Skanda Purana · Chapter 8.10

[https://sa.wikisource.org/s/ad7 pūrva pṛṣṭhaḥ‍‍‍‍‍‍‍(adhyāyāḥ ८१ - ९०‌‌‌‌)] | [https://sa.wikisource.org/s/aib aāgāmī pṛṣṭhaḥ ‍(adhyāyāḥ १०१ - ११०‌)]
sanatkumāra utrāca
tasminbale tathā१ tena somenāpratimaujasā /
hanyamāne mahāmāya: samāśvasya tadāsuraḥ

hiraṇyākṣo diteḥ putra idamāha ruṣānvitaḥ /
garutmataḥ sutaṃ vīraṃ rathayantāramāhave२

khageśvara na te lajjā bhavatīha raṇārṇave /
yanmāṃ४ rathena saṃgrāmāt५ tvaṃ harasyanyatodya६ vai

kiṃ vakṣyantyasurāḥ sarve daityāścaiva mahābalāḥ /
rājāsmākaṃ jita: saṃkhye śatrubhiḥ śatrutāpanaḥ

jīvitaiṣī parityajya bālānasmān ḍhurātmavān७ /
raṇādapagataḥ kvāpi dhiṅ māmaśubhakāriṇam

kaśyapasya suto bhūtvā bhrātā daityasya saṃmataḥ९ //
hiraṇyakaśipordaityo१० mahāyogabalānvitaḥ११

६//
agrataḥ१२ sarvadaityānāṃ dānavānāṃ tathaiva ca /
rājā svāmī ca śūraśca१३ nirjitaḥ śatrubhiḥ katham

athavā devapakṣasya tvaṃ putro vai garutmataḥ /
tameva pakṣaṃ bhajase na māṃ tvaṃ parirakṣase /८/
nāhaṃ tava na śaktodya śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam /
khaṅgenānena tīkṣṇena chettuṃ khagakulādhama

१ tadā - gha // २ ...mabravīta - kha. // ३ raṇāntare - gha. // ४ tvaṃ yā (māṃ?) - kha. // ५ saṃgrāme - kha. / ६ vah5thanyatodya - gha. // ७ durātmanāma - kha., durātmanaḥ (? ) // ८ .. dupagata: - kha , .. dadya - gha. // ९ ... santama - gha. / १० hiraṇyakaśipurdaityo - kha / ११ mahāmāyo balānvitaḥ - kha. // १२ agraṇī (?) / १३ vṛddhaśca - kha. /
509
mitraṃ tvaṃ mama mandasya purā bālasakheti ca१४ / /
ataḥ kṛtvābhirakṣāmi१५ gaccha muktosi doṣavān

tasya tadvacanaṃ śrutvā rathayantā khageśvaraḥ / /
uvāca ślakṣṇayā vācā hiraṇyākṣaṃ mahāsuram

mā krudho dānavaśreṣṭha१६ nāsmi daitya tavāhitaḥ /
tadopavāhitaḥ१७ kṣipraṃ raṇād rakṣārthameva hi

sūtāḥ śāstravidaścaiva bruvate dānaveśvara /
dampatī rathiyantārau parasparamanuvratau

rathinā śastraghātebhyo rakṣyo yantā yathā priyā /
tena caiva ratho rakṣyo yathā bharttā jayāvahaḥ //१४/ /
sa bhavān ripuṇā bhinno hyavabaddhaśca saṃyuge /
aśaktaḥ syāditītyevaṃ mayā kṣipramapohitaḥ१८

āāśvasya balamādhāya१९ punaryuddhena daṃśitaḥ /
ripūñjeṣyasi saṃgrāme tvevaṃ tvamapavāhita:२०

ye hi kālepayānti sma kāle cāyānti daṃśitāḥ /
teṣānnāsulabho२१ daitya jayo yuddhe mahātmanām

na cāhamahita: satyaṃ hitakṛt tava nityadā /
mā śaṅkāṃ kuru daityendra śape satyena sarvataḥ

na cāpyaviditaṃ tedya२२ kṛto yat śapathaḥ२३ purā /
tathaivāmṛtapaścāhaṃ na mṛtyurmama vidyate२४

ahaṃ garutmataḥ putro devān hitvāsurān śritaḥ /
tavaiva daitya snehena mā śaṅkāṃ tvaṃ kṛthā mayi

etadbalaṃ candramasā vahninā copapīḍitam२५ /
trāhi kṣipraṃ mahābāho२६ na śokaṃ kartumarhasi

१४ bālaḥ sakheti ca - gha. // १५ kṛtabhirakṣastvaṃ (? ) // १६ nātra lajjā dānaveśa - gha. // १७ tannopavāhitaḥ - kha./ १८ kṣipra pravāhitaḥ - kha. // १९ ... mādāya - kha. // २० ...tyevaṃ - kha., tvamevamapavāhitaḥ (?) / २१ teṣānna sulabho - kha. // २२ na caiva ta (tva) dbhīto vākyai - kha. // २३ me kṛtaṃ śapathaṃ - gha., kṛtohamapa (ma)raḥ --kha. २४ yatohamamṛtaṃ prāpya (śya) cāmaratvamavāptavāna - gha // २५ copapīḍitāḥ - kha. // २६ mahāmohau - kha. / /
510
māyāmatha samāsthāya dhanuṣā vā balena vā /
jahi śatrūnmahārāja२७ mā२८ ruṣantu diteḥ sutāḥ

sanatkumāra uvāca
tataḥ sa taṃ२९ pariṣvajya pakṣirājaṃ mahāsuraḥ /
abhidudrāva vegena rathenāmbudanādinā /२३//
tasyāpatata evātha savahniścandramāstathā /
śarairāśīviṣākārairdhvajaṃ cicchidaturyudhi

tato lalāṭe viddhvainaṃ tau devau śaśipāvakau /
yugāntāmbudavad vyāsa nādamuccaiḥ pracakratuḥ

tayostallāghavaṃ dṛṣṭvā hiraṇyākṣaḥ pratāpavān /
āgneyenāstramukhyena śiśiraṃ३० tad vyaśātayat

tuṣāravarṣaṇaṃ dagdhvā tatosau māyayā punaḥ /
saṃmohayitvā vegena rāhurbhūtvābhidudruve३१

sa rāhuṇā tadā tena grasyamānaḥ khageśvaraḥ /
raṇaṃ tyaktvānyato yātastato detyo nanāda ha

dānavā hyapi te३२ sarve naṣṭe tasmin himāśaye /
samāśvasya punaścakruryuddhaṃ suragaṇaiḥ saha /
tembudāśanisannādāḥ samudrasamanāditāḥ /२९//
daityadānavamahārathāḥ pravarasādina āśvasantaḥ /
- - taneva yuddhakāṃkṣiṇo daṃṣṭriṇa iva mahāgajā vanasamāśritāḥ

iti skandapurāṇe yuddha ekanavatitamodhyāyaḥ
२७ śatrummahārāja – kha/ २८ – tu – kha/ २९ – santaṃ – kha/ ३० – timiraṃ – kha/
३१ vidudruve - kha. / ३२ – pihite – kha
511
sanatkumāra uvāca
nakṣatrādhipatiṃ dṛṣṭvā bhagavān havyavāhanaḥ /
vidrutaṃ dānavabhayāt padātiryoddhumudyataḥ१

sa śarairdānavarathaṃ sasūtaṃ sahavājinam२ /
sadhvajaṃ sapatākañca bhasmasāyujyamānayat३

tatosya kārmukaṃ divyaṃ śareṇānataparvaṇā /
vijyaṃ cakāra saṃkruddhastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

athāndhakaśca rāhuśca prahlādo maya eva ca /
anye ca dānavaśreṣṭhāḥ kṛśānuṃ paryavārayan

sovaplutya tadā teṣāṃ dhanūṃṣi ca ca rathām̐stathā /
dhvajāni ca vicitrāṇi dadāha ca rarāsa ca /

kavacāni vicitrāṇi śirāṃsi ca vasūttamaḥ /
dadāha vikṛtākāro nādayan sarvatodiśaḥ

hāheti nadatāṃ tatra bhagavān hyavyavāhanaḥ /
jihvā dahn४ babhau vyāsa guhāyāṃ dīpavat sthitaḥ

keṣāñcit pradahat tāni dānavānāṃ mukhāni saḥ /
paṅkajānīva५ phullāni timirārirmahāprabhaḥ

keṣāñcittu gajendrāṇāṃ karān kāñcanabhūṣitān /
dadāha bhagavān vahnirdāvāgnirbhujagāniva

śarān śarāśanāñcaiva tathā khaṅgaparicchadān /
dadāha bhagavān vahnirhastyaśvamapi sarvaśaḥ

te hanyamānā daityendrā viśastrā duḥkhitā bhṛśam /
bhramanti vitanutrāśca tatra tatraiva - --७

teṣāṃ vahnipradīptānāṃ dahyatāṃ suravidviṣām /
hiraṇyākṣaḥ svayaṃ rājā parjanyaḥ samapadyata

१ ...ryamathāgataḥ (yoddhumāgata:?) - kha., samadhāvata - gha. // २ ...sahavājina: - kha. // ३ pādayat - kha. / ४ dantaṃ – kha. // ५ .. niva - kha. // ६ dhvajaparicchadān (?) / ७ sarvakṛta. ? - kha., sarpavat (?) /
512
sa meghabhūto daityendrastamagniṃ vṛṣṭibhistadā /
praśāmayata८ vegena saṃvarttaka ivāmbudaḥ

taṃ praśāntaṃ tadālakṣya vidhuraṃ hṛvyavāhnam /
vipracittiḥ śaraistīkṣṇairlalāṭe samavākirat

tatosya nadato bhūyo mayo dānavasattamaḥ /
mukhe śarān mahāghorānnicakhāna mahāsuraḥ

tasya tena tadā vyāsa mukhe bhinnasya dāruṇaḥ /
uttasthau vāyuvad dhūmaḥ śarīrādañjanopamaḥ

tena dhūmena९ khañcaiva divaṃ bhūścaiva sarvaśaḥ /
pūritā mahatā१० vyāsa na prājñāyata११ kiṃcana

tena śabdena saṃjñābhirnāmaviśrāvaṇairapi /
karasparśaistadā१२ nyonyamanayadyamasādanam

na devo jñāyate tatra na daityo dānavopi vā /
ajānantastatastatra saṃsthāmetāṃ१३ pracakrire / / १९ / /
āṭiṃ daityāḥ prakurvanta baka ityeva devatāḥ /
bakaṃ vadanti ye tatra daityāstān vyahnam̐stadā

āāṭiṃ bruvāṇaśca surā ityevaṃ tad vyavartata१४ /
evaṃbhūtamabhūdyuddhaṃ१५ varṣāṇāṃ tu१६ sahasrakam१७

mahadbhayaṃ vai१८ daityānāmandhakāre suraissaha

tadandhakāre sumahābhayaṃkaraṃ tadābhavadyuddhamatīva dāruṇam /
jagadvināśāya jagaddhitaiṣiṇāṃ surāsurāṇāṃ rudhiraughanisravam१९

iti skandapurāṇe yuddhe dvinavatitamodhyāyaḥ
८ praśameyata - kha., prāśāmayat (?) / ९ dhūpena - kha / १० mahato - kha. // ११ prajñāyata - kha. / १२....stathā (?) // १३ saṃjñāmetāṃ (?), saṃgrāmaṃ taṃ - gha. // १४ ...dhyavartata (?) // १५ etadbhūtamayudhyantu - kha / १६ vai - kha. // १७ mahadbhaya - kha. gha., tadabhūtsaṃjñayā yuddhaṃ mūrkhāṇāṃ vai mahad bhayam - gha. // १८ sahasramekaṃ - kha. / १९ visrutaṃ - gha. / -
513
sanatkumāra uvāca
athāsau tena kālena keturagneḥ१ samutthitaḥ /
vāyunābhihataścaiva agacchad vilayaṃ bhṛśam

tataḥ samabhavad vyoma vimalaṃ sarvameva hi /
apaśyanta surāssarve daityāścaiva parasparam

tataḥ śaṃkhāśca bheryaśca paṭahāḍambarāstathā /
sughoṣakā ḍiṇḍimāśca bhagnā bheryaśca sarvaśaḥ

baladvayepyavādyanta śataśotha sahasraśaḥ /
atha śakraśca devendro yamo vaiśravaṇastathā

pūṣā bhagaśca dvāvetau aryamā mitra eva ca /
jayanto marutaścaiva rudrādityāśca sarvaśaḥ

vegena sumahāvegā mamṛdurdānavaṃ balam /
tatra cāmīkarābhāsaṃ pragṛhya balavaddhanuḥ

yamo daṇḍena daityendrānanayadyamasādanam /
sa pañcabhiḥ śarairviddhvā hiraṇyākṣaṃ mahābalam

aśvām̐ścaikaikaśaḥ sarvān jahāsa ca nanāda ca /
tasya sarve tadāyastā daityadānavasattamāḥ / /८//
śarānāśīviṣākārān vyasṛjan vikṛtāśanān /
tān sa ciccheda samare tridhaikaikaṃ laghukriyaḥ

punaśca viśikhai५rghorairardayat prahasanniva /
tatondhakasya yantāraṃ rathañca sahavājibhiḥ / /8.93.१ ०//
kiṃkareṇa६ mahāvīryo yamo ninye svakaṃ puram७ /
tatondhako gadāpāṇiryugāntāmbudavannadan //१ १ //
abhyadhāvadyamaṃ tūrṇama tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt /
tasya vajreṇa devendro gadāṃ hemapariṣkṛtām //१ २//
१ rugraiḥ (rugraḥ) - gha. / २ ha - kha. / ३ daityendro - kha / ४ vyasṛñjan - kha. / ५ niśitai - kha. / ६ kiṃkāreṇa (?)- kha. / ७ punaḥ - kha /
514
bibheda śatadhā८ vyāsa sāpatad bhuvyavasthitā /
taṃ viśastraṃ vikavacaṃ kṛtvā te devasattamāḥ //१ ३ //
yugapacchastravarṣeṇa tāḍayāmāsurāhave /
yamo daṇḍena taṃ mūrdhni śakro vajreṇa cāhanat

vittadośaninā caiva pāśena varuṇastathā /
anye cānyaistathā devā hyamoghairāyudhottamaiḥ //१ ५//
abhyadhāvannasaṃrabdhā hatastvamiti vādinaḥ /
na caiva tasya daityasya duḥkhaṃ tatrābhavattadā // १६/ /
sopi daityastatotpatya९ puṇḍasyāsthāya१० pṛṣṭhataḥ /
yamaṃ muṣṭiprahāreṇa puṇḍād bhūmāvapātayat

tathendrasya gajaṃ bhūyo pucche saṃgṛhya vegavān /
bhrāmayitvākṣipad dūre naṣṭastvamiti cābravīt

tato dhaneśasya punaḥ śivikāṃ kāmagāminīm /
ākṣipya११ bahudhā daityo vyadhamat krodhamūrchitaḥ / /१ ९//
tato gajairgajān nighnat१२ padātīm̐śca padātibhiḥ /
rathaṃ rathena ca raṇe hayām̐śca hayasādibhiḥ / /8.93.२० //
punargaje१३ mahendrasya hanyamānopi१४ saṃyuge /
samutplutya१५ tadā śakraṃ gajaskandhānnyapātayat

tasya tat karma saṃvīkṣya dānavendrasya saṃyuge /
sarve devā diśaḥ sarvāḥ pranaṣṭā jīvitārthinaḥ

pūrveṇa bhagavānindraḥ sahādityaḥ१६ salokapaḥ /
dakṣiṇena tathā rudrā vasavaścāśvināvapi

pratīcīṃ yakṣarakṣāṃsi piśācāḥ pannagaiḥ saha /
uttareṇa tathānye ca prapadyanta१७ yathā mṛgāḥ

८ sa tathā - kha. / ९ sa.. tadotpatya - gha. / १० puṇḍamāsthāya - gha. / ११ ādāya - gha. / १२ nighnan - kha / १३ punargajaṃ - kha. / १४ hanyamānañca - gha. / १५ avaplutya - kha / १६ sahādityaiḥ - kha / १७ palāyanta(?)/
515
teṣu bhagneṣu daityendrāḥ pṛṣṭhato vikṛtāyudhāḥ /
abhyadhāvanta garjanto bhayaṃ teṣāṃ vyadarśayan //२५/ /
tato muhūrttaṃ te gatvā hiraṇyākṣeṇa vāritāḥ /
nivṛttāḥ samatiṣṭhanta sarvemarṣavaśaṃ१८ gatāḥ / / २६//
athovāca tataḥ kruddhān hiraṇyākṣo hasanniva /
daityadānavanāthām̐stānidaṃ vacanakovidaḥ

kimebhirabalairadya१९ yuṣmākaṃ daityadānavāḥ /
avabaddhaiśca ruddhaiśca mṛtasaṃjñai२०rdurātmabhiḥ

hatāste nātra sandeho yeṣāṃ rājyamidaṃ dhṛtam२१ /
naiṣāṃ jīvitamadyāsti mā tvaradhvaṃ subāliśāḥ //२९ /
abalānapi saṃrabdhānnirāśān jīvitaiṣiṇaḥ /
avaddhyeti balāccaiva durjayāśca na saṃśayaḥ(?) //8.93.३ ० //
saṅgamokṣannidānīñca la - - - - - sava ( ?) /
- - - - - - - - ityuvāca sadośanāḥ (?) //३ १//
yadetadrājyamityāhuḥ prāṇā hyete mahātmanāma, /
sa teṣāṃ harati prāṇān yasteṣāṃ rājyamāharet

teṣāmadya hṛ - - - - - - - tasamaiḥ suraiḥ /
āpūrayāma२२ sthānāni devānāṃ dānaveśvarāḥ //३३ / /
sanatkumāra uvāca
tataste sahiraṇyākṣāḥ prāviśannamarāvatīm /
ratnāni jagṛhurvyāsa vijayaṃ cāvaghoṣayan / /३४/ /
ārakṣamāmanustatra cakṣu२३rāptaiśca tesurāḥ /
āśvāsayanta paurāṃśca tathā prakṛtayaśca ha //३ ५//
- - miti tathārgheṇa tathaivopāyanairvaraiḥ /
āśīrbhiścāsuraśreṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ praṇemire / /३६/ /
१८ manyuvaśaṃ - kha. / १९... ratra - kha. / २० bhṛtasaṃjñai - kha. / २१ hṛtam (?) / २२ mā - kha. / २३ cakhyu (?) /
516
tān samāśvāsya२४ daityendro hyadhyasya ca varāsanam /
kāryāṇi kṛtvā sarveṣāmagacchad varuṇālayam

te siṃhanādairvividhaiśca vādyaiḥ pravalganāsphoṭitakūjitaiśca /
mahāsurā२५ dānavarājasiṃhaṃ jagmussamantāt parivārya sarve //३८/ /
iti skandapurāṇe varuṇālayagamane triṇavatitamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
tamāpatantaṃ vegena garutmantamivāhave /
dṛṣṭavā varuṇaputrāste pitrā saha vidudruvuḥ // १ / /
daityāścāpi hi te sarve prāpya tadvaruṇālayam /
vyūḍhaskandhā vyatiṣṭhanta vyasṛjaṃstatpuraṃ prati //२/ /
dūtaṃ vātāpinaṃ caiva rājñā preṣitamūrjitam /
sa gatvā tāṃ purīṃ ramyāṃ praviśya ca mahāsuraḥ // ३ / /
pauraiḥ supūjito vyāsa prāhedaṃ tān sugarvitaḥ /
rājā sarvasya lokasya daityadānavanandanaḥ //४/ /
kaśyapasya sutaḥ śrīmān hiraṇyākṣaḥ pratāpavān /
jitvā sarvān surān saṃkhye ājñāpayati vassadā //५/ /
yūyaṃ śṛṇuta sarve me ājñāṃ kuruta caiva१ hi /
ānayadhvaṃ ca ratnāni parityajata devatāḥ / /६/ /
devapakṣotra yaḥ kaścit pure prativasatyuta२ /
abhayaṃ tasya३ yacchāmi yātu devānabhītavat४ / /७/ /
nāradādyāśca ṛṣayastaṃ samāsādya daityakam५ /
ūcustamasuraṃ vyāsa sāntvayuktamidaṃ tadā / /८/ /
२४ sama śvasya - kha. / २५ mahāsuraṃ - kha. / .
१ kuru tathaiva - kha. / २ prativasantyuta - kha / ३ ayantasya prayacchāmi - kha. / ४... nnabhītavat - kha, itaḥ paraṃ patramekaṃ khaṇḍitaṃ khapustake / ५ itaḥ pūrvaṃ khapustake iva gha pustakepi kiyānaṃśaḥ khaṇḍitaḥ /
517
rājā bhojo virāṭ samrāṭ bhūpatiḥ kṣatriyo nṛpaḥ /
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastannārccayate६ budhaḥ७

sa tvaṃ rājā ca bhojaśca virāṭ samrāṭ tathaiva ca /
bhūpatiḥ kṣatriyaścaiva nṛpaḥ sarvasahastathā //8.94.१ ०//
nirjitāḥ sumahāvīryāstvayā devāḥ savāsavāḥ /
kastvayā sadṛśo loke bāhyaikaṃ८ rudramīśvaram

tvaṃ pātā sarvalokānāṃ harttā sraṣṭā tathaiva ca /
kastavājñāṃ mahārāja pratihanyād durātmavān

vayaṃ९ ca sarve daityendra varamicchāma१० dānava /
varadastvaṃ hi bhūtānāmasmākaṃ varado bhava

sanatkumāra uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā varadosmīti sobravīt /
ūcuste daityarājānaṃ tadā vacanakovidāḥ //१४/ /
ṛṣaya ūcuḥ
yadetaduktaṃ bhavatā narakavyādhimṛtyuṣu /
na tathā tad bhaved daitya eṣa no dīyatāṃ varaḥ

daitya uvāca
mama pratijñā viprendrāḥ pūrvameva tapodhanāḥ /
lokānāṃ sukhamedheyaṃ rājā lokasya yadyaham

na tathā tat kariṣyāmi yadyahaṃ munisattamāḥ११ /
mithyāpratijñaḥ syāṃ cāhamasatyaśca durātmavān / /१७//
tasmādanyad१२ bhavanto māṃ vara yācantu१३ supriyam /
kartāsmi taṃ tathā sarvaṃ yācehaṃ१४ śirasā ha vaḥ / /१ ८/ /
६ ...śrayate - gha. / ७ budhaiḥ - gha. / ८ tyaktvaikaṃ (?) / ९ yamaṃ - gha. / १० varamicchāmi - gha. / ११ ṛṣisattamāḥ - gha. / १२ ...danyaṃ - (?) / १३ yācata - gha. / १४.. .ceyaṃ - gha. /
518
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te /
hiraṇyākṣamidaṃ vyāsa punarevābruvan१५ vibhum

ṛṣaya ūcuḥ
lokadharmapravṛttyarthaṃ brahmaṇā daityapuṃgava /
kṛtametat purā sarvaṃ dharmaścāpi pravartitaḥ

samīkṣya caitallokasya dharmaścāpi१६ pravarttitaḥ /
nābhūtastad bhaved daitya iti no varado bhava

pratijñā prabhavet sā yallokānāṃ१७ duḥkhavarjanam /
tacca tasmānna naśyeta brahmaṇaḥ१८ kṛtiravyayā

yāvattvaṃ daitya lokasya rājā hyasi१९ prabhuśca ha /
evaṃ tvayānṛṇatvaṃ२० ca brahmaṇo२१dya kṛtaṃ२२ bhavet

teṣāṃ sa vacanaṃ śrutvā ṛṣīn niścitya daityarāṭ /
ye२३ drohāḥśakrapakṣāśca mamājñābhaṅgakāriṇaḥ / २४//
teṣāmeva bhavenmṛtyurnarakeṣu ca yātanāḥ /
etadāha tadā rājā te cāpyūcurnarādhipam / /२५//
evamastviti tāṃ२४ścoktvā yātanāmokṣamādiśat /
sa muktvā nārakān२५ sarvān dadau sthānasya rakṣaṇam

pitṛrājānamanagha vipracittiṃ mahābalam /
tatovaghuṣya sa jayaṃ pūjayitvā tu tāndvijān /
jagāma dhanadāvāsaṃ hiraṇyākṣo mahābalaḥ

te tāṃ dhaneśasya purīṃ mahābalā vinādayaṃtoṃndhakapālitāstadā /
hiraṇyanetraṃ parivārya२६ dānavāstadābhijagmurjaladā ivācalam

iti skandapurāṇe hiraṇyākṣadigvijaye yamalokābhigamano nāma caturṇavatitamodhyāyaḥ
१५ ..bravīd - gha. / १६ dharmasyāpi - gha / १७ dyāyaṃ lokānāṃ - gha. / १८ tasyaitad brahmaṇaḥ - gha. / १९ hyāsīt- gha / २० sa vāmṛṇatvaṃ - gha / २१ brahmaṇā - gha. / २२ kṛti - dha. / २३ yo - gha. / २४ tvāṃ - gha. / २५ varadān - gha. / २६ pravidārya - gha. /
519
sanatkumāra uvāca
tathā१ laṅkāṃ२ samāsādya dhaneśasya purīṃ śubhām /
adūre tasthuruddhūtāḥ sannaddhakavacāyudhāḥ

avasthitām̐stathā dṛṣṭvā dānavān३ baladarpitān /
laṅkānivāsinaḥ४ sarve nidhipālāstathaiva ca

nidhayaḥ śaṃkhapadmādyā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
arghaṃ ratnāni५ cādāya dānavāya nyavedayan६

ūcuśca tava daityendra vayaṃ vaśyā na saṃśayaḥ /
kiṅkarāśca praśādhyasmān yathāvaddānaveśvara७

hiraṇyākṣa uvāca
mā bhīrbhavatu vo yakṣā mama yūyaṃ na saṃśayaḥ /
ayaṃ rājā hi vaḥ śreṣṭho hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ

prahlādo devasaṃghānāṃ sarveṣāṃ viprabādhanaḥ /
tatastaṃ tatra saṃsthāpya dhaneśaṃ daityapuṅgavam

anyeṣāṃ devasaṃghānāṃ sthānānyāpūrayatpunaḥ /
saṃsthāpya sarvasthāneṣu sthānino dānaveśvarān

andhakantvamarāvatyā८mindratvenābhyaṣecayat /
bhūrllokañcākhilaṃ daityaḥ svayamevānvaśāsata९

bhūyaśca dhanurādāya saśaraṃ sūryasannibhaḥ१० /
daityendro medinīṃ prāha mamātmānaṃ vidarśaya११

sā bhītā tasya daityasya vepamānā kṛtāñjaliḥ१२ /
jayetyuktvāgratastasthau viṣṇorlakṣmīrivāparā //8.95.१ ० //
tāṃ mṛgīmiva śārdūlo bhujaṅgīmiva pakṣirāṭ /
śārdūlīṃ siṃha iva ca siṃhīṃ śarabharāḍiva

१ tato (?) / २ laṃkāṃ - gha / ३ dhanado - kha / ४ alakāvāsinaḥ - gha. / ५ argharatnāni - kha. / ६ nivedayan - kha. / ७ devo dhaneśvaraḥ - gha., nareśvaraḥ kha / ८... stvamarāvatyāṃ - kha. / ९,.. nvaśāsate kha. / १० sūryasannibhaṃ - kha. / ११ mama tvaṃ vai nidarśaya - gha., ' vadeśata - kha. / १२ kṛtāñjalī - kha. /
520
haṃsīṃ kāka iva kṣudro mayūrī madgurāḍiva१३ /
tathā tāṃ sa diteḥ putro jagrāha ruṣitānanaḥ /
uvāca caiva१४ saṃrabdhastāṃ devīṃ bhayavihvalām / / १ २//
tavāhaṃ vasudhe bharttā brahmaṇā prakṛtaḥ śubhe /
mānyaṃ१५ patiṃ tvamicchethā rakṣiṣyehaṃ tato hi te / /१ ३ / /
sanatkumāra uvāca
tato rasātalaṃ१६ gatvā svapurasya samīpataḥ /
babaddha nāgapāśaistāṃ duṣṭāmiva yathāṅganām

tatocalena daityendraḥ śaṃkhena sumahābalaḥ /
ārttāṃ rurodha१७ duṣṭaśca१८ kandarāmiva vīryavān१९

tatosyā rakṣaṇe nityamudyuktān rakṣiṇo dadhau२०/
kiṅkarānnāma daityendrān sahasrāṇi caturdaśa

sa tathā tadvidhāyaiva daityendrastuṣṭimān babhau /
kṛṣībala iva kṣetraṃ suniṣpannaṃ samīkṣya ca / / १७//
kṛtakṛtyohamityeva buddhiṃ cakre sa pārthivaḥ /
saṃyujya svasutaṃ jyeṣṭhaṃ dāraiḥ sādhurivātmavān / /१८/ /
antaraṃ na ca tasyānyaḥ२१ kaścitprāpnoti suvrata२२ /
svasahāyasya२३ viprasya yathā dambhena vartataḥ / /१९/ /
yajadhvaṃ२४ dānavāssarve viprānpūjayateti ca /
devañca śūlinaṃ sarve namasyata२५ punaḥ punaḥ

dharmameva niṣevadhvamiti sojñāpayattadā /
na tasyā२६ dhārmikaḥ kaścid daityo vā dānavopi vā

१३ ḍaṅagurāḍiva - kha. / १४ daive - kha / १५ nānyaṃ - gha. / १६ atha pṛthvīṃ tato - gha. / १७ dadaja - kha. / १८ duṣṭasya - kha / १९ rājākramya vinaṣṭāṃ tāṃ bhartā svāmīva yoṣitam - gha / २. dadau - kha. gha. / २१ tasyānyat - kha. / २२ suvrataḥ - kha- gha. / २३ asahāyasya - gha. / २४ jayadhvaṃ - kha. / २५ namasya ca - kha. / २६ tasya - kha. /
521
rājyebhavad durācāra२७stasmin२८ rājyaṃ praśāsati /
svayameva sa vāyuśca candraśāḥ sūrya eva ca२९ / / २२ / /
abhavad vyāsa lokeṣu tapobalasamanvitaḥ /
oṣadhyaḥ svavamudbhūtāstasmin rājani śāsati ३० / / २३ / /
vinā kṛṣṭiṃ३१ saṃ bhavanti sarvalokasya sādhikāḥ३२ /
sa eva tāssamādāya३३ kṣaraṃ३४ nayati daityarāṭ / / २४/ /
sa evāmardayaccāpi nināya ca punargṛhān/
sa eva daṇḍikobhūcca daṇḍaścaiva३५ sa eva hi / / २५ / /
sa eva yogāt३६ sarvatra caurād३७ rakṣati nityadā /
na tasya vyādhitaḥ kaścinmriyate vāpi kaścana / / २६ / /
paradāraprasakto vā piśuno vāpi karhici tu /
hiṃsakā na ca tasyāsanna cāpyadhārmikāḥ kvacit / / २७/ /
palvalāni taḍāgāni saritprasravaṇāni ca /
vinā vṛṣṭyā३८ bhavantyete sarvatraiva ca susthitam / / २८ / /
na santi tasya rakṣāṃsi na piśācāśca hiṃsriṇaḥ /
ītayaśca na santyasya na dvandvāni ca kānicit / / २९ / /
na juhvate tadā vahniṃ viprāstasmim̐stu rājani /
nādhīyate yajante vā ekavarṇamabhūttadā / / 8.95.३० / /
bhṛgavo yebhavan viprā dānavānāṃ mudāvahāḥ /
adhīyate३९ yajante ca evaṃ ta vyāsa sarvaśaḥ / / ३१ / /
hṛṣṭapuṣṭamabhūt४० sarvaṃ४१ vyādhiduḥkhavivarjitam४२ /
varṇāśrama४३ parityaktaṃ sarvalokasamaṃ४४ jagat / / ३२ / /
२७ durācāra kha/ २८ iti - kha / २९ hi - kha / ३० rājyaṃ praśāsati (?) / ३१ vṛṣṭi - kha, kṛṣṭaṃ - gha / ३२ vai kṛṣiḥ - gha, sādhikā kha / ३३ tāmsamādāya - gha, samāsthāya (dhāya) (?) / ३४ svayaṃ - gha / ३५ daṇḍāccaiva - kha / ३६ yaṃ gān - kha / ३७ caurān - kha / ३८ vṛṣṭiṃ - gha / ३९ -adhyāya (?) - kha. / ८० puṣṭadhastaiśca te - kha ४१ sarva - kha. / ४२. vivarjitāḥ - kha. / ४३ karmmāśrama (dharmā...) - kha, varṇāśraya - gha / ४४ karmaṇopasa ( śa) maṃ - gha. /
522
tannṛtyagītotsavanityayuktaṃ sukhaprasuptaṃ ratikāryayuktam /
jagad babhau rājani daityadeve४५ hiraṇyanetre ditinandaneti४६

iti skandapurāṇe hiraṇyākṣarājyavarṇano nāma pañcanavatitamodhyāyaḥ
vyāsa uvāca
tathā rājani daityendre trailokyādhipatau śubhe /
dharaṇyāñcaiva baddhāyāṃ sukhitāsu prajāsu ca

sthānebhyaścyāvitā devā hyapratiṣṭhā mahābalāḥ /
kimakurvata१ duḥkhārttā etanme२ śaṃsa sarvaśaḥ

sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣva dharma (?) devānāmavasthā yā babhūva ha /
yadakurvata३ duḥkhārttāstatra sarve yathākramam

havyavāhognirabhavaddevānāṃ bhāgavarddhanaḥ /
taṃ nirasya tadā daityo vahnimanyaṃ cakāra ha

tasminkarmaṇi viprendra mantrāstadanugābhavan /
daityadānavabhāgānāṃ vaktāraḥ śubhasādhakāḥ / /५//
tato yajñaḥ svayaṃ daityānupatasthe mahātmanaḥ /
yajñe gate ca daityendrāndevāḥ sarve mṛtā iva

abhavannaṣṭasaṃjñāśca mandavīryaparākramāḥ /
niḥśrīkāśca nirudyogā nirākrandā samutsukāḥ

mantradagdhā yathā sarpā vajrapiṣṭā yathācalāḥ /
garutmatābhisandaṣṭāḥ pannagā iva nirviṣāḥ

४५ daityanāyake - gha. / ४६ dānavendraḥ - gha /
१ kimakurvanta - kha. / २ etannaḥ - kha. / ३ yadakurvanta - kha. / ४ ivācalāḥ - kha. /
523
vihīnādbhi५ryathā vṛkṣā bāndhavairvāpi yoṣitaḥ /
tathā te daivatā६ vyāsa hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ / /९/ /
cintayanti hṛdā caiva śuṣyanti७ vilapanti ca /
atha devaḥ svayambhūstān jñātvā devām̐stathāvidhān / / 8.96.१० / /
vimānenārkavarṇena provācedaṃ pitāmahaḥ /
bho devā naṣṭasaṃjñā stha kimarthaṃ duḥkhitā bhṛśam /
tapoyogabalaṃ vodya dadāmi surapuṅgavāḥ

yūyaṃ lokasya kartāro hartāraścaiva sarvaśaḥ /
na yuktaṃ bhavatāmetat klībavat sthātumadya vai / /१२/ /
svīyaṃ yogaṃ madīyañca८ tyaktvā duḥkhaṃ mahābalāḥ /
pratipadyata mā śoke svayaṃ devāḥ pravartata

na tamo bhāskarādyuktaṃ na somāduṣṇatā yathā /
nāgneryathā tuṣāraśca९ nāmṛtaṃ bhujagādapi //१४/ /
nāsādhoḥ sādhubhāvaśca na kulīnādaśobhanam /
nādharmo१० niyamebhyaśca na vedebhyaśca durmatiḥ // १ ५//
tathā na yuktaṃ yuṣmākamidaṃ devā११ mahātmanām /
āpatsu na१२ viṣīdanti ye kecittejasā१३ sthitāḥ / /१६//
te१४ yūyamāpadaṃ prāpya na śokaṃ kartumarhatha /
mā bhavantovasīdantu rājyaṃ bhūyo bhaviṣyati

mahāyogabalopeto hiraṇyākṣodya devatāḥ /
aśakyo hantumalpena tejasā ditinandanaḥ / /१८//
pratīkṣantu१५ bhavantosya tapasaḥ kṣayamavyayāḥ /
kṣīṇe tapasi daityendraṃ yuddhe१६ viṣṇurvadhiṣyati१७ //१ ९/ /
५ viśākhābhi - gha. / ६ devatā - kha / ७ muhyanti - gha / ८ svayaṃ - gha.,... stathā yo dharmaṃ - kha. / ९ nāgne stuthāraśca yathā - kha. / १० nādharmā - kha. / ११.. mimaṃ devā - kha., devānāṃ ca - gha. / १२ ca - kha. / १३.. ttejasi - gha. / १४ ye - kha. / १५ pratīkṣantāṃ (?) / १६ yudhi - gha. / १७ rhaniṣyati - kha. /
524
sanatkumāra uvāca
ta evaṃ brahmaṇā proktā labdhayogāḥ१८ sureśvarāḥ /
praṇamya sarvabhūtānāṃ sraṣṭāramidamabruvan१९ / /8.96.२० / /
hṛtāni no mahāyogasthānāni ditinandanaiḥ /
kva tiṣṭhāma vayaṃ brūhi diśa naḥ sthānamavyayam

brahmovāca
hṛtāni sarvasthānāni yuṣmākaṃ viditañca२० me /
śṛṇudhvaṃ yatra vastavyaṃ२१ yuṣmābhiryogamāyayā

yūyaṃ sarve śarīreṣu२२ yogād viśata२३ sattamāḥ /
prajānāṃ sarvato devāstato vṛttimavāpsyatha

teṣā२४maśitapītaiśca saṃskāraiśca pṛthagvidhaiḥ /
pṛthivī nāgabaddhāpi२५ yuṣmānāpyāyayiṣyati

sanatkumāra uvāca
ta evamuktā२६ devena devāḥ sarve२७ savāsavāḥ /
tathā cakruryathovāca brahmā lokapitāmahaḥ

tevartayanta satataṃ tatrasthāḥ surasattamāḥ /
caturyugamupāsanto२८ lokadhāturmate sthitāḥ / /२६//
atha yogād hiraṇyākṣaḥ prajāsu samavāsthitān२९ /
surānapaśyadyogātmā cukrodha३० ca sa३१ tānprati

yasminyasminnapaśyacca suraṃ sa samavasthitam३२ /
avadhīttaṃ tamabhyetya tadā dānavasattamaḥ

१८ proktaṃ - kha, labdhvā yogaṃ (?) / १९ mabravīt kha / २० viditasya - kha. / २१ vaktavyaṃ - kha / २२ sarvaśarīre - kha., me - gha. / २३ vasata - kha / २४ tāsā (?) / २५ cāvakalpaiśca - gha. / २६ tadevamuktvā - kha. / २७ sarve devāḥ - kha. / २८ mupāsanta - kha. / २९ samupasthitān - gha / ३० cukopa - kha. / ३१ sa ca - kha. / ३२ samamavasthitam - kha /
525
ahaṃ prajāḥ sadodyukto rakṣāmi satataṃ bhayāt /
mamaiva tā durācārā vidviṣo vardhayantyuta

kṛtaghnāḥ svāmighātinyo duṣpūrā duṣṭacetasaḥ३३ /
mama śatrūnimā duṣṭā३४nannapānādibhissadā / / 8.96.३० / /
āpyāyayanti durvṛttā daṇḍārhā me tatastu tāḥ३५ /
------- - --- - - - - - /
yatra tatra gatāḥ sarvāḥ३६ prajāḥ sarvatra sovadhīt / / ३१ //
palvalāni taḍāgāni nadīḥ prasravaṇāni ca /
sarvāṇyeva tadā yogādaśoṣayata३७ dānavaḥ / / ३२ //
oṣadhyokṛṣṭapacyāśca yā hyāsam̐stasya suvrata /
vyanāśayat sa tāścāpi vṛkṣavallīrapothayat३८ / /३ ३ //
tannaṣṭavṛkṣakṣupavallipallavaṃ tṛṇauṣadhīprasravaṇodakāśayam३९ / sari४०ttaḍāgāvaṭaśuṣkapalvalaṃ jagad babhau kacchapapṛṣṭhasannibham praṇaṣṭavarṇāśramadharmasaṃyamaṃ vinaṣṭaghoṣavrajapakṣimānuṣam४१ /
dvipāśvapatyādigaṇairvināditaṃ४२ yugāntakālāgnimudagravajjagat४३
iti skandapurāṇe brahmaṇo vākyaṃ nāma ṣaṇnavatitamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
tathābhūtaṃ jagad dṛṣṭvā devāste duḥkhapīḍitāḥ /
vairājaṃ lokamāsādya bhūyopaśyan pitāmaham / / १ //
te१ sarve samupāgamya praṇamya ca punaḥ punaḥ /
ūcuste२ karma daityasya sarvameva३ suduḥkhitāḥ //२/ /
३३ duṣṭacetasā - kha / ३४ ndṛṣṭvā - kha / ३५ tatastataḥ - kha, tatastviti (?) / ३६ sarve kha ३७ yogādapothayata - gha / ३८ raśoṣayat - kha / ३९ pallavaṃ tathauṣadhaprasravaṇādakāśayam ४० śuṣyat - (?) / ४१ dharmasaṃyamas - gha/ ४२ śca hyṛkṣādigaṇairvināditaṃ (?) - kha. / ४३ nisura.. १ taṃ (?) / २... stataḥ - (?) / ३ sarva eva. - kha /
526
nivedya ca punardevamūcuste lokakāraṇam /
bhagavan hṛtarājyāśca durbalāśca tathā vibho / /३ / /
asamarthā vayaṃ tasya sthātuṃ daityasya saṃyuge /
na ca sthānaṃ५ prapaśyāmo yatra tiṣṭhāma vijvarāḥ / /४//
sanatkumāra uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bhītānāṃ tridivaukasām /
uvāca bhagavān brahmā sarvāneva divaukasaḥ //५/ /
na bhetavyaṃ surāstasya yoginaḥ sumahātmanaḥ /
samāptaṃ tapasaḥ sarvaṃ phalaṃ daityasya tasya tat //६/ /
kālastasyābhisaṃprāpto jīvitāntakaraḥ surāḥ /
tasmāt sarve mayā sārdhaṃ yāta viṣṇuṃ prayācata

bhavanto nirbalā hyadya७ aśaktāstasya bādhane /
viṣṇuḥ śaktaḥ sa taṃ daityaṃ jīvitāccyāvayiṣyati

pūrvaṃ hi jāte tasmim̐stu vāguvācāśarīriṇī /
nāyaṃ vadhyo manuṣyasya na devasya kathañcana

nāpi tiryakṣu jātasya८ na bhūmau na ca tejasi /
nākāśe nāpi lokeṣu mahātmāyaṃ bhaviṣyati / /8.97.१ ० //
sa eṣa devā daityeśo mahātmā dhārmikastadā९ /
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ१० vadhyo duḥkhād bhaviṣyati

vārāhaṃ rūpamāsthāya na daivaṃ nāpi mānuṣam११ /
na ca tiryakṣu tajjātaṃ naravārāhamasti vai / / १२ / /
pātāle ca praviśyaiva nāsau१२ bhūrnāpi khaṃ hi tat /
na tejo nāpi lokosau sarvato muktameva१३ tat

४ saṃyuge sthātumagrataḥ - gha. / ५ saṃsthānaṃ - kha. / ६ ya prapaśyādya - kha. / ७ sarve - gha. / ८ na pitṛyakṣarājasya - gha. / ९ stathā (?) / १० apatyamiva bhūtānāṃ - kha. / ११ na devatvaṃ na bhānugam - kha., na tu mānuṣam - gha. / १२ nādo (?) / १३ yuktameva - gha /
527
sanatkumāra uvāca
tataste hṛṣitāḥ sarve praṇamya ca pitāmaham /
ūcurgacchāma deveśa kālotikramate hi naḥ१४ / /१४//
tataste sarva evaitya śvetaṃ parvatasattamam१५ /
viṣṇuṃ sahiṣṇuṃ jiṣṇuñca dānavāyutamardanam / /१ ५//
astuvan vāgbhiriṣṭābhiḥ praṇamya bahumānataḥ /
namaḥ sarvaripughnāya dānavāntakarāya ca //१ ६/ /
namo jitāya devāya vaikuṇṭhāya mahātmane /
namo nirdhūtarajame namaḥ satyāya caiva hi१६

namaḥ sādhyāya devāya namo dhāmne suvedhase१७ /
namo yamāya devāya jayāya ca namo namaḥ / / १८ / /
namaścāditiputrāya naranārāyaṇāya ca /
namassumataye caiva namaścaivāstu viṣṇave / /१ ९//
namo vāmanarūpāya kṛṣṇadvaipāyanāya ca /
namo rāmāya rāmāya dattātreyāya vai namaḥ / /8.97.२ ० //
namaste narasiṃhāya१८ dhātre caiva१९ namo namaḥ /
namaḥ sādhyāya vedāya cakriṇe vai namo namaḥ / /२१ //
namaḥ śakunihantre२० ca namo dāmodarāya ca /
salile tapyamānāya nāgaśayyāpriyāya ca / / २२ / /
namaḥ kapilarūpāya mahate puruṣāya ca /
namo jīmūtarūpāya mahādevapriyāya ca / /२ ३ / /
namo rudrārdharūpāya२१ tathomārūpiṇe namaḥ२२ /
cakramudgarahastāya maheśvaragaṇāya ca / /२४/ /
१४ kālotikrāmate - kha,. tikramatīha naḥ - gha / १५ śvetaparvatasattamam - kha. / १६ ha - kha / १७ ca vedhase - gha, sumedhase (?) / १८ nārasiṃhāya - gha. / १९ ṛtave ca - gha. / २० śatrunihantre - gha. / २१ ratārdharūpāya - dha. / २२ tathā dāmodarāya ca - gha /
528
śipiviṣṭāya ca sadā namaḥ śrīvatsadhāriṇe /
dhundhumārāya śūrāya madhukaiṭabhaghātine //२५/ /
caturbhujāya kṛṣṇāya ratnakaustubhadhāriṇe /
trivikramaviyatsthāya pītavāsaḥ suvāsase / /२६//
namaḥ puruṣaghātāya gadākhaḍgogradhāriṇe /
yogine yajamānāya bhṛgupatnīpramāthine / /२७//
vṛṣarūpāya satatamādityānāṃ varāya ca /
cekitānāya dāntāya śauriṇe vṛṣṇibandhave२३

murāśvagrīvanāśāya२४ tathaivāsurasūdine /
namaste śārṅga dhanuṣe saubhaśālvavighātine

namaste padmanābhāya brahmadehapraveśine२५ /
namo jayāya śarvāya rudradattavarāya ca //8.97.३ ०//
namaḥ sarveśvarāyaiva naṣṭadharmapravartine /
puruṣāya vareṇyāya namaste śatabāhave //३ १/ /
tava prasādāt kṛcchraṃ vai२६ tarāma puruṣottama /
hṛtarājyā vayaṃ sarve na tvaṃ vetsi mahābhuja /
hiraṇyākṣeṇa vaikuṇṭha taṃ nāśaya mahābhuja / /३ २//
sanatkumāra uvāca
ya idaṃ vaiṣṇavaṃ stotraṃ bhaktyā paramayā yutaḥ /
kīrtayetsatataṃ martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

mṛtaśca sarvalokeṣu varṣakoṭicaturdaśa /
pūjitaḥ sarvadevaiśca modate nātra saṃśayaḥ

kīrtayatyeva ya imaṃ prāṇibhyo vipramucyate /
sa mṛtyulokamaprāpya carate duḥkhavarjitaḥ //३५/ /
२३ govṛṣṇibāndhave - gha. / २४ purāśvagrīvanāśāya. - kha. / २५... tha deśine - kha., itaḥ paraṃ patramekaṃ? khaṇḍitam kha pustake / २६ va - gha. /
529
sanatkumāra uvāca
- - - - - - - - - /
uvāca suraśārdūlānidaṃ saṃpūjayansadā / / ३६ / /
itaḥ sa daityo durbuddhirdevān dveṣṭi sahāyavān /
kriyatāṃ martyarūpaṃ me vārāhaṃ māṃ vidhāryatām / / ३७ / /
mahātmā sa ca daityendro balavān dhārmikaśca ha /
na ca śakyo mayaikena hantuṃ satyaṃ bravīmi vaḥ२७ / / ३८ / /
sarvadevamayaṃ rūpaṃ vārāhaṃ२८ nandivardhanam /
tatsamāsthāya hantāsmi daityendraṃ taṃ mahābalam / /३ ९/ /
tena rūpeṇa sarveṣāmasmākaṃ devasattamāḥ /
brahmā brahmatvamāpannaḥ prasthātā yama ityapi / /8.97.४० / /
udgātā tatra varuṇo hiraṇyākṣastataḥ paśuḥ /
śamitāhaṃ suraśreṣṭhā yaśastasya mahābalaḥ / /४१ / /
adya paśyantu bhūtāni mama tasyaiva cobhayoḥ /
-- - - - - - - - - - - - - - - / /४२ / /
araṇye vāsitāhetormattayorgajayoriva /
tasya tadvacanaṃ śrutvā garjitaṃ ca mahātmanaḥ / /४३ / /
harṣotphullekṣaṇāḥ sarve nirīkṣantaḥ parasparam /
menire hata ityeva daityendraṃ sumahābalam / /४४ / /
teṣāṃ tadutphullakuśeśayaprabhaṃ vakrekṣaṇaṃ२९ cārutarāvabhāsakam /
hataḥ sa daityo narasiṃharūpiṇā yathā purā tasya gururmahābalaḥ //४५/ /
iti skandapurāṇe hiraṇyākṣavadhopāyo nāma saptanavatitamodhyāyaḥ
२७ te - kha. / २८ varāha - gha. / २९ cakrekṣaṇa - gha /
530
sanatkumāra uvāca
atha te suraśārdūlāstasya rūpaṃ pracakrire /
. .. . .. . . . /
saptalokamayaṃ tasya śarīraṃ cakrurīśvarāḥ

asthīni parvatāḥ sarve nadyo१ nāḍyaśca tasya tu /
rudhiraṃ cābdhayaḥ२ sapta kaphapittānilā guṇāḥ३

purīṣaṃ cāpyoṣadhayo dharmo retaḥ४ kṛtosya tu /
mūtraṃ tasyābhavanmeghā vāyavaḥ sapta koṣṭhagāḥ

śirastasyābhavan sādhyā rudro mūrdhānamāsthitaḥ (?) /
lalāṭe tasya dharmobhūt nāsikā vāyurātmavān

sūryācandramasau netre śrotre tasya diśobhavan /
bhruvostasyābhavan prāṇā ahorātraṃ ca pakṣmaṇī५ / /५//
āsyaṃ tasyāgnirabhavat६ vaḍavā mukhasaṃsthitā /
oṣṭhebhūdantarikṣaṃ ca dantāśca bhujagābhavan //६/ /
catvāryastrāṇi daṃṣṭrāśca kṛtāni sumahānti vai /
astraṃ pāśupataṃ pūrvaṃ dvitīyaṃ cakrameva ca / /७//
brahmadaṇḍaṃ७ tṛtīyañca caturthaṃ brahmaṇaḥ śiraḥ /
grīvā tasyābhavatsomo rudraḥ skandhe ca saṃsthitaḥ

gaṇḍe cāpi tathādityā hastau८ rudraiśca nirmitau /
aṃgulyastasya kīrtiśca lakṣmīḥ siddhistathaiva ca / /९//
- - - - pravṛttiśca९ nakhāścāstrāṇi sarvaśaḥ /
yamadaṇḍaḥ kāladaṇḍo mṛtyudaṇḍastathaiva ca / /8.98.१ ० //
rudradaṇḍaśca catvāro bāhupādāḥ१० kṛtāḥ prabhoḥ११ /
sādhyā devo urastasya hṛdayaṃ soma ityapi // ११ / /
१ vaśā - gha. / २ cāntarāḥ - gha. / ३ guṇaṃ - gha. / ४ cetaḥ - gha. / ५ pakṣiṇī - gha. / ६ tadagnirabhavata - gha. / ७ brahmadattaṃ - gha. / ८ hanū (?) / ९ pravṛttiśca nivṛttiśca (?) / १० vāhapādāḥ - gha. / ११ prabhuḥ - kha,... vatu - gha. /
531
udaraṃ tasya bhūtāni mahānti ṛṣisattama१२ /
nābhistasyābhavanmātā aditirbrahmasattama

śiśnaṃ prajāpatistasya mitropānebhavat sthitaḥ /
vasavastasya pārśveṣu tathā dharmaśca pṛṣṭhataḥ

mṛtyuḥ kālo yamaścaiva hastapādatalāśritāḥ१३ /
aśvinau tasya lāṅgūlaṃ pitaraḥ sandhiṣu sthitāḥ

niyatiḥ kālapāśaśca१४ kṛtāntakalahāvapi /
vyādhayaścāpi ye kecid dṛṣṭiṃ tasya samāśritāḥ

yakṣāśca rākṣasāścaiva gandharvāḥ pannagaiḥ sahaḥ /
sarve tvacaṃ samāśritya saṃhatāḥ१६ samavasthitāḥ / / १६ //
tathā sarvāṇi chandāṃsi vedā iṣṭaya eva ca /
romakūpeṣu sarvāṇi tāni tasthuḥ pṛthak pṛthak //१७/ /
dānāni niyamāścaiva yamāḥ sarvāśca mātaraḥ /
sthānābhimānino devāḥ paśavaḥ pakṣiṇaśca ha / / १८//
sarve romāṇi tasyāsan varāhasya mahātmanaḥ /
aṅgulyastasya pādābhyāṃ viśvedevābhavam̐stathā१७

bhṛgavoṅgirasaścaiva devāstasyābhavaṃstadā /
romāntareṣu ṛṣayaḥ sarveṣvaṅgeṣu saṃsthitāḥ / /8.98.२० //
evaṃ samabhavad vyāsa varāho nandivardhanaḥ /
sa bhāti tena rūpeṇa dyāṃ bhuvañcāpi saṃspṛśan / /२१//
purā svayaṃbhūrbhagavānuddhariṣyan mahīmimām /
sa reje tena rūpeṇa dīptimān madhusūdanaḥ / /२२/ /
niśāyāṃ saṃpradīpto hi himavāniva parvataḥ /
tatastamṛṣayassarve tapasā mahatā tadā

१२ ṛṣisattamāḥ - gha., ṛṣisattamaḥ - - kha. / १३ gandharvāḥ pannagaiḥ saha - gha. / १४ kālasaṅgaśca - kha. / १५ yamāḥ sarvāśca mātaraḥ - kha. / १६ tatra sarve... tvaṃbudāḥ - gha. / १७... stadā - kha. /
532
svena svenābhisaṃprāpya tejastasyābhyadīpayan /
sa viṣṇustejasā teṣāmṛṣīṇāṃ paramaujasām / /२४/ /
saṃprajajvāla kālānte yugāntāgnirivāparaḥ /
nādaṃ kṛtvā ca sumahaccālayāno mahītalam१८ / /२५//
uvāca tān ṛṣīnsarvān hanmi daityaṃ suradviṣam /
hatvā taṃ daityarājaṃ vai siṃhaṃ śarabharāḍiva

mocayiṣye mahīṃ vignāṃ१९ praviśyādya rasātalam /
svasthāne sthāpayitvā ca datvā rājyaṃ divaukasām
japadhvaṃ vijayāyādya śivāya ca tapodhanāḥ //२७/ /
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ /
uvāca balamādhatsva daityosau sumahābalaḥ

āsthāya yatnaṃ sumahadapramattaḥ sureśvara /
jahi taṃ daityarājaṃ vai kṛcchrametanmataṃ mama

na tasya sadṛśo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā२० /
mahābaloyaṃ daityendrastapoyogasamanvitaḥ /

tato devastadā vyāsa bhagavān govṛṣadhvajaḥ /
suraiḥ sabrahmakaistatra ṛṣibhiśca tapodhanaiḥ //३ १//
uktaḥ praṇamya deveśo viṣṇumāpyāyaya prabho /
tejasā svena sarveśa yathā hanyāt suradviṣam

२१bhagavānuvāca
tasmin kāle sureśābhāḥ२२ sarve२३ tejomayaṃ२४ harim /
pravekṣyanti२५ tato daityaṃ kṣiprameva nihaṃsyati //३३ / /
१. mahīmimāṃ kha / १९ viprāṃ - kha. / २० surāḥ - kha. / २१ śrī - gha / २२ sureśānā - kha. / २३ sarvaṃ - kha, sarvaṃ - gha / २४ mahad - gha / २५ pravekṣyati - kha /
533
sanatkumāra uvāca
tato brahmā svayaṃ tasya rakṣāṃ cakre mahātmanaḥ /
yathāvattāṃ nibodhādya vadato me śucivrata / /३४/ /
brahmovāca
rakṣantu tvāṃ vidhātā ca dhātā ca ṛṣisattama२६ /
rudraḥ sraṣṭā ca sarveṣāṃ karmāṇi tava yudhyataḥ / /३ ५ //
kapālī tālaketuśca gandhādhipatireva ca /
rasasyādhipatiścaiva sūkṣmarūpaśca rakṣatu / /३ ६//
sparśavettā ca yaḥ sūkṣmo nādavām̐śca२७ mahāmanāḥ /
indriyādhipatiścaiva nīlalohita eva ca / /३७//
rakṣatu tvāṃ mahāyogī bījādhipatireva ca /
bījādhiṣṭhānamālaśca cetanāpatireva ca

pravṛtteśca nivṛtteśca kālavettā ca yaḥ prabhuḥ /
dharmādharmagatiścaiva kartṝṇāṃ phaladaḥ prabhuḥ / /३९/ /
guṇānāṃ vṛttido yaśca anapekṣaśca karmasu /
niyamasya ca yaḥ kartā karmavettā ca karmaṇām२८ //8.98.४० / /
vinā ca karaṇairyaśca२९ karaṇārthaṃ pravartate /
sarvajñaḥ sarvago yaśca३० adhiṣṭhātā ca yaḥ svayam

yena nādhiṣṭhitaṃ kiñcit kathañcinnāpi३१ vidyate /
sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ /
sarvataḥ śrutimām̐ścaiva sarvatogatiravyayaḥ / /४२ / /
aiśvaryamakṣayaṃ yasya३२ sahasrākṛtayastathā३३ /
yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ tatvānāñca mahāyaśāḥ / /४३/ /
saṃsārasyāsya yaḥ kartā३४ tathaiva ca३५ nivartakaḥ /
yaṃ sāṃkhyā nābhijānanti yogino viditāgamāḥ //४४/ /
२६ ṛṣibhistataḥ - gha., ṛṣibhiḥ stutaḥ - kha. / २७ devatām̐śca - kha. / २८ yaḥ prabhuḥ - gha. / २९ yasya - kha. / ३० sarvagopaśca - kha. / ३१ kathañcidapi - kha. / ३२ tasya kha. / ३३ sa.. kṛtantathā - kha. / ३४ saṃsārasyāpakartā ca - gha. / ३५ tathā caiva - kha. /
534
tuṣṭayo jñātayo nityaṃ māyayā mohayan prajāḥ /
otaprotāni caitasmin३६ tattvāni sumahātmani३७ / /४५//
puruṣādīni sarvāṇi yo vyāptaśca na kenacit /
yamajñātvā na mokṣosti yena baddhamidaṃ jagat

yenāhaṃ sarvalokānāṃ kṛtaḥ pūrvaṃ prajāpatiḥ /
tvaṃ yajñaścaiva viṣṇuśca yena sṛṣṭāḥ३८ purātana

sa te balañca sumahadūrjjaṃ tejaśca yacchatu /
akāmalabdhāṃ sarvatra smṛtiṃ cāstre mahāmanāḥ //४८ / /
rakṣāṃ ca sarvago devo yudhyataste prayacchatu /
kṛtarakṣo mayā samyaggaccha daityaṃ vināśaya //४९/ /
sanatkumāra uvāca
tatastaṃ stutibhirviprāstasya romāntarasthitāḥ /
astuvan vāgbhiriṣṭābhirdevāśca bahumānataḥ

sarvāṇi ca jayetyūcurbhūtāni vividhāni ca /
anāhatāstato vyomni devadundubhayaḥ śubhāḥ

vinedustatra divyāśca varāho yatra sobhavat /
surabhīṇāñca puṣpāṇāṃ varāhopari sarvataḥ /
vṛṣṭayaḥ peturatyarthaṃ devānāṃ harṣavardhanāḥ

tataḥ siddhiriti procya३९ kṛtvā rudrāya vai namaḥ /
japañjayāvahaṃ rudraṃ sa yayau४० varuṇālayam / /५३ / /
sa sevyamāno munibhistapodhanaistathā śakuntairbahubhirjayāvahaiḥ /
mṛgaiśca divyairbahubhiḥ pradakṣiṇairjayāya devaḥ prayayau mahārṇavam

iti skandapurāṇe varāhasya varuṇālayagamanaṃ nāmāṣṭanavatitamodhyāyaḥ
३६ ye tasmin - kha. / ३७ sumahātmanā - kha. / ३८ sṛṣṭau (?) / ३९ proktvā - kha. / ४० prayayau - kha. /
535
sanatkumāra uvāca
sa saṃprayāto dharmātmā nardamāno yathā ghanaḥ /
sarvalokamayo devo varāho nandivardhanaḥ

apaśyat sāgarañcaiva saṃprāpyātibalastadā /
nardamānaṃ yathā meghaṃ līyamānaṃ mṛgendravat / /२/ /
nartakīmiva nṛtyantaṃ valgantaṃ caiva yodhavat /
maṇḍalairbahubhiścitraiścarantaṃ vasudhāṃ tathā / / ३ / /
niyuddhakuśalaṃ yadvad gadāyuddhaviśāradam /
tadā tadbahudhā citramapaśyannandivardhanaḥ //४/ /
sa tamargheṇa deveśaṃ sarvalokamayaṃ vibhum /
pūjayāmāsa devām̐śca ṛṣayo ye ca saṃgatāḥ

sa jayāya pragṛhyaina१manumānya mahodadhim /
nivartya sarvabhūtāni२ praviveśa mahārṇavam / /६/ /
vigāhamānaḥ sakrīḍamarṇavaṃ vibabhau vibhuḥ /
saraḥ sumahadāsādya yathā matto mahāgajaḥ //७/ /
saṃpraviśya sudūrañca sodṛśyaḥ samapadyata /
bhūmilekhāvṛtaḥ३ sūryo yathā saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

tatontarjalamāviśya kṣobhayāṇo mahārṇavam /
jalacandrakavad vyāsa adṛśyata sa lokapaiḥ / /९/ /
timintimiṅgilañcaiva timiṅgalagilānapi /
tathaiva४ tadgilānanyān gardabhān hastino hyapi //8.99.१ ० //
makarām̐ścaiva śaṃkhām̐śca tathaivāśvamukhānapi /
tathā vai pakṣisaṃkāśān mānuṣānapi cāparān //१ १ / /
rathacakraprakārām̐śca siṃhavyāghramukhānapi /
śarabharkṣaviḍālāsyān matsyānbahuvidhām̐stathā

१ pragṛhṇe... - kha. / २ nirvṛttyai sarvabhūtānāṃ - gha. / ३ dhūmilekhāvṛtaḥ - gha. / ४ tathā vaṃ - kha. /
536
bhrāmayansumahātejā jagāma sumahābalaḥ /
kutūhalāttamāviśya५ kecidāghrāya caiva hi //१ ३ //
daśanti matsyā dīptāsyāḥ śataśotha sahasraśaḥ /
sa pradakṣiṇamāvṛtya divyaṃ hayaśiraḥ śubham / /१४ //
kṣaṇānmainākamadhyena gatvā bhogavatīmapi /
varuṇasya purīṃ gatvā payonāthasya dhīmataḥ / /१ ५//
parjanyaṃ diggajaṃ prāpya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam /
surabhīpuramāsādya gā dṛṣṭvā६ caiva suprabhāḥ७ // १ ६/ /
yāḥ kṣaranti sadā vyāsa sudhāmamṛtameva ca /
kṣīrodaṃ tatsaro divyaṃ phenapā yatra te dvijāḥ / / १७//
tasmin sarasi tat pītvā yaśomṛtasamaprabham /
pūjitaḥ phenapaiḥ samyak tāṃ rātriṃ tatra sovasat / /१ ८ //
uṣitvā tatra sogacchat kaṅkasya puramavyayam /
vāsukeśca puraṃ prāpya takṣakasya ca dhīmataḥ //१ ९/ /
tatra८ śeṣasya deveśo vindatāmaratāmiti९ /
ramyāṃ manojñāṃ divyāñca svargādapi ca tāṃ varām / /8.99.२० //
śrutvānantaśca taṃ rājā१० argheṇa samapūjayat११ /
praṇamya bahumānācca upāmantrayadavyayaḥ / /२१ //
taṃ pūjayānaṃ madhuhā prītyā paramayā yutaḥ /
uvāca lokakāryasya na vighnaṃ kartumarhasi / /२२//
mahatkāryamidaṃ deva kartavyaṃ tridivaukasām /
bhūyo vayaṃ tvayā sārdhaṃ kariṣyāma yadīcchasi /
mā ca kāloyamudyukto daityasya na bhavediti

५ kutūhalātsamāviśya - kha. / ६ gāṃdṛṣṭvā - kha. / ७ suprabhāṃ - kha. / ८ tataḥ - gha. / ९ viditā - kha., vidatāṃ ramanīmiti - gha. / १० jñātvā - gha. / १ / ca sa pūjayat - kha. /
537
sanatkumāra uvāca
tato visṛjya taṃ nāgaṃ rasātalamupāgamat /
tatra sāgarapo१५ daityaḥ suprabhontarjalecaraḥ

apaśyattaṃ tadāyāntaṃ hiraṇyākṣapuraṃ prati /
gātreṣu devānsūkṣmām̐śca varāhasyānvavaikṣata

tasmintaccāsya rūpeṇa bhayānnainamupāgamat /
tejasā cāpi viṣṭabdho durātmā tasya sosuraḥ

āvedayiṣyantasmai hi hiraṇyākṣāya satvaram१६ /
cakre vegaṃ pratipuraṃ varāhasya tadāgrataḥ

sa yātukāmo१७ ditijādhirājaṃ varāharūpaṃ tamanantamantakam /
jagāma१८ daityāya sa jīvitāntaṃ yathānilaḥ pradyutadānamālyavān

iti skandapurāṇe varāhasya sāgarapraveśo१९ nāmaikonaśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
tasminbhaye samāpanne vināśabhayasūcakāḥ /
hiraṇyākṣapure ghorā utpātā hyabhavan tadā

aṭṭālakā viśīryante devatāścāhasanniva /
śivā nadanti daityānāṃ gṛheṣu ca sabhāsu ca //२/ /
akasmāccābhavattatra paurāṇāṃ bhairavo ravaḥ /
pādapāśca vinā vātaṃ patantyunmūlitā bhuvi /
bhāskaraśca१ kabandhābho२ yuddhañcāpyatra dṛśyate //३ / /
sanatkumāra uvāca
etānyanyāni ca tadā nimittāni mahānti ca /
saṃlakṣya rājā daityānāmasurānidamabravīta

१५ sāgarako - kha. / १६ so tvaran - kha. / १७ hantukāmo - gha. / १८ jagāda (?) / १९ varāhagamanādhyāyaḥ - gha. /
१ bhāskarāśca - kha. / २ kabandhāndho - kha. /
538
nimittānyabhi३ lakṣyante mahāntyasurapuṅgavāḥ /
naiva tānyanimittāni dṛśyate ca bhayaṃ mahat

hṛtarājyāśca deveśā na te sthāsyanti niṣkriyāḥ /
nūnante kiñcidāśritya kurvanti samaraṃ prati

sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā prahlādosurasattamaḥ /
praṇamya pitaraṃ samyagidaṃ vacanamabravīt

prahlāda uvāca
sutohaṃ tava daityendra pitā tvaṃ mama dharmataḥ /
na tavāsmadvidhairbuddhirādheyā daityasattama

tathāpi tu vayaṃ prītyā icchanto rājyamakṣayam /
vakṣyāmo bālabhāvena tanna५ saṃsmarttumarhasi

adya rātrau mayā svapne dṛṣṭosau nararūpavān /
varāharūpaṃ saṃgatya bhavantaṃ nigṛhītavān /
na tathā tadyathā syāddhi tathā tvaṃ samyagācara

hiraṇyākṣa uvāca
evametanna sandeho bhavānyaddharmatastadā६ /
dṛṣṭavām̐stadyathātattvamevametanna saṃśayaḥ

ahamadya gataḥ svapne tryambakasya niveśane /
tataḥ sa८ māmidaṃ prāha bhagavān govṛṣadhvajaḥ

etāvad bhavato daitya rājyamindratvameva ca /
yacchemāṃ९ tvaṃ priyāṃ१० putra sahayakṣāya suprabhām

kṣiprametāṃ prayacchādya mukuṭaṃ hārameva ca /
keyūrāṅgadakaṃ caiva khaṅgaṃ rucakameva ca

३ nimittānyapi - kha / ४ tāni - kha / ५ tannaḥ - kha. / ६ bhagavāndharmatassadā - kha. / ७ tataḥ - kha. / ८ natamma (msa?) - kha. / ९ yacchaināṃ - kha / १० priyaṃ - kha /
539
kaṭake śāsanañcaiva dukūlañca tathotarīm /
anicchato me११ saṃgṛhya śakrasya pradadau tadā //१५/ /
tato māṃ bhagavānāha matsamīpe tvayā sadā /
kalyaṃ१२ prabhṛti vastavyaṃ kinte१३ rājyena daityapa //१ ६//
yadetaddhi mayā dṛṣṭaṃ na tanmithyā१४ bhaviṣyati /
sarvathā nāsti१५ daityānāṃ mayaikena bhavaṃ tviha१६

sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā daityāḥ sarve tadābruvan /
mithyaitat svapnagatayo mithyā rājan prakīrtitāḥ / / १८ //
andhakaḥ sahitosmābhiryotsyate daivataiḥ१७ saha /
yovadhyaḥ sarvabhūtānāṃ balavānajitaśca ha / /१९//
tamāśritya vayaṃ sarve yotsyāmo vijvarāḥ sukham /
mā yudhyatu bhavānsārdhaṃ suraiḥ१८ surabalārdana

tvayi prāṇāḥ sthitāssarve daityānāṃ dānavaissaha /
tvayi jīvati jīvāmastvañcennāsi१९ kuto२० vayama२१ /
tyaktvā vādya puraṃ२२ sarve praviśāma mahodadhim

sanatkumāra uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā hiraṇyākṣo mahāsuraḥ /
prahasya tānidaṃ२३ samyaguvāca vadatāṃ varaḥ

sraṣṭā yaḥ sarvabhūtānāṃ dātā harttā tathaiva ca /
vihitaṃ tena yat pūrvaṃ tatkuryāt konyathā punaḥ

yadi mṛtyuravaśyaṃ me vihitastena dānavāḥ /
ayudhyamānamāsīnametyāsau mā vadhiṣyati

११ te - kha / १२ kālyaṃ - kha. / १३ divye - kha. / १४ naitanmithyā - kha. १५ svasti gha./ १६ bhavatviha - gha., bhavantiha - kha. / १७ devataiḥ - kha. / १८ śaraiḥ - kha. / १९ tvannāsti kha., tvannāsīd - gha. / २० gatā - gha. / २१ bhayaṃ - kha / २२ vānyapuraṃ - kha. (?) / २३ tāmidaṃ kha./
540
vīkṣadhvaṃ tanmama sthānaṃ sarva evāsurottamāḥ /
yatra tiṣṭhantamabhyetya na mā mṛtyurnayiṣyati२४

athavā naiva mṛtyurme vihitastena dānavāḥ /
yudhyamānaṃ yathā pūrvaṃ naiva māṃ sa nayiṣyati२५

mādṛśaḥ kathamevaitat kuryāt sadbhirvigarhitam /
bāle mṛtyuṃ samāveśya२६ tataścātmāntarekṣaṇam

raṇe ripūṇāṃ kadanaṃ kṛtvaikaścāpyanekaśaḥ /
pṛṣṭhaṃ dadyāt punasteṣāṃ mādṛśo dānaveśvarāḥ

vipracittiruvāca
devā hyanekaśaḥ sarve jitā naṣṭāśca sarvaśaḥ /
punaścāyānti na yathā२७ tathā sarve yatāmahe

hiraṇyākṣa uvāca
amaraṃ devatā jñātvā svamātmānaṃ sudurlabham२८ /
jīvantaḥ sucireṇāpi bhūyo lapsyāmahe vayam //8.100.३ ० //
rājyameva vijānanto vipalāyanti२९ nityaśaḥ /
asmākamamaratvantu naivāstyasurasattamāḥ

naṣṭānāmapyatosmākaṃ jīvitāśā na vidyate /
tasyāmasatyāṃ paśyāma yat prāptaṃ taddhi no varam

mā kṛthā nāśane buddhiṃ yuddhe buddhiḥ sthitā mama /
suyuddhena३० raṇe prāṇā yāntu mā klībavaddhi naḥ

sanatkumāra uvāca
teṣāmevantu vadatāṃ sabhāyāṃ suravidviṣām /
vegaśvāsā३१bhisaṃrabdho dānavaḥ pratyadṛśyata

२४ mṛtyurmā nahi neṣyati (?) / २५ sa hi neṣyati (?) / २६ samāviśya - kha. / २७ tathā - kha. / २८ sudurlabhām - kha. / २९ palāyante ca (?) / ३० tu - kha. / ३१ śvāsavegā (?) /
541
samyak santrāsita iva mṛgarājena nirjane /
karīva siṃhapādena garuḍeneva pannagaḥ / / ३ ५/ /
tadā sa baddhamuṣṭiśca diśaḥ sarvā vilokayan /
vegena niḥśvasan gatvā dvāri dvāḥsthamabhāṣata / /३ ६//
dānava uvāca
āvedaya sabhāpāla rājñe prāptonalaḥ svayam /
sāgarārakṣikaḥ kṣipramakālaṃ śīghramucyate

tataḥ prahasya taṃ dvāḥsthaḥ sabhāpālobhibhāṣya tam३२ /
uvāca mā bhīrbhavatu kuto bhīste३३ mahāsura

neha siṃhosti coro vā nānyaḥ śvāpada ityapi /
na gāvaḥ paśavonye vā bhayaṃ tyaja samāśvasa / /३ ९//
sa tathā tena saṃprokto३४ śāntaścāsurasattamaḥ३५ /
kruddhaḥ śabdaṃ tadā cakre mahāntaṃ nādayan diśaḥ

. . . .. . .. . . .. .. . .. . . .. . . .. ./
tebhigamya tadā vyāsa rājānaṃ dānaveśvaram /
ūcureṣa kimapyadya dṛṣṭaṃ kathayatesuraḥ / /१ / /
sa rājan३६ samyagāśvāsya३७ daityamenaṃ mahāyaśaḥ३८/
dānavānāṃ hitārthāya pṛcchasva ditinandana / /४२/ /
teṣāṃ sa rājā viprendra dānavānāṃ mahābalaḥ /
śrutvā taṃ dānavaṃ vyāsa idaṃ vacanamabravīt / /४३ //
bhayaṃ na śaknute daitya matsamīpebhivartitum /
brūhi sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ samāśvasya tathātatham

sanatkumāra uvāca
tatassa dānavo vyāsa rājānaṃ vigatajvaraḥ /
praṇamya prāñjalirvākyamidaṃ samyaguvāca ha //४५/ /
३२ dvā sthaṃ sabhāpāleti bhāṣitama - kha. / ३३ bhaya - kha. / ३४ saṃproktaḥ - kha. / ३५... puṃgabaḥ - gha. / ३६ rājā - kha., taṃ rājā - ṣa / ३७ samyagāśvasya - kha., samyagāhūya - gha. / ३८ mahāyaśāḥ - kha. / ३९. tivartane - kha /
542
nityaṃ jayatu no rājā dānavānāṃ sukhāvahaḥ /
naśyantu४० vidviṣaḥ sarve yesmākamahitāvahāḥ / /४६//
ahaṃ tavājñayā sarvaṃ vicarāmi dine dine /
sāgarāntaṃ mahārāja puruṣaissaha saṃgataḥ४१ / /४७//
sodya paśyāmyahaṃ tatra varāhaṃ४२ daityapuṅgava /
meruśṛṅgapratīkāśaṃ jvalantamiva pāvakam

tasya gātreṣu dṛśyante४३ sūkṣmarūpadharāḥ sthitāḥ /
sarve surā mahārāja ṛṣayaśca tapodhanāḥ / /४९//
mahābalastvaṃ rājendra devānāṃ bhayadaḥ sadā /
tvattopi sumahān bhīmastādṛṅ naiveha vidyate / /8.100.५० //
na dṛṣṭo na śruto vāpi vapuṣā४४ daityapuṅgava /
ahaṃ tenāhato dṛṣṭyā nyapataṃ bhūtale bhṛśam

srastahārāmbaro bhītaḥ kuliśeneva४५ tāḍitaḥ /
ye mamānucarāścāsan dānavā bhīmavikramāḥ / /५२/ /
te sarve tasya vegena patitā gatajīvitāḥ /
sa eṣobhyeti rājendra tavaiva nagaraṃ prati / /५३ //
cālayan vasudhāṃ sarvāṃ kṣobhayan sāgarāṃstathā /
jalecarām̐śca daityendra jīvitairviprayojayan४६

sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā prahlādosurasattamaḥ /
uvāca daityarājānamidaṃ vacanamarthavat४७

prahlāda uvāca
yādṛśaṃ tadvarāhasya tasya rūpaṃ mayā śrutam /
sarvadevamayaṃ rājan varāhoprākṛto mataḥ / /५६ //
४० nāśantu - kha. / ४१ siṃhasaṃgataḥ - kha. / ४२ vārāhaṃ - kha. / ४३ dṛśyanti - kha. / ४४ madhuṣā - kha., mayāsau (?) / ४५ kuliśenaiva - kha. / ४६... rviprayojayat - kha. / ४७ kovidaḥ (?), coditaḥ - gha. /
543
tasmāttvayā vidhātavyaṃ yathā no na sa mohayet /
viniścitya ca daityendra mā ciraṃ tadvidhīyatām

suvyaktaṃ brahmaṇā tasya cakralāṅgaladhāriṇaḥ /
sarvadevamayaṃ rūpaṃ vārāhamidamīhitam

bhavānavadhyassarveṣāṃ devānāṃ dānaveśvara४८ /
aśaktaistairiyaṃ māyā sṛṣṭā vai na tadanyathā

sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā hiraṇyākṣaḥ pratāpavān /
uvāca daityāndanujānidaṃ vacanamarthavat४९

hiraṇyākṣa uvāca
yadyeṣa५० bhrātṛhantā me ihāyāti durātmavān /
pūrṇaḥ syādadya sucirādyo me hṛdi manorathaḥ

adyāhaṃ taṃ durātmānaṃ bhrātṛhantāramāhave /
chittvā chittvā kariṣyāmi baliṃ paśupateḥ śubham५१

adya tasya vicitrākṣaṃ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam /
utkṛtya daityā dāsyāmi rudrāya paramātmane

mayā nāsāditaḥ pūrvaṃ tasminyuddhe sa keśavaḥ /
adyāhaṃ taṃ samāsādya neṣyāmi yamasādanam

atha tasminhate sarve nirāśā bhayavihvalāḥ /
mamaivā५२ kāryatāṃ gatvā devā yāsyanti dāsatām

sanatkumāra uvāca
tataḥ sa dānavāñchūrān daityām̐śca sumahābalān /
uvāca nāmnā vikhyātān kiṅkarānnāma dānavān

४८ dānaveśvarāḥ kha./ ४९ prahlādādyām̐stathā sarvānidaṃ vacanamabravīt iti tu gha pu.pāṭhaḥ/ ५० yadyasya - kha., yadyasau - gha. / ५१ śubhāṃ - kha. / ५२ mamaiva - kha. /
544
daśa tāni sahasrāṇi gacchadhvaṃ taṃ mahābalāḥ /
jānīta koyamityevaṃ tato yāsyāmyahaṃ svayam / /६७//
te tathoktā mahāmāyā hṛṣṭāḥ sarve vinirgatāḥ५३ /
baddhagodhāṃgulitrāṇāḥ sannaddhāstu padātayaḥ //६८/ /
te hemacitrāmbarahārasūtrā५४ mahābalā dānavadaityaputrāḥ /
vinādayanto bahudhātikopitā yathaiva nāgāḥ saviṣā viniryayuḥ

/
iti skandapurāṇe kiṅkarādeśanaṃ५५ nāma śatatamodhyāyaḥ
५३... bhinirgatāḥ - kha. / ५४ hemacitrā - kha. / ५५ asurāgamo - gha. /