । ।૧૭॥
અર્જુન ઉવાચ
નિયતિર્વાસ્તુ મૃત્યુર્વા કાલો વાપ્યસ્તુ કારણમ્ ।
કૃષ્ણસર્પો નિમિત્તં તુ તસ્માદ્વધ્યો ન સંશયઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
અથાગાન્નિયતિસ્તત્ર ઉવાચેદં ચ સા તદા ।
ગૌતમીં દુઃખિતાં વ્યાસ ભીતા પ્રાહ તદા વચઃ

કૃતાન્તવશગા સાધ્વિ જન્તૂન્નિત્યમતન્દ્રિતા ।
પાશૈર્બદ્ધ્વા વશં મૃત્યોર્નયામિ૨૫ વરવર્ણિનિ

કૃતાન્ત ઉવાચ
અહં હિ કિઙ્કરઃ સાધ્વિ યમસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
તેન પ્રચોદિતો જન્તૂન્નયામિ યમસાદનમ્

અર્જુન ઉવાચ
યમોપિ વા૨૬ કૃતાન્તો વા એતે વાપ્યસ્ય કારણમ્ ।
નૈવમેવં દુરાચારો વિમોક્ષ્યેત૨૭ કદાચન

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો યમસ્તદા વ્યાસ સ્વયમેવ મહામનાઃ૨૮ ।
તત્રાગાત્તામિદં ચૈવ ગૌતમીં સોભ્યુવાચ હ

૨૪ સુસમાહિતા - ક. । ૨૫ ર્નયામિ ।; ૬ વાપિ - ખ । ૨૭ વિમોક્ષ્યતિ - ક ખ. । ૨૮ મહાત્મના - ક. ખ ।
656
નાહં નૈતે મહાસત્વાસ્ત પુત્રસ્ય કારણમ્ ।
મરણે તસ્ય વીક્ષસ્વ શૃણુ ચાપિ૨૯ વચો મમ । ।૨૪॥
જન્તૂનાં દેહસંયોગો ધર્માધર્મકૃતઃ શુભે૩૦ ।
વિયોગશ્ચાપિ દેહેન તાભ્યામેવ ક્ષયાત્પુનઃ । ।૨૫॥
દેહિનાં ધર્મ એવૈક આયુષો હેતુરુચ્યતે ।
તત્ક્ષયે મરણં પ્રોક્તં કાલો મૃત્યુશ્ચ સ સ્મૃતઃ । ।૨૬। ।
કૃતે વર્ષસહસ્રૈસ્તુ ચતુર્ભિઃ કાલ ઉચ્યતે ।
ત્રેતાયાન્તુ ત્રિસાહસ્રો દ્વાપરે દ્વિસહસ્રિકઃ । ।૨૭॥
કલૌ તુ શતમેવાહુઃ કાલં જન્તોર્મહાવ્રતે ।
અકાલેન્યત્તતઃ પ્રોક્તં તચ્ચાપિ૩૧ મરણં શૃણુ । ।૨૮॥
ઇન્દ્રિયેષ્વસ્ય યે દેવા વસન્તિ દ્વિપદાં વરે ।
તેસ્ય સર્વે હરન્ત્યેકં ભાગં દૈવતસત્તમાઃ૩૨ । ।૨ ૯ । ।
ચક્ષુષા પશ્યતો દુષ્ટં દુષ્ટં ચ બ્રુવતસ્તથા ।
શૃણ્વતો મન્વતશ્ચૈવ૩૩ બુધ્યતશ્ચાપિ પશ્યતઃ૩૪ । । 8.119.૩૦ ॥
તથા સ્પર્શયતશ્ચૈવ જિઘ્રતો ભુઞ્જતોપિ વા ।
આદાનાદ્ ગમાનાચ્ચૈવ આનન્દોત્સર્ગતસ્તથા ॥૩ ૧ । ।
ભાગં ભૂતાનિ ચાન્યં તુ હરન્તિ પુનરેવ હિ૩૫
સુદુષ્ટં વર્તતસ્તેષુ૩૬ ભાગઞ્ચ વ્યાધયોપરમ્ ॥ ૩૨ । ।
અપરં પિતરો ભાગં દેવાશ્ચાન્યમતોપરમ્૩૭ ।
અપરં ચર્ષયો વહ્નિશ્ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહાસ્તથા ॥૩ ૩ ॥
તસ્યૈવં દેહિનઃ સાધ્વિ યાવદેવાહૃતં ભવેત્ ।
તાવદેવ સ જીવેત અકાલઃ સ ચ વક્ષ્યતે

યથા ચ મ્રિયતે૩૮ જન્તુરકાલે તપસૈધિતે૩૯ ।
તથા શૃણુ મમાદ્યેહ ગદતો વરવર્ણિનિ । ।૩૫॥
૨૯ ચૈવ - ખ. । ૩૦ શુભૈઃ - ક. । ૩૧ અકાલોન્યસ્તતઃ પ્રોક્તસ્તત્રાપિ - (?) । ૩૨ દેવતસત્તમાઃ - ક ખ. । ૩૩ મન્યતશ્ચૈવ - ક. ખ. । ૩૪ .. ભિપશ્યતઃ (?] । ૩૫ હ - ક. ખ । ૩૬., સ્તે તે - ખ. । ૩૭.. દતોપરમ્ - ક. ખ । ૩૮ મૃયતે - ક । ૩૯ તપસેધિતે - ક. ખ. ।
657
યાવન્ન હીયતે૪૦ તસ્ય જન્તોરાયુર્મહાવ્રતે૪૧ ।
તાવત્સ જીવિતં પ્રાપ્ય તસ્યાન્તે મ્રિયતે પુનઃ । ।૩ ૬। ।
તસ્ય યેનાપરાધેન આયુર્દેવા હરન્તિ તત્૪૨ ।
તેનાધર્મો મહાન્તસ્ય ઉત્પન્નો જીવિતાન્તકઃ । । ૩૭॥
પ્રાદુર્ભૂતસ્તદા સાધ્વિ વ્યાધિર્મર્માણિ કૃન્તતિ ।
સ કૃત્તમર્મા હ્યવશો૪૩ દેહં ત્યક્ત્વા મહાવ્રતે । ।૩૮। ।
અન્યદ્દેહં સમાસાદ્ય ગતિમન્યાં પ્રપદ્યતે ।
યેસ્ય૪૪ વ્યાધિં ન કુરુતે સોધર્મોનુગ્રહાત્૪૫ પુનઃ । ।૩ ૯ । ।
દેવાનાં દેહવાસાનાં તમપ્યન્યેન૪૬ હન્તિ વૈ ।
વિષશસ્ત્રપ્રપતનૈર્જન્તુભિશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ બહુભિર્ઘોરૈર્નાત્ર દોષઃ૪૭ પ્રપશ્યતઃ૪૮॥8.119.૪૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સા તપસા દૃષ્ટવા૪૯ ગૌતમી સુમહાવ્રતા ।
તમર્જુનકમાહેદં વચનં દુઃખવર્જિતા । ।૪૧ ॥
ગૌતમ્યુવાચ
મુઞ્ચાર્જુનક૫૦ નાયં મે પન્નગો વધમર્હતિ ।
આવિષ્ટોયમધર્મેણ દૈવતૈશ્ચાદશત્ સુતમ્ । ।૪૨ । ।
ઈશ્વરાસ્તે મહાત્માનો જન્તૂનાવિશ્ય ચેતનાન્૫૧
અચેતનાઁશ્ચ૫૨ સર્વેત્ર૫૩ પ્રયુઞ્જન્તિ યથાતથમ્ । ।૪૩ । ।
મૃત એષ સ્વધર્મેણ નાસ્તિ દોષસ્તપસ્વિનામ્૫૪ ।
ગચ્છધ્વં દૈવતાઃ૫૫ સર્વે સ્વાન્ ગૃહાન્ કિમિહાસ્યતે ॥૪ ૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તા દેવતાઃ સર્વાઃ પ્રેષિતા બ્રહ્મયોષિતા ।
સમમૂચુસ્તદા વ્યાસ ગૌતમીં તામિદં વચઃ । ।૪૫ ॥
૪૦.. તચ્ચ મહતે? - ક । ૪૧ મહાપ્રભે - ખ. । ૪૨ તે - ક. સ્વ. । ૪૩ સુયશો (શે) - ક. ખ. । ૪૪ યોસ્ય (?) । ૪૫ સ ધર્માનુગ્રહાત્-ક. । ૪૬ તપમન્યેન-ક. ખ. । ૪૭ દોષં- ખ । ૪૮ પ્રપશ્યત - ક., પ્રપશ્યતે- ખ. । ૪૯ વચનં શ્રુત્વા - ઘ. । ૫૦ મયાર્જુનક - ખ. । ૫૧ ચેતનાઃ - ક., ચેતનં - ખ. । ૫૨ અચેતનાશ્ચ - ક. । ૫૩ તુ - ક. । ૫૪ ... સ્તપશ્વિનઃ - ખ. । ૫૫ દેવતાઃ - ક. ।
658
દેવા ઊચુઃ
તુષ્ટાઃ સ્મ તવ ધર્મજ્ઞે તપસા દગ્ધકિલ્બિષે ।
જીવતામેષ તે પુત્રઃ સ્વધર્મે ચાવતિષ્ઠતુ

સર્પ એષ સ્વયં સાધ્વિ અધર્મો મૂર્તિમાન્ સ્થિતઃ ।
વ્યાધરૂપી ચ ધર્મોયં પશ્યૈતૌ સુમહાવ્રતે

પરીક્ષા તે કૃતા હ્યેષા૫૬ દેવૈરેતૈર્મહાવ્રતે ।
તવાક્ષયા ભવિષ્યન્તિ લોકાઃ સર્વે ન સંશયઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સહસા તત્ર દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ૫૭ ।
અવૈક્ષન્ત યથાવૃત્તં તચ્ચ સર્વં ન્યવેદયમ્

સ્નાત્વા ચાન્યદગચ્છન્તે૫૮ પુનસ્તીર્થં સમાહિતાઃ ।
સર્વ એવ મહાભાગાસ્તથાન્યાનિ પુનઃ પુનઃ

ક્રમેણ વિહરન્તસ્તે કૃત્યામભ્યાગમત્પુનઃ ।
યત્ર કૃત્યા હતા પૂર્વં દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા

વ્યાસ ઉવાચ
કેન સોત્પાદિતા કૃત્યા કિમર્થં કસ્ય વા વિભો ।
કથં ચ નિહતા ભૂય એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । ।૫૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તૃણબિન્દુરિતિ ખ્યાત આસીદ્રાજા મહાબલઃ ।
સ પ્રોવાચ મુનીન્ સપ્ત ઇદં વચનકોવિદઃ

યાજયધ્વં હિ માં વિપ્રા દાસ્યે વિત્તં હિ વો બહુ ।
તેબ્રુવન્ન વયં સાધો યાજયામ નરેશ્વર

સ દીક્ષિતો૫૯ યદાન્યેન અનાવૃષ્ટ્યા૬૦ મહામનાઃ૬૧ ।
તે વૈ૬૨ બુભુક્ષયાવિષ્ટા યજ્ઞં પ્રાપ્તા યદૃચ્છયા

૫૬ હ્યદ્ય - ક । ૫૭ સ્સેન્દ્રપુરોગમાઃ ક. ખ । ૫૮ મગચ્છન્તે -ક. ખ મગચ્છન્ત-ક। ૫૯ વીક્ષિતો ખ. । ૬૦ અનાવૃષ્ટ્યાં - ખ. । ૬૧ મહાત્મના - ક., મહાત્મનાં - ખ. । ૬૨ તવા - ક., તે વૈ (?) ।
659
અથ તાનબ્રવીદ્રાજા બ્રૂત કિં પ્રદદાનિ વઃ ।
ઊચુસ્તે ક્રુદ્ધવદનાઃ સુતં નો દત્સ્વ૬૩ પાર્થિવ । ।૫૬॥
તેભ્યઃ સત્કૃત્ય પુત્રઞ્ચ ધનઞ્ચૈવ સ પાર્થિવઃ ।
પ્રણમ્ય બહુમાનેન પારાશર્યોપપાદયત્ ॥૫૭। ।
તથા તસ્યાનતસ્યૈવં૬૪ દ્રવ્યં હિત્વા તપોધનાઃ ।
સુતં ગૃહીત્વાગચ્છન્તે૬૫ સૌકુમાર્યાત્ સ બાલકઃ૬૬ । ।૫૮॥
ક્ષુત્તૃષાભ્યર્દિતસ્તત્રઃ૬૭ અધ્વના ચ મમાર હ ।
દાવાગ્નૌ તે ચ તં ન્યસ્ય નિરીક્ષન્તોવતસ્થિરે । । ૫ ૯॥
તેષાં તત્રેક્ષતાં વ્યાસ આજગામ નરાધિપઃ ।
ઉવાચ તાનૃષીઁશ્ચેદં૬૮ પ્રહસન્ દિવ્યકુણ્ડલઃ૬૯ ॥8.119.૬૦ । ।
તૃણબિન્દુરુવાચ
યૂયં પ્રતિગ્રહં મત્તો નાગૃહ્ણત૭૦ તપોધનાઃ ।
યાજયધ્વં ન ચૈવાસ્માન્ મુનયસ્તપસૈધિતાઃ૭૧

ઇહ દોષં ન પશ્યધ્વં મરણેસ્ય શિશોર્દ્વિજાઃ ।
અધર્મ્યે૭૨ ચાયશસ્યે ચ અહો ધર્મે હિ વો૭૩ મતિઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે તમનાદૃત્ય અનુક્ત્વા કિઞ્ચિદેવ ચ ।
જગ્મુરન્યાં દિશં૭૪ વ્યાસ વને૭૫ ક્ષુત્પરિપીડિતાઃ । ।૬૩ । ।
તૃણબિન્દુશ્ચ તપસા તત્ર વૃક્ષાન્ બહૂઁસ્તદા ।
અસૃજત્ તત્ક્ષણાદ્ વ્યાસ તેષાં સુખહિતેપ્સયા । ।૬૪। ।
તે ચ તદ્વનમાસાદ્ય બહૂન્ વૃક્ષાન્ ફલાન્વિતાન્ ।
અપશ્યન્ત તદા વ્યાસ પરાં તુષ્ટિં ચ તે યયુઃ ॥૬૫। ।
ગૃહીત્વા બિભિદુશ્ચૈવ દદૃશુશ્ચૈવ તેષ્વથ ।
સુવર્ણમન્નં ભક્ષાઁશ્ચ૭૬ તથા રૌપ્યઞ્ચ સુપ્રભમ્ । ।૬૬ ॥
૬૩ ધત્સુ - ક., ધત્સ્વ (?), યચ્છ - ખ. । ૬૪ તસ્યાનતસ્યૈવ - ક. ખ. । ૬૫ ત્વાગચ્છન્ત - ક. ખ । ૬૬ બાલકં - ખ. । ૬૭ તૃટ્ક્ષુધાભ્યર્દિતસ્તત્ર - ક. ખ । ૬૮ શ્ચૈવ - ખ. । ૬૯ દીપ્તકુણ્ડલઃ (?) । ૭૦ ન ગૃહ્ણત - ક. । ૭૧... સ્તપસેધિતાઃ - ક. ખ. । ૭૨ અધર્મે - ક. । ૭૩ હિતા - ક. । ૭૪ દિશાં - ખ. । ૭૫ વનં - ક. । ૭૬ ભક્ષ્યાઁશ્ચ - ક ।
660
તૃણુબિન્દુકૃતં તચ્ચ તેમન્યન્ત તપોન્વિતાઃ ।
તતસ્તે તદ્વનં૭૭ ત્યક્ત્વા ઋષ્યઃ સપ્ત સુવ્રતાઃ ।
અન્યાં દિશં પ્રપદ્યન્ત તૃણબિન્દુશ્ચુકોપ ચ । ।૬૭॥
ઉવાચ તાનૃષીન્ ગત્વા પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચ સઃ ।
મન્યુનાતિપરીતાત્મા સંવિગ્નોથ નરાધિપઃ । । ૬૮ । ।
તૃણબિન્દુરુવાચ
નૈવાસ્મિ પતિતો વિપ્રા દુષ્ટકર્મા ન ચૈવ હ ।
ન ચૈવ વર્જિતો વિપ્રૈર્ન ચાયજ્વા ન પાપકૃત્

નરાધિપાનાં વંશેસ્મિ જાતઃ૭૮ શુદ્ધે તપોધનાઃ ।
સમ્યક્ પ્રજાઃ પાલયામિ કિં માં ન બહુ મન્યત । ।8.119.૭૦ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષયસ્તે મહાવ્રતાઃ ।
ઊચુર્ન તે વયં રાજન્૭૯ પ્રતિગૃહણીમ૮૦ સર્વથા

શોભનોસિ ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાપાલઃ પ્રજાપતિઃ ।
સન્તુષ્ટાઃ સ્મો૮૧ ન તે દ્રવ્યં પ્રતિગૃહ્ણીમ ભૂપતે । ।૭૨।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્ત્વા રાજાનં સર્વ એવ યયુર્મુને ।
સોપિ રાજા મહામન્યુસ્તદા દીપ્તં હુતાશનમ્ ॥૭૩ । ।
જુહાવ કૃત્યાં તસ્માચ્ચ ચકાર સુમહાબલામ્ ।
યાતુધાનીમિતિ ખ્યાતામુવાચેદં ચ તાં તદા ॥૭૪। ।
ગત્વા સપ્ત મુનીન્ કૃત્યે ભક્ષયસ્વ મહાબલે ।
ઉપધાર્ય હિ નામાનિ વસિષ્ઠાદીઁસ્તપોધનાન્ । ।૭૫ ॥
સા ગત્વા તુ શુભાન્નામ દિવ્યાં પુષ્કરિણીં શુભામ્ ।
તસ્યાસ્તીરં સમાસાદ્ય તસ્થૌ તાન્ વૈ પ્રતીક્ષતી । ।૭૬। ।
ઋષયસ્તેપિ સંવિગ્નાઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાવ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ।
અન્યાન્દેશાન્ વિમાર્ગન્તઃ૮૨ શુભાં વાપીં યયુસ્તતઃ । ।૭૭।
૭૭ તુ વનં - ક. । ૭૮ ઞ્જાત - ક. । ૭૯ રાજા - ક । ૫૦ પ્રતિગૃહ્ણામ - ક. । ૮૧ સ્મ - ક. । ૮૨ વિમાર્ગિત્વા - ક. ।
661
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્ગમને વ્યાસ દૃષ્ટ્વા દોષં પુરન્દરઃ ।
પરિવ્રાજકવેષેણ શ્વદ્વિતીયો૮૩ભ્યગચ્છત । ।૭૮। ।
તં દૃષ્ટ્વા તેબ્રુવન્ સર્વે પરસ્પરમનુલ્વણમ્૮૪ ।
હસન્તં તં મહાબાહું ત્રિદણ્ડવ્યગ્રપાણિનમ્ । ।૭૯ । ।
ઋષય ઊચુઃ
નૂનમેષ દિવારાત્રૌ નિત્યમેવ હ્યતન્દ્રિતઃ ।
ચખાદ યત એષોત્ર તતોયં પીવરોભવત્ । ।8.119.૮ ૦ । ।
અથવોત્તાનહસ્તોયં નિત્યમેવ પ્રયાચકઃ ।
તપઃસ્વાધ્યાયવિક્રેતા તેનાયં પીવરોભવત । ।૮૧ । ।
તમેવં બહુધા કલ્પ્ય ઋષયસ્તે તપોધનાઃ ।
પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં કસ્ત્વમિત્યેવ વાદિનઃ । ।૮૨ । ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
અહં પરિવ્રાડ્ વિપ્રેન્દ્રા આગચ્છામિ દશેરકાત્ ।
પ્રયાસ્યામિ શુભાં વાપીં નામ્નાહં તુ શુનસ્સખા૮૫

શ્વાનો૮૬ મમ સદા હીષ્ટાઃ શુનાં ચૈવ સદા હ્યહમ્ ।
તસ્માચ્છુનઃ સખા નામ્ના ખ્યાતોહં દ્વિજસત્તમાઃ । ।૮૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સહ તેનૈવ શુભાં પુષ્કરિણીં યયુઃ ।
દદૃશુસ્તાં ચ કૃત્યાં તે તયા ચૈવ નિવારિતાઃ । ।૮૫। ।
યદિ વા રોચતે વિપ્રા અસ્યામભ્યવગાહિતુમ્ ।
નામાનિ કથયિત્વેહ ચરધ્વં સુખમવ્યયાઃ । ।૮૬॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે તાં તદા કન્યામૂચુરેવં ભવત્વિતિ ।
શ્વસખા ચેદમાહૈનાનૃષીન્ સર્વાનરિદન્દમઃ । ।૮૭॥
૮૩ સ્વા (શ્વા) દ્વતીયો - ક. । ૮૪. મથોલ્વણમ્ - (?) । ૮૫ શુનસ્સખઃ - ક. । ૮૬ શુનો - ક. ।
662
વિપ્રા ઇયં યાતુધાની નેયં પ્રકૃતમાનુષી૮૭ ।
ભવિતવ્યં હિ કાર્યેણ યથેયં વદતે હિ વઃ । ।૮૮। ।
તે યૂયં યદિ મન્યધ્વં શ્રેયઃ પરમકં હિતમ્ ।
તથા નામાનિ વિબ્રૂત યથેયં નોપધારયેત્ । ।૮૯॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં ભવત્વિતિ પ્રોચ્ય તે વ્યાસ મુનયઃ શુભાઃ ।
નામાનિ તસ્યાઃ શ્રાવ્યૈવ૮૮ યથેષ્ટં તે જગાહિરે ॥8.119.૯૦। ।
નૈરુક્તાનિ૮૯ સ્વનામાનિ દુર્બોધાનિ ચ તેબ્રુવન્ ।
ન મેને યાનિ કૃત્યા સા તતસ્તે જલમાવિશન્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષામલક્ષયિત્વા સા૯૦ નામાનિ તુ શિખોદ્ભવા ।
શ્વસખં પ્રાહ બ્રૂહિ ત્વં તતો યાસ્યસિ વા ન વા । ।૯૨॥
શ્વસખ ઉવાચ
શુનામસ્મિ૯૧ સખા ક્રૂરે શ્વભિશ્ચ સહ સંગતઃ ।
શ્વસખં તેન માં વિદ્ધિ યાતુધાનિ નિશાચરિ

યાતુધાન્યુવાચ
સકૃદેવ પુનર્બ્રૂહિ નામ ત્વં માનુષાધમ ।
તતો યાસ્યસિ વિપ્રાણાં સમીપં વિદિતો મમ ॥૯૪। ।
શ્વસખ ઉવાચ
શુનામસ્મિ સખા દેવઃ૯૨ સખ્યં મેનપગં૯૩ શ્વભિઃ ।
શ્વસખા તેન હન્મિ ત્વા યાતુધાનિ નિશામય

સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્ત્વા તાં ક્રૂરાં ત્રિદણ્ડેન સુરેશ્વરઃ ।
મૂર્ધ્ન્યાજઘાન તેનાશુ ભસ્મસાદભવચ્ચ૯૪ સા । ।૯૬॥
૮૭ પ્રકૃતિમાનુષી - ક. ખ. । પ્રાકૃત (?) । ૮૮ શ્રાવ્યેયં - ક. । ૮૯ નેરુક્તાનિ - ક. । ૯૦ તેષાં ન ચ લક્ષયિત્વા - ક. । ૯૧ શુનામસ્મિન્ - ક. ૯૨ દેવિ - ઘ. । ૯૩.. મનપગં - ક, । ૯૪ શુભે... -ક. ।
663
તૃણબિન્દુસુતશ્ચાસૌ કૃત્યયા હતમાત્રયા ।
શક્રેણ જીવિતસ્તૂર્ણં૯૫ પિતરં સમુપાગમત્ ॥૯૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં તાં સ નિહત્યેન્દ્રઃ શ્વસખા શક્તિનન્દન ।
મૃણાલવિસપદ્માનિ ઋષીણામહરત્પુનઃ । ।૯૮। ।
તતસ્તે સમ્યગુત્તીર્ણા અપશ્યન્તો રુષાન્વિતાઃ ।
ચક્રિરે શપથાન્ વિપ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ । ।૯૯॥
તતસ્તે સર્વ એવૈત્ય૯૬ શ્વસખં મુનિસત્તમાઃ૯૭ ।
અબ્રુવન્ ત્વયિ શંકા નો૯૮ બ્રૂહિ યેન વિમુચ્યસે૯૯ । । 8.119.૧૦૦ । ।
શ્વસખ ઉવાચ
યો વો૧૦૦ હરતિ મૂલાનિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ।
સ સુખી મિષ્ટમશ્નાતુ૧૦૧ સસુહૃત્ સપરિગ્રહઃ । ।૧ ૦૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે ઋષયો વ્યાસ ઊચુઃ સર્વે પુરન્દરમ્ ।
ત્વયા ગૃહીતં દ્રવ્યં નસ્તત્ પ્રયચ્છસ્વ૧૦૨ નઃ પુનઃ

તેષાં સ ભગવાન્ વ્યાસ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ।
સર્વાણ્યેવાદદત્ પ્રીત ઇદં ચોવાચ તાનૃષીન્

ઇન્દ્ર ઉવાચ
ઇયં કૃત્યા હતા વિપ્રા યુષ્મદર્થે પુરા કૃતા ।
મયા હિતાર્થં યુષ્માકં ત્રિદણ્ડેન તપોધનાઃ ।
ક્રુદ્ધેન રાજ્ઞા યુષ્માકં કૃતૈષા તૃણબિન્દુના । । ૧ ૦૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તામાગમ્ય૧૦૩ તતો૧૦૪ દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
વિષ્ણું તં સ્નપયાઞ્ચક્રુસ્તીર્થે ઋષિગણાર્ચ્ચિતે૧૦૫ ॥ ૧ ૦૫। ।
૯૫ શક્રેણોજ્જીવિત (?) । ૯૬ એવેત્ય - ક । ૯૭ ઋષિસત્તમાઃ - ક. । ૯૮ નૌ - ખ । ૯૯ વિમુચ્યતે - ખ. । ૧૦૦ વા - ક. । ૧૦૧ મૃષ્ટમશ્નાતુ - ક. ખ. । ૧૦૨ ન્નો પ્રયચ્છશ્વ હિ - ક. ખ. । ૧૦૩ તમાગમ્ય - ક. ખ. । ૧૦૪ તદા - ક. । ૧૦૫ ઋષિગણાન્વિતે - ક. ।
664
તતસ્તે હિમવચ્છૈલં સમાગમ્ય મુદાન્વિતાઃ ।
અયાજયયન્૧૦૬ તદા વિષ્ણુમશ્વમેધેન સુવ્રતાઃ ।
તસ્મિન્ યજતિ દેવેશસ્ત્ર્યમ્બકઃ૧૦૭ સગણેશ્વરઃ ।
યજ્ઞં પ્રતિ મુદા યુક્ત આજગામ વિહાયસા ॥ ૧ ૦૭॥
વ્યાસ ઉવાચ
અહો બત ત્વયેદં મે કથિતં બ્રહ્મણઃ સુત ।
યાતુધાન્યા ઉપાખ્યાનં પરં ગુહ્યં સુદુર્વિદમ્ ॥૧ ૦૮॥
ઇદં૧૦૮ હિ ગુહ્યં પરમં મહાર્થવત્૧૦૯ સદા યશસ્યં પરમં ચ પાવનમ્ ।
ત્વયા૧૧૦ મહાયોગ યથાવદીરિતં પુરામૃતં પૂર્ણશશિપ્રભં યથા । । ૧૦ ૯॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વામનતીર્થયાત્રાયાં યાતુધાન્યુપાખ્યાને ઊનવિંશોત્તર-શતતમોધ્યાયઃ૧૧૧
વ્યાસ ઉવાચ
અતઃ પરં સ ભગવાન્ યથાગાત્પરમેશ્વરઃ ।
યજ્ઞેન યજમાનં તં સમીક્ષ્ય૧ કથયસ્વ નઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
સ તુ શૂલધરો દેવો ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
કૃષ્ણાષ્ટમ્યામુવાચેદં દેવીં હિમવતઃ સુતામ્ ॥૨। ।
દેવ્યદ્ય સુભગે લોકે કૃષ્ણપક્ષાષ્ટમી૨ શુભા ।
રજન્યામદ્ય યાસ્યાવ શ્મશાનાન્યભિવીક્ષિતુમ્ । ।૩ ॥
દેવ્યુવાચ
યથા તે રોચતે દેવ તથા ભવતુ લોકપ ।
તવેષ્ટં યન્મહાદેવ મમાપિ દ્વિગુણં હિ તત્૩ ॥૪। ।
૧૦૬ યાજયન્ત - ક., યાજયન્તં - રવ્ર. । ૧૦૭ દેવેશે ત્ર્યમ્બકઃ - ક. । ૧૦૮ ઇમં - ક. ખ. । ૧૦૯ મહાર્થં - ક. ખ. । ૧૧૦ મયા - વા. । ૧૧૧ આધ્યાયઃ ૧૭૨ - ખ. ।
૧ સંવીક્ષ્ય - ઘ. । ૨ કૃષ્ણી પક્ષાષ્ટમી - ખ. । ૩ હિતમ્ - ક. ।
665
અથ તસ્મિન્દિને વ્યાસ ઉજ્જયિન્યાં૪ મહામુને ।
બ્રાહ્મણસ્ય સુતો બાલઃ શુચિર્વિદ્વાન્મમાર હ૫ । ।૫। ।
તં તેભિસંસ્કૃત્ય તદા અલંકૃત્ય યથા૮ વિધિ ।
ક્રોશન્તશ્ચ રુદન્તશ્ચ શ્મશાનાયૈવ નિન્યિરે । ।૬ । ।
તે શ્મશાનં તદા નીત્વા૭ બાલં તં રક્તપાદકમ્ ।
સ્નેહાદ્ દુઃખપરીતાશ્ચ૮ રુરુદુર્બહુધા ભૃશમ્ । ।૭। ।
તથા તાન્ રુદતો વીક્ષ્ય ક્રદ્ધો ગૃધ્રઃ ક્ષુધાન્વિતઃ ।
પ્રાજ્ઞવત્ સ તુ સંદિશ્ય૯ તાનુવાચ દ્વિજાઁસ્તદા ॥૮ ।
વિપ્રાઃ શૃણુત મે વાક્યં માનુષા૧૦ યદ્વદામિ વઃ ।
બુદ્ધિહીનાઃ સ્થ સુવ્યક્તં નિશામયત મદ્વચઃ૧૧ । ।૯ । ।
મૃત એષ૧૨ હિ કાલેન કિં શોચથ૧૩ યથાબુધાઃ ।
રુદિતો નૈષ જીવેત૧૪ સ્વાર્થં કુરુત વિજ્વરાઃ । ।8.120.૧ ૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રત્વા તદા ત્યક્ત્વા સુતં યયુઃ ।
મુહુર્મુહુર્નિરીક્ષન્ત અથ તાન્૧૫ જમ્બુકોબ્રવીત્ । । ૧૧ । ।
અહો ધિઙ્ માનુષાઃ સર્વે વીક્ષધ્વં બુદ્ધિવર્જિતાઃ ।
નિઃસ્નેહાશ્ચા૧૬કૃતજ્ઞાશ્ચ ત્યક્ત્વૈનં યાથ૧૭ વૈ કથમ્ ॥૧ ૨। ।
દુઃખેન લભ્યતે પુત્રસ્તથા ચૈવ પ્રસૂયતે ।
દુઃખેન ચ પુનઃ ક્રૂરા વર્દ્ધતે૧૮ વ્યાધ્યુપદ્રુતઃ । । ૧૩ ॥
વિસ્મૃતાનિ હિ વસ્તાનિ ચાટૂનિ સુબહૂનિ વૈ ।
અકરોદ્યાન્યયં બાલ અહો નિઃસ્નેહતા હિ વઃ૧૯ । । ૧૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે જમ્બુકવચઃ શ્રુત્વા વ્યાસ સમાગતાઃ ।
પરિવાર્ય રુદન્તશ્ચ તસ્થુઃ પિતૃવને તદા । । ૧૫ । ।
૪ ઉજ્જયન્યાં - ક. । ૫. ન્મનોરહ- (હરઃ?) - ક. । ૬ તદા - ક. । ૭ ગત્વા - ક. ખ । ૮ સ્તે - ખ । ૯ સંદૃશ્ય - ક., સંવિશ્ય - ખ, સચિંત્ય - ઘ. । ૧૦ યત્નેન - ઘ. । ૧૧ કિમર્થં રુદ્યતે ભૃશં - ઘ. । ૧૨ એવ - ક. । ૧૩ શોચત - ખ. । ૧૪ ભવિતા ન સજીવોયં - ઘ. । ૧૫ અથૈતાન્ - ખ., તથૈતાન્ - ક । ૧૬ શ્ચ - ક. । ૧૭ યાત - ક. ખ. । ૧૮ વધ્યતે - ક. । ૧૯ નિઃસ્પૃહતામિવ - ક.,.. નિ ચ - ખ. ।
666
અથાગાન્નિશિ દેવેશઃ કપર્દી પ્રિયયા સહ ।
ગણૈઃ સર્વૈર્વૃતો દેવઃ સહ નન્દીશ્વરેણ ચ ॥૧ ૬॥
સ તાનીશઃ સમભ્યેત્ય સર્વભૂતસુખાવહઃ ।
વરદોસ્મીતિ તાંસ્તત્ર રુદતઃ પ્રત્યુવાચ હ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે દીનયા વાચા વાષ્પપર્યાકુલેક્ષણાઃ ।
ઊચુર્જીવઃ સુતો નોયં ભવેદ્દેવાજ્ઞયા તવ

તેષાં સ ભગવાંસ્તત્ર જીવયિત્વા સુતં શિશુમ્૨૦ ।
ગણેશત્વં દદૌ દિવ્યં વાસં તત્રૈવ ચાક્ષયમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ તાં નિશાં પ્રાપ્ય૨૧ શ્મશાનાનિ યથાવિધિ ।
ગત્વા૨૨ જગામ વૈદૂર્યં કૂટં હિમવતઃ શુભમ્

સ દીપ્તતેજા વિભુરવ્યયાત્મા પિનાકધૃક્ પર્વતકૂટવાસી ।
ઉવાચ તાન્ યજ્ઞવરેણ દીક્ષિતાન્ વરં વૃણીધ્વં ત્રિદિવૈકસંશ્રયાઃ૨૩

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વિંશોત્તરશતતમોધ્યાયઃ
૨૦ શિશું સુતમ્ - ખ । ૨૧ શતાનિ સંપ્રાપ્ય - ક, સ તાનિ સંપ્રાપ્ય - (?) । ૨૨ તત્ત્વં - ખ., તતો (?) । ૨૩ ત્રિદિવૌકસંશ્રયાઃ - ક. ખ.,... સંશ્રયાદિતિ - ખ. ।