સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.10

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અદ્7 પૂર્વ પૃષ્ઠઃ‍‍‍‍‍‍‍(અધ્યાયાઃ ૮૧ - ૯૦‌‌‌‌)] । [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।ઐબ્ અઆગામી પૃષ્ઠઃ ‍(અધ્યાયાઃ ૧૦૧ - ૧૧૦‌)]
સનત્કુમાર ઉત્રાચ
તસ્મિન્બલે તથા૧ તેન સોમેનાપ્રતિમૌજસા ।
હન્યમાને મહામાય: સમાશ્વસ્ય તદાસુરઃ

હિરણ્યાક્ષો દિતેઃ પુત્ર ઇદમાહ રુષાન્વિતઃ ।
ગરુત્મતઃ સુતં વીરં રથયન્તારમાહવે૨

ખગેશ્વર ન તે લજ્જા ભવતીહ રણાર્ણવે ।
યન્માં૪ રથેન સંગ્રામાત્૫ ત્વં હરસ્યન્યતોદ્ય૬ વૈ

કિં વક્ષ્યન્ત્યસુરાઃ સર્વે દૈત્યાશ્ચૈવ મહાબલાઃ ।
રાજાસ્માકં જિત: સંખ્યે શત્રુભિઃ શત્રુતાપનઃ

જીવિતૈષી પરિત્યજ્ય બાલાનસ્માન્ ઢુરાત્મવાન્૭ ।
રણાદપગતઃ ક્વાપિ ધિઙ્ મામશુભકારિણમ્

કશ્યપસ્ય સુતો ભૂત્વા ભ્રાતા દૈત્યસ્ય સંમતઃ૯ ॥
હિરણ્યકશિપોર્દૈત્યો૧૦ મહાયોગબલાન્વિતઃ૧૧

૬॥
અગ્રતઃ૧૨ સર્વદૈત્યાનાં દાનવાનાં તથૈવ ચ ।
રાજા સ્વામી ચ શૂરશ્ચ૧૩ નિર્જિતઃ શત્રુભિઃ કથમ્

અથવા દેવપક્ષસ્ય ત્વં પુત્રો વૈ ગરુત્મતઃ ।
તમેવ પક્ષં ભજસે ન માં ત્વં પરિરક્ષસે ।૮।
નાહં તવ ન શક્તોદ્ય શિરઃ કાયાત્ સકુણ્ડલમ્ ।
ખઙ્ગેનાનેન તીક્ષ્ણેન છેત્તું ખગકુલાધમ

૧ તદા - ઘ ॥ ૨ ...મબ્રવીત - ખ. ॥ ૩ રણાન્તરે - ઘ. ॥ ૪ ત્વં યા (માં?) - ખ. ॥ ૫ સંગ્રામે - ખ. । ૬ વહ્5થન્યતોદ્ય - ઘ. ॥ ૭ દુરાત્મનામ - ખ., દુરાત્મનઃ (? ) ॥ ૮ .. દુપગત: - ખ , .. દદ્ય - ઘ. ॥ ૯ ... સન્તમ - ઘ. । ૧૦ હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો - ખ । ૧૧ મહામાયો બલાન્વિતઃ - ખ. ॥ ૧૨ અગ્રણી (?) । ૧૩ વૃદ્ધશ્ચ - ખ. ।
509
મિત્રં ત્વં મમ મન્દસ્ય પુરા બાલસખેતિ ચ૧૪ । ।
અતઃ કૃત્વાભિરક્ષામિ૧૫ ગચ્છ મુક્તોસિ દોષવાન્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રથયન્તા ખગેશ્વરઃ । ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા હિરણ્યાક્ષં મહાસુરમ્

મા ક્રુધો દાનવશ્રેષ્ઠ૧૬ નાસ્મિ દૈત્ય તવાહિતઃ ।
તદોપવાહિતઃ૧૭ ક્ષિપ્રં રણાદ્ રક્ષાર્થમેવ હિ

સૂતાઃ શાસ્ત્રવિદશ્ચૈવ બ્રુવતે દાનવેશ્વર ।
દમ્પતી રથિયન્તારૌ પરસ્પરમનુવ્રતૌ

રથિના શસ્ત્રઘાતેભ્યો રક્ષ્યો યન્તા યથા પ્રિયા ।
તેન ચૈવ રથો રક્ષ્યો યથા ભર્ત્તા જયાવહઃ ॥૧૪। ।
સ ભવાન્ રિપુણા ભિન્નો હ્યવબદ્ધશ્ચ સંયુગે ।
અશક્તઃ સ્યાદિતીત્યેવં મયા ક્ષિપ્રમપોહિતઃ૧૮

આઆશ્વસ્ય બલમાધાય૧૯ પુનર્યુદ્ધેન દંશિતઃ ।
રિપૂઞ્જેષ્યસિ સંગ્રામે ત્વેવં ત્વમપવાહિત:૨૦

યે હિ કાલેપયાન્તિ સ્મ કાલે ચાયાન્તિ દંશિતાઃ ।
તેષાન્નાસુલભો૨૧ દૈત્ય જયો યુદ્ધે મહાત્મનામ્

ન ચાહમહિત: સત્યં હિતકૃત્ તવ નિત્યદા ।
મા શઙ્કાં કુરુ દૈત્યેન્દ્ર શપે સત્યેન સર્વતઃ

ન ચાપ્યવિદિતં તેદ્ય૨૨ કૃતો યત્ શપથઃ૨૩ પુરા ।
તથૈવામૃતપશ્ચાહં ન મૃત્યુર્મમ વિદ્યતે૨૪

અહં ગરુત્મતઃ પુત્રો દેવાન્ હિત્વાસુરાન્ શ્રિતઃ ।
તવૈવ દૈત્ય સ્નેહેન મા શઙ્કાં ત્વં કૃથા મયિ

એતદ્બલં ચન્દ્રમસા વહ્નિના ચોપપીડિતમ્૨૫ ।
ત્રાહિ ક્ષિપ્રં મહાબાહો૨૬ ન શોકં કર્તુમર્હસિ

૧૪ બાલઃ સખેતિ ચ - ઘ. ॥ ૧૫ કૃતભિરક્ષસ્ત્વં (? ) ॥ ૧૬ નાત્ર લજ્જા દાનવેશ - ઘ. ॥ ૧૭ તન્નોપવાહિતઃ - ખ.। ૧૮ ક્ષિપ્ર પ્રવાહિતઃ - ખ. ॥ ૧૯ ... માદાય - ખ. ॥ ૨૦ ...ત્યેવં - ખ., ત્વમેવમપવાહિતઃ (?) । ૨૧ તેષાન્ન સુલભો - ખ. ॥ ૨૨ ન ચૈવ ત (ત્વ) દ્ભીતો વાક્યૈ - ખ. ॥ ૨૩ મે કૃતં શપથં - ઘ., કૃતોહમપ (મ)રઃ --ખ. ૨૪ યતોહમમૃતં પ્રાપ્ય (શ્ય) ચામરત્વમવાપ્તવાન - ઘ ॥ ૨૫ ચોપપીડિતાઃ - ખ. ॥ ૨૬ મહામોહૌ - ખ. । ।
510
માયામથ સમાસ્થાય ધનુષા વા બલેન વા ।
જહિ શત્રૂન્મહારાજ૨૭ મા૨૮ રુષન્તુ દિતેઃ સુતાઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ તં૨૯ પરિષ્વજ્ય પક્ષિરાજં મહાસુરઃ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન રથેનામ્બુદનાદિના ।૨૩॥
તસ્યાપતત એવાથ સવહ્નિશ્ચન્દ્રમાસ્તથા ।
શરૈરાશીવિષાકારૈર્ધ્વજં ચિચ્છિદતુર્યુધિ

તતો લલાટે વિદ્ધ્વૈનં તૌ દેવૌ શશિપાવકૌ ।
યુગાન્તામ્બુદવદ્ વ્યાસ નાદમુચ્ચૈઃ પ્રચક્રતુઃ

તયોસ્તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
આગ્નેયેનાસ્ત્રમુખ્યેન શિશિરં૩૦ તદ્ વ્યશાતયત્

તુષારવર્ષણં દગ્ધ્વા તતોસૌ માયયા પુનઃ ।
સંમોહયિત્વા વેગેન રાહુર્ભૂત્વાભિદુદ્રુવે૩૧

સ રાહુણા તદા તેન ગ્રસ્યમાનઃ ખગેશ્વરઃ ।
રણં ત્યક્ત્વાન્યતો યાતસ્તતો દેત્યો નનાદ હ

દાનવા હ્યપિ તે૩૨ સર્વે નષ્ટે તસ્મિન્ હિમાશયે ।
સમાશ્વસ્ય પુનશ્ચક્રુર્યુદ્ધં સુરગણૈઃ સહ ।
તેમ્બુદાશનિસન્નાદાઃ સમુદ્રસમનાદિતાઃ ।૨૯॥
દૈત્યદાનવમહારથાઃ પ્રવરસાદિન આશ્વસન્તઃ ।
- - તનેવ યુદ્ધકાંક્ષિણો દંષ્ટ્રિણ ઇવ મહાગજા વનસમાશ્રિતાઃ

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે યુદ્ધ એકનવતિતમોધ્યાયઃ
૨૭ શત્રુમ્મહારાજ – ખ। ૨૮ – તુ – ખ। ૨૯ – સન્તં – ખ। ૩૦ – તિમિરં – ખ।
૩૧ વિદુદ્રુવે - ખ. । ૩૨ – પિહિતે – ખ
511
સનત્કુમાર ઉવાચ
નક્ષત્રાધિપતિં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ હવ્યવાહનઃ ।
વિદ્રુતં દાનવભયાત્ પદાતિર્યોદ્ધુમુદ્યતઃ૧

સ શરૈર્દાનવરથં સસૂતં સહવાજિનમ્૨ ।
સધ્વજં સપતાકઞ્ચ ભસ્મસાયુજ્યમાનયત્૩

તતોસ્ય કાર્મુકં દિવ્યં શરેણાનતપર્વણા ।
વિજ્યં ચકાર સંક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્

અથાન્ધકશ્ચ રાહુશ્ચ પ્રહ્લાદો મય એવ ચ ।
અન્યે ચ દાનવશ્રેષ્ઠાઃ કૃશાનું પર્યવારયન્

સોવપ્લુત્ય તદા તેષાં ધનૂંષિ ચ ચ રથાઁસ્તથા ।
ધ્વજાનિ ચ વિચિત્રાણિ દદાહ ચ રરાસ ચ ।

કવચાનિ વિચિત્રાણિ શિરાંસિ ચ વસૂત્તમઃ ।
દદાહ વિકૃતાકારો નાદયન્ સર્વતોદિશઃ

હાહેતિ નદતાં તત્ર ભગવાન્ હ્યવ્યવાહનઃ ।
જિહ્વા દહ્ન્૪ બભૌ વ્યાસ ગુહાયાં દીપવત્ સ્થિતઃ

કેષાઞ્ચિત્ પ્રદહત્ તાનિ દાનવાનાં મુખાનિ સઃ ।
પઙ્કજાનીવ૫ ફુલ્લાનિ તિમિરારિર્મહાપ્રભઃ

કેષાઞ્ચિત્તુ ગજેન્દ્રાણાં કરાન્ કાઞ્ચનભૂષિતાન્ ।
દદાહ ભગવાન્ વહ્નિર્દાવાગ્નિર્ભુજગાનિવ

શરાન્ શરાશનાઞ્ચૈવ તથા ખઙ્ગપરિચ્છદાન્ ।
દદાહ ભગવાન્ વહ્નિર્હસ્ત્યશ્વમપિ સર્વશઃ

તે હન્યમાના દૈત્યેન્દ્રા વિશસ્ત્રા દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
ભ્રમન્તિ વિતનુત્રાશ્ચ તત્ર તત્રૈવ - --૭

તેષાં વહ્નિપ્રદીપ્તાનાં દહ્યતાં સુરવિદ્વિષામ્ ।
હિરણ્યાક્ષઃ સ્વયં રાજા પર્જન્યઃ સમપદ્યત

૧ ...ર્યમથાગતઃ (યોદ્ધુમાગત:?) - ખ., સમધાવત - ઘ. ॥ ૨ ...સહવાજિન: - ખ. ॥ ૩ પાદયત્ - ખ. । ૪ દન્તં – ખ. ॥ ૫ .. નિવ - ખ. ॥ ૬ ધ્વજપરિચ્છદાન્ (?) । ૭ સર્વકૃત. ? - ખ., સર્પવત્ (?) ।
512
સ મેઘભૂતો દૈત્યેન્દ્રસ્તમગ્નિં વૃષ્ટિભિસ્તદા ।
પ્રશામયત૮ વેગેન સંવર્ત્તક ઇવામ્બુદઃ

તં પ્રશાન્તં તદાલક્ષ્ય વિધુરં હૃવ્યવાહ્નમ્ ।
વિપ્રચિત્તિઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્લલાટે સમવાકિરત્

તતોસ્ય નદતો ભૂયો મયો દાનવસત્તમઃ ।
મુખે શરાન્ મહાઘોરાન્નિચખાન મહાસુરઃ

તસ્ય તેન તદા વ્યાસ મુખે ભિન્નસ્ય દારુણઃ ।
ઉત્તસ્થૌ વાયુવદ્ ધૂમઃ શરીરાદઞ્જનોપમઃ

તેન ધૂમેન૯ ખઞ્ચૈવ દિવં ભૂશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
પૂરિતા મહતા૧૦ વ્યાસ ન પ્રાજ્ઞાયત૧૧ કિંચન

તેન શબ્દેન સંજ્ઞાભિર્નામવિશ્રાવણૈરપિ ।
કરસ્પર્શૈસ્તદા૧૨ ન્યોન્યમનયદ્યમસાદનમ્

ન દેવો જ્ઞાયતે તત્ર ન દૈત્યો દાનવોપિ વા ।
અજાનન્તસ્તતસ્તત્ર સંસ્થામેતાં૧૩ પ્રચક્રિરે । । ૧૯ । ।
આટિં દૈત્યાઃ પ્રકુર્વન્ત બક ઇત્યેવ દેવતાઃ ।
બકં વદન્તિ યે તત્ર દૈત્યાસ્તાન્ વ્યહ્નઁસ્તદા

આઆટિં બ્રુવાણશ્ચ સુરા ઇત્યેવં તદ્ વ્યવર્તત૧૪ ।
એવંભૂતમભૂદ્યુદ્ધં૧૫ વર્ષાણાં તુ૧૬ સહસ્રકમ્૧૭

મહદ્ભયં વૈ૧૮ દૈત્યાનામન્ધકારે સુરૈસ્સહ

તદન્ધકારે સુમહાભયંકરં તદાભવદ્યુદ્ધમતીવ દારુણમ્ ।
જગદ્વિનાશાય જગદ્ધિતૈષિણાં સુરાસુરાણાં રુધિરૌઘનિસ્રવમ્૧૯

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે યુદ્ધે દ્વિનવતિતમોધ્યાયઃ
૮ પ્રશમેયત - ખ., પ્રાશામયત્ (?) । ૯ ધૂપેન - ખ । ૧૦ મહતો - ખ. ॥ ૧૧ પ્રજ્ઞાયત - ખ. । ૧૨....સ્તથા (?) ॥ ૧૩ સંજ્ઞામેતાં (?), સંગ્રામં તં - ઘ. ॥ ૧૪ ...ધ્યવર્તત (?) ॥ ૧૫ એતદ્ભૂતમયુધ્યન્તુ - ખ । ૧૬ વૈ - ખ. ॥ ૧૭ મહદ્ભય - ખ. ઘ., તદભૂત્સંજ્ઞયા યુદ્ધં મૂર્ખાણાં વૈ મહદ્ ભયમ્ - ઘ. ॥ ૧૮ સહસ્રમેકં - ખ. । ૧૯ વિસ્રુતં - ઘ. । -
513
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથાસૌ તેન કાલેન કેતુરગ્નેઃ૧ સમુત્થિતઃ ।
વાયુનાભિહતશ્ચૈવ અગચ્છદ્ વિલયં ભૃશમ્

તતઃ સમભવદ્ વ્યોમ વિમલં સર્વમેવ હિ ।
અપશ્યન્ત સુરાસ્સર્વે દૈત્યાશ્ચૈવ પરસ્પરમ્

તતઃ શંખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પટહાડમ્બરાસ્તથા ।
સુઘોષકા ડિણ્ડિમાશ્ચ ભગ્ના ભેર્યશ્ચ સર્વશઃ

બલદ્વયેપ્યવાદ્યન્ત શતશોથ સહસ્રશઃ ।
અથ શક્રશ્ચ દેવેન્દ્રો યમો વૈશ્રવણસ્તથા

પૂષા ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ અર્યમા મિત્ર એવ ચ ।
જયન્તો મરુતશ્ચૈવ રુદ્રાદિત્યાશ્ચ સર્વશઃ

વેગેન સુમહાવેગા મમૃદુર્દાનવં બલમ્ ।
તત્ર ચામીકરાભાસં પ્રગૃહ્ય બલવદ્ધનુઃ

યમો દણ્ડેન દૈત્યેન્દ્રાનનયદ્યમસાદનમ્ ।
સ પઞ્ચભિઃ શરૈર્વિદ્ધ્વા હિરણ્યાક્ષં મહાબલમ્

અશ્વાઁશ્ચૈકૈકશઃ સર્વાન્ જહાસ ચ નનાદ ચ ।
તસ્ય સર્વે તદાયસ્તા દૈત્યદાનવસત્તમાઃ । ।૮॥
શરાનાશીવિષાકારાન્ વ્યસૃજન્ વિકૃતાશનાન્ ।
તાન્ સ ચિચ્છેદ સમરે ત્રિધૈકૈકં લઘુક્રિયઃ

પુનશ્ચ વિશિખૈ૫ર્ઘોરૈરર્દયત્ પ્રહસન્નિવ ।
તતોન્ધકસ્ય યન્તારં રથઞ્ચ સહવાજિભિઃ । ।8.93.૧ ૦॥
કિંકરેણ૬ મહાવીર્યો યમો નિન્યે સ્વકં પુરમ્૭ ।
તતોન્ધકો ગદાપાણિર્યુગાન્તામ્બુદવન્નદન્ ॥૧ ૧ ॥
અભ્યધાવદ્યમં તૂર્ણમ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
તસ્ય વજ્રેણ દેવેન્દ્રો ગદાં હેમપરિષ્કૃતામ્ ॥૧ ૨॥
૧ રુગ્રૈઃ (રુગ્રઃ) - ઘ. । ૨ હ - ખ. । ૩ દૈત્યેન્દ્રો - ખ । ૪ વ્યસૃઞ્જન્ - ખ. । ૫ નિશિતૈ - ખ. । ૬ કિંકારેણ (?)- ખ. । ૭ પુનઃ - ખ ।
514
બિભેદ શતધા૮ વ્યાસ સાપતદ્ ભુવ્યવસ્થિતા ।
તં વિશસ્ત્રં વિકવચં કૃત્વા તે દેવસત્તમાઃ ॥૧ ૩ ॥
યુગપચ્છસ્ત્રવર્ષેણ તાડયામાસુરાહવે ।
યમો દણ્ડેન તં મૂર્ધ્નિ શક્રો વજ્રેણ ચાહનત્

વિત્તદોશનિના ચૈવ પાશેન વરુણસ્તથા ।
અન્યે ચાન્યૈસ્તથા દેવા હ્યમોઘૈરાયુધોત્તમૈઃ ॥૧ ૫॥
અભ્યધાવન્નસંરબ્ધા હતસ્ત્વમિતિ વાદિનઃ ।
ન ચૈવ તસ્ય દૈત્યસ્ય દુઃખં તત્રાભવત્તદા ॥ ૧૬। ।
સોપિ દૈત્યસ્તતોત્પત્ય૯ પુણ્ડસ્યાસ્થાય૧૦ પૃષ્ઠતઃ ।
યમં મુષ્ટિપ્રહારેણ પુણ્ડાદ્ ભૂમાવપાતયત્

તથેન્દ્રસ્ય ગજં ભૂયો પુચ્છે સંગૃહ્ય વેગવાન્ ।
ભ્રામયિત્વાક્ષિપદ્ દૂરે નષ્ટસ્ત્વમિતિ ચાબ્રવીત્

તતો ધનેશસ્ય પુનઃ શિવિકાં કામગામિનીમ્ ।
આક્ષિપ્ય૧૧ બહુધા દૈત્યો વ્યધમત્ ક્રોધમૂર્છિતઃ । ।૧ ૯॥
તતો ગજૈર્ગજાન્ નિઘ્નત્૧૨ પદાતીઁશ્ચ પદાતિભિઃ ।
રથં રથેન ચ રણે હયાઁશ્ચ હયસાદિભિઃ । ।8.93.૨૦ ॥
પુનર્ગજે૧૩ મહેન્દ્રસ્ય હન્યમાનોપિ૧૪ સંયુગે ।
સમુત્પ્લુત્ય૧૫ તદા શક્રં ગજસ્કન્ધાન્ન્યપાતયત્

તસ્ય તત્ કર્મ સંવીક્ષ્ય દાનવેન્દ્રસ્ય સંયુગે ।
સર્વે દેવા દિશઃ સર્વાઃ પ્રનષ્ટા જીવિતાર્થિનઃ

પૂર્વેણ ભગવાનિન્દ્રઃ સહાદિત્યઃ૧૬ સલોકપઃ ।
દક્ષિણેન તથા રુદ્રા વસવશ્ચાશ્વિનાવપિ

પ્રતીચીં યક્ષરક્ષાંસિ પિશાચાઃ પન્નગૈઃ સહ ।
ઉત્તરેણ તથાન્યે ચ પ્રપદ્યન્ત૧૭ યથા મૃગાઃ

૮ સ તથા - ખ. । ૯ સ.. તદોત્પત્ય - ઘ. । ૧૦ પુણ્ડમાસ્થાય - ઘ. । ૧૧ આદાય - ઘ. । ૧૨ નિઘ્નન્ - ખ । ૧૩ પુનર્ગજં - ખ. । ૧૪ હન્યમાનઞ્ચ - ઘ. । ૧૫ અવપ્લુત્ય - ખ । ૧૬ સહાદિત્યૈઃ - ખ । ૧૭ પલાયન્ત(?)।
515
તેષુ ભગ્નેષુ દૈત્યેન્દ્રાઃ પૃષ્ઠતો વિકૃતાયુધાઃ ।
અભ્યધાવન્ત ગર્જન્તો ભયં તેષાં વ્યદર્શયન્ ॥૨૫। ।
તતો મુહૂર્ત્તં તે ગત્વા હિરણ્યાક્ષેણ વારિતાઃ ।
નિવૃત્તાઃ સમતિષ્ઠન્ત સર્વેમર્ષવશં૧૮ ગતાઃ । । ૨૬॥
અથોવાચ તતઃ ક્રુદ્ધાન્ હિરણ્યાક્ષો હસન્નિવ ।
દૈત્યદાનવનાથાઁસ્તાનિદં વચનકોવિદઃ

કિમેભિરબલૈરદ્ય૧૯ યુષ્માકં દૈત્યદાનવાઃ ।
અવબદ્ધૈશ્ચ રુદ્ધૈશ્ચ મૃતસંજ્ઞૈ૨૦ર્દુરાત્મભિઃ

હતાસ્તે નાત્ર સન્દેહો યેષાં રાજ્યમિદં ધૃતમ્૨૧ ।
નૈષાં જીવિતમદ્યાસ્તિ મા ત્વરધ્વં સુબાલિશાઃ ॥૨૯ ।
અબલાનપિ સંરબ્ધાન્નિરાશાન્ જીવિતૈષિણઃ ।
અવદ્ધ્યેતિ બલાચ્ચૈવ દુર્જયાશ્ચ ન સંશયઃ(?) ॥8.93.૩ ૦ ॥
સઙ્ગમોક્ષન્નિદાનીઞ્ચ લ - - - - - સવ ( ?) ।
- - - - - - - - ઇત્યુવાચ સદોશનાઃ (?) ॥૩ ૧॥
યદેતદ્રાજ્યમિત્યાહુઃ પ્રાણા હ્યેતે મહાત્મનામ, ।
સ તેષાં હરતિ પ્રાણાન્ યસ્તેષાં રાજ્યમાહરેત્

તેષામદ્ય હૃ - - - - - - - તસમૈઃ સુરૈઃ ।
આપૂરયામ૨૨ સ્થાનાનિ દેવાનાં દાનવેશ્વરાઃ ॥૩૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે સહિરણ્યાક્ષાઃ પ્રાવિશન્નમરાવતીમ્ ।
રત્નાનિ જગૃહુર્વ્યાસ વિજયં ચાવઘોષયન્ । ।૩૪। ।
આરક્ષમામનુસ્તત્ર ચક્ષુ૨૩રાપ્તૈશ્ચ તેસુરાઃ ।
આશ્વાસયન્ત પૌરાંશ્ચ તથા પ્રકૃતયશ્ચ હ ॥૩ ૫॥
- - મિતિ તથાર્ઘેણ તથૈવોપાયનૈર્વરૈઃ ।
આશીર્ભિશ્ચાસુરશ્રેષ્ઠં હિરણ્યાક્ષં પ્રણેમિરે । ।૩૬। ।
૧૮ મન્યુવશં - ખ. । ૧૯... રત્ર - ખ. । ૨૦ ભૃતસંજ્ઞૈ - ખ. । ૨૧ હૃતમ્ (?) । ૨૨ મા - ખ. । ૨૩ ચખ્યુ (?) ।
516
તાન્ સમાશ્વાસ્ય૨૪ દૈત્યેન્દ્રો હ્યધ્યસ્ય ચ વરાસનમ્ ।
કાર્યાણિ કૃત્વા સર્વેષામગચ્છદ્ વરુણાલયમ્

તે સિંહનાદૈર્વિવિધૈશ્ચ વાદ્યૈઃ પ્રવલ્ગનાસ્ફોટિતકૂજિતૈશ્ચ ।
મહાસુરા૨૫ દાનવરાજસિંહં જગ્મુસ્સમન્તાત્ પરિવાર્ય સર્વે ॥૩૮। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વરુણાલયગમને ત્રિણવતિતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તમાપતન્તં વેગેન ગરુત્મન્તમિવાહવે ।
દૃષ્ટવા વરુણપુત્રાસ્તે પિત્રા સહ વિદુદ્રુવુઃ ॥ ૧ । ।
દૈત્યાશ્ચાપિ હિ તે સર્વે પ્રાપ્ય તદ્વરુણાલયમ્ ।
વ્યૂઢસ્કન્ધા વ્યતિષ્ઠન્ત વ્યસૃજંસ્તત્પુરં પ્રતિ ॥૨। ।
દૂતં વાતાપિનં ચૈવ રાજ્ઞા પ્રેષિતમૂર્જિતમ્ ।
સ ગત્વા તાં પુરીં રમ્યાં પ્રવિશ્ય ચ મહાસુરઃ ॥ ૩ । ।
પૌરૈઃ સુપૂજિતો વ્યાસ પ્રાહેદં તાન્ સુગર્વિતઃ ।
રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય દૈત્યદાનવનન્દનઃ ॥૪। ।
કશ્યપસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
જિત્વા સર્વાન્ સુરાન્ સંખ્યે આજ્ઞાપયતિ વસ્સદા ॥૫। ।
યૂયં શૃણુત સર્વે મે આજ્ઞાં કુરુત ચૈવ૧ હિ ।
આનયધ્વં ચ રત્નાનિ પરિત્યજત દેવતાઃ । ।૬। ।
દેવપક્ષોત્ર યઃ કશ્ચિત્ પુરે પ્રતિવસત્યુત૨ ।
અભયં તસ્ય૩ યચ્છામિ યાતુ દેવાનભીતવત્૪ । ।૭। ।
નારદાદ્યાશ્ચ ઋષયસ્તં સમાસાદ્ય દૈત્યકમ્૫ ।
ઊચુસ્તમસુરં વ્યાસ સાન્ત્વયુક્તમિદં તદા । ।૮। ।
૨૪ સમ શ્વસ્ય - ખ. । ૨૫ મહાસુરં - ખ. । .
૧ કુરુ તથૈવ - ખ. । ૨ પ્રતિવસન્ત્યુત - ખ । ૩ અયન્તસ્ય પ્રયચ્છામિ - ખ. । ૪... ન્નભીતવત્ - ખ, ઇતઃ પરં પત્રમેકં ખણ્ડિતં ખપુસ્તકે । ૫ ઇતઃ પૂર્વં ખપુસ્તકે ઇવ ઘ પુસ્તકેપિ કિયાનંશઃ ખણ્ડિતઃ ।
517
રાજા ભોજો વિરાટ્ સમ્રાટ્ ભૂપતિઃ ક્ષત્રિયો નૃપઃ ।
ય એભિઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તન્નાર્ચ્ચયતે૬ બુધઃ૭

સ ત્વં રાજા ચ ભોજશ્ચ વિરાટ્ સમ્રાટ્ તથૈવ ચ ।
ભૂપતિઃ ક્ષત્રિયશ્ચૈવ નૃપઃ સર્વસહસ્તથા ॥8.94.૧ ૦॥
નિર્જિતાઃ સુમહાવીર્યાસ્ત્વયા દેવાઃ સવાસવાઃ ।
કસ્ત્વયા સદૃશો લોકે બાહ્યૈકં૮ રુદ્રમીશ્વરમ્

ત્વં પાતા સર્વલોકાનાં હર્ત્તા સ્રષ્ટા તથૈવ ચ ।
કસ્તવાજ્ઞાં મહારાજ પ્રતિહન્યાદ્ દુરાત્મવાન્

વયં૯ ચ સર્વે દૈત્યેન્દ્ર વરમિચ્છામ૧૦ દાનવ ।
વરદસ્ત્વં હિ ભૂતાનામસ્માકં વરદો ભવ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વરદોસ્મીતિ સોબ્રવીત્ ।
ઊચુસ્તે દૈત્યરાજાનં તદા વચનકોવિદાઃ ॥૧૪। ।
ઋષય ઊચુઃ
યદેતદુક્તં ભવતા નરકવ્યાધિમૃત્યુષુ ।
ન તથા તદ્ ભવેદ્ દૈત્ય એષ નો દીયતાં વરઃ

દૈત્ય ઉવાચ
મમ પ્રતિજ્ઞા વિપ્રેન્દ્રાઃ પૂર્વમેવ તપોધનાઃ ।
લોકાનાં સુખમેધેયં રાજા લોકસ્ય યદ્યહમ્

ન તથા તત્ કરિષ્યામિ યદ્યહં મુનિસત્તમાઃ૧૧ ।
મિથ્યાપ્રતિજ્ઞઃ સ્યાં ચાહમસત્યશ્ચ દુરાત્મવાન્ । ।૧૭॥
તસ્માદન્યદ્૧૨ ભવન્તો માં વર યાચન્તુ૧૩ સુપ્રિયમ્ ।
કર્તાસ્મિ તં તથા સર્વં યાચેહં૧૪ શિરસા હ વઃ । ।૧ ૮। ।
૬ ...શ્રયતે - ઘ. । ૭ બુધૈઃ - ઘ. । ૮ ત્યક્ત્વૈકં (?) । ૯ યમં - ઘ. । ૧૦ વરમિચ્છામિ - ઘ. । ૧૧ ઋષિસત્તમાઃ - ઘ. । ૧૨ ...દન્યં - (?) । ૧૩ યાચત - ઘ. । ૧૪.. .ચેયં - ઘ. ।
518
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષયઃ સર્વ એવ તે ।
હિરણ્યાક્ષમિદં વ્યાસ પુનરેવાબ્રુવન્૧૫ વિભુમ્

ઋષય ઊચુઃ
લોકધર્મપ્રવૃત્ત્યર્થં બ્રહ્મણા દૈત્યપુંગવ ।
કૃતમેતત્ પુરા સર્વં ધર્મશ્ચાપિ પ્રવર્તિતઃ

સમીક્ષ્ય ચૈતલ્લોકસ્ય ધર્મશ્ચાપિ૧૬ પ્રવર્ત્તિતઃ ।
નાભૂતસ્તદ્ ભવેદ્ દૈત્ય ઇતિ નો વરદો ભવ

પ્રતિજ્ઞા પ્રભવેત્ સા યલ્લોકાનાં૧૭ દુઃખવર્જનમ્ ।
તચ્ચ તસ્માન્ન નશ્યેત બ્રહ્મણઃ૧૮ કૃતિરવ્યયા

યાવત્ત્વં દૈત્ય લોકસ્ય રાજા હ્યસિ૧૯ પ્રભુશ્ચ હ ।
એવં ત્વયાનૃણત્વં૨૦ ચ બ્રહ્મણો૨૧દ્ય કૃતં૨૨ ભવેત્

તેષાં સ વચનં શ્રુત્વા ઋષીન્ નિશ્ચિત્ય દૈત્યરાટ્ ।
યે૨૩ દ્રોહાઃશક્રપક્ષાશ્ચ મમાજ્ઞાભઙ્ગકારિણઃ । ૨૪॥
તેષામેવ ભવેન્મૃત્યુર્નરકેષુ ચ યાતનાઃ ।
એતદાહ તદા રાજા તે ચાપ્યૂચુર્નરાધિપમ્ । ।૨૫॥
એવમસ્ત્વિતિ તાં૨૪શ્ચોક્ત્વા યાતનામોક્ષમાદિશત્ ।
સ મુક્ત્વા નારકાન્૨૫ સર્વાન્ દદૌ સ્થાનસ્ય રક્ષણમ્

પિતૃરાજાનમનઘ વિપ્રચિત્તિં મહાબલમ્ ।
તતોવઘુષ્ય સ જયં પૂજયિત્વા તુ તાન્દ્વિજાન્ ।
જગામ ધનદાવાસં હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ

તે તાં ધનેશસ્ય પુરીં મહાબલા વિનાદયંતોંન્ધકપાલિતાસ્તદા ।
હિરણ્યનેત્રં પરિવાર્ય૨૬ દાનવાસ્તદાભિજગ્મુર્જલદા ઇવાચલમ્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યાક્ષદિગ્વિજયે યમલોકાભિગમનો નામ ચતુર્ણવતિતમોધ્યાયઃ
૧૫ ..બ્રવીદ્ - ઘ. । ૧૬ ધર્મસ્યાપિ - ઘ । ૧૭ દ્યાયં લોકાનાં - ઘ. । ૧૮ તસ્યૈતદ્ બ્રહ્મણઃ - ઘ. । ૧૯ હ્યાસીત્- ઘ । ૨૦ સ વામૃણત્વં - ઘ । ૨૧ બ્રહ્મણા - ઘ. । ૨૨ કૃતિ - ધ. । ૨૩ યો - ઘ. । ૨૪ ત્વાં - ઘ. । ૨૫ વરદાન્ - ઘ. । ૨૬ પ્રવિદાર્ય - ઘ. ।
519
સનત્કુમાર ઉવાચ
તથા૧ લઙ્કાં૨ સમાસાદ્ય ધનેશસ્ય પુરીં શુભામ્ ।
અદૂરે તસ્થુરુદ્ધૂતાઃ સન્નદ્ધકવચાયુધાઃ

અવસ્થિતાઁસ્તથા દૃષ્ટ્વા દાનવાન્૩ બલદર્પિતાન્ ।
લઙ્કાનિવાસિનઃ૪ સર્વે નિધિપાલાસ્તથૈવ ચ

નિધયઃ શંખપદ્માદ્યા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
અર્ઘં રત્નાનિ૫ ચાદાય દાનવાય ન્યવેદયન્૬

ઊચુશ્ચ તવ દૈત્યેન્દ્ર વયં વશ્યા ન સંશયઃ ।
કિઙ્કરાશ્ચ પ્રશાધ્યસ્માન્ યથાવદ્દાનવેશ્વર૭

હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ
મા ભીર્ભવતુ વો યક્ષા મમ યૂયં ન સંશયઃ ।
અયં રાજા હિ વઃ શ્રેષ્ઠો હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ

પ્રહ્લાદો દેવસંઘાનાં સર્વેષાં વિપ્રબાધનઃ ।
તતસ્તં તત્ર સંસ્થાપ્ય ધનેશં દૈત્યપુઙ્ગવમ્

અન્યેષાં દેવસંઘાનાં સ્થાનાન્યાપૂરયત્પુનઃ ।
સંસ્થાપ્ય સર્વસ્થાનેષુ સ્થાનિનો દાનવેશ્વરાન્

અન્ધકન્ત્વમરાવત્યા૮મિન્દ્રત્વેનાભ્યષેચયત્ ।
ભૂર્લ્લોકઞ્ચાખિલં દૈત્યઃ સ્વયમેવાન્વશાસત૯

ભૂયશ્ચ ધનુરાદાય સશરં સૂર્યસન્નિભઃ૧૦ ।
દૈત્યેન્દ્રો મેદિનીં પ્રાહ મમાત્માનં વિદર્શય૧૧

સા ભીતા તસ્ય દૈત્યસ્ય વેપમાના કૃતાઞ્જલિઃ૧૨ ।
જયેત્યુક્ત્વાગ્રતસ્તસ્થૌ વિષ્ણોર્લક્ષ્મીરિવાપરા ॥8.95.૧ ૦ ॥
તાં મૃગીમિવ શાર્દૂલો ભુજઙ્ગીમિવ પક્ષિરાટ્ ।
શાર્દૂલીં સિંહ ઇવ ચ સિંહીં શરભરાડિવ

૧ તતો (?) । ૨ લંકાં - ઘ । ૩ ધનદો - ખ । ૪ અલકાવાસિનઃ - ઘ. । ૫ અર્ઘરત્નાનિ - ખ. । ૬ નિવેદયન્ - ખ. । ૭ દેવો ધનેશ્વરઃ - ઘ., નરેશ્વરઃ ખ । ૮... સ્ત્વમરાવત્યાં - ખ. । ૯,.. ન્વશાસતે ખ. । ૧૦ સૂર્યસન્નિભં - ખ. । ૧૧ મમ ત્વં વૈ નિદર્શય - ઘ., ઽ વદેશત - ખ. । ૧૨ કૃતાઞ્જલી - ખ. ।
520
હંસીં કાક ઇવ ક્ષુદ્રો મયૂરી મદ્ગુરાડિવ૧૩ ।
તથા તાં સ દિતેઃ પુત્રો જગ્રાહ રુષિતાનનઃ ।
ઉવાચ ચૈવ૧૪ સંરબ્ધસ્તાં દેવીં ભયવિહ્વલામ્ । । ૧ ૨॥
તવાહં વસુધે ભર્ત્તા બ્રહ્મણા પ્રકૃતઃ શુભે ।
માન્યં૧૫ પતિં ત્વમિચ્છેથા રક્ષિષ્યેહં તતો હિ તે । ।૧ ૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો રસાતલં૧૬ ગત્વા સ્વપુરસ્ય સમીપતઃ ।
બબદ્ધ નાગપાશૈસ્તાં દુષ્ટામિવ યથાઙ્ગનામ્

તતોચલેન દૈત્યેન્દ્રઃ શંખેન સુમહાબલઃ ।
આર્ત્તાં રુરોધ૧૭ દુષ્ટશ્ચ૧૮ કન્દરામિવ વીર્યવાન્૧૯

તતોસ્યા રક્ષણે નિત્યમુદ્યુક્તાન્ રક્ષિણો દધૌ૨૦।
કિઙ્કરાન્નામ દૈત્યેન્દ્રાન્ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ

સ તથા તદ્વિધાયૈવ દૈત્યેન્દ્રસ્તુષ્ટિમાન્ બભૌ ।
કૃષીબલ ઇવ ક્ષેત્રં સુનિષ્પન્નં સમીક્ષ્ય ચ । । ૧૭॥
કૃતકૃત્યોહમિત્યેવ બુદ્ધિં ચક્રે સ પાર્થિવઃ ।
સંયુજ્ય સ્વસુતં જ્યેષ્ઠં દારૈઃ સાધુરિવાત્મવાન્ । ।૧૮। ।
અન્તરં ન ચ તસ્યાન્યઃ૨૧ કશ્ચિત્પ્રાપ્નોતિ સુવ્રત૨૨ ।
સ્વસહાયસ્ય૨૩ વિપ્રસ્ય યથા દમ્ભેન વર્તતઃ । ।૧૯। ।
યજધ્વં૨૪ દાનવાસ્સર્વે વિપ્રાન્પૂજયતેતિ ચ ।
દેવઞ્ચ શૂલિનં સર્વે નમસ્યત૨૫ પુનઃ પુનઃ

ધર્મમેવ નિષેવધ્વમિતિ સોજ્ઞાપયત્તદા ।
ન તસ્યા૨૬ ધાર્મિકઃ કશ્ચિદ્ દૈત્યો વા દાનવોપિ વા

૧૩ ડઙગુરાડિવ - ખ. । ૧૪ દૈવે - ખ । ૧૫ નાન્યં - ઘ. । ૧૬ અથ પૃથ્વીં તતો - ઘ. । ૧૭ દદજ - ખ. । ૧૮ દુષ્ટસ્ય - ખ । ૧૯ રાજાક્રમ્ય વિનષ્ટાં તાં ભર્તા સ્વામીવ યોષિતમ્ - ઘ । ૨. દદૌ - ખ. ઘ. । ૨૧ તસ્યાન્યત્ - ખ. । ૨૨ સુવ્રતઃ - ખ- ઘ. । ૨૩ અસહાયસ્ય - ઘ. । ૨૪ જયધ્વં - ખ. । ૨૫ નમસ્ય ચ - ખ. । ૨૬ તસ્ય - ખ. ।
521
રાજ્યેભવદ્ દુરાચાર૨૭સ્તસ્મિન્૨૮ રાજ્યં પ્રશાસતિ ।
સ્વયમેવ સ વાયુશ્ચ ચન્દ્રશાઃ સૂર્ય એવ ચ૨૯ । । ૨૨ । ।
અભવદ્ વ્યાસ લોકેષુ તપોબલસમન્વિતઃ ।
ઓષધ્યઃ સ્વવમુદ્ભૂતાસ્તસ્મિન્ રાજનિ શાસતિ ૩૦ । । ૨૩ । ।
વિના કૃષ્ટિં૩૧ સં ભવન્તિ સર્વલોકસ્ય સાધિકાઃ૩૨ ।
સ એવ તાસ્સમાદાય૩૩ ક્ષરં૩૪ નયતિ દૈત્યરાટ્ । । ૨૪। ।
સ એવામર્દયચ્ચાપિ નિનાય ચ પુનર્ગૃહાન્।
સ એવ દણ્ડિકોભૂચ્ચ દણ્ડશ્ચૈવ૩૫ સ એવ હિ । । ૨૫ । ।
સ એવ યોગાત્૩૬ સર્વત્ર ચૌરાદ્૩૭ રક્ષતિ નિત્યદા ।
ન તસ્ય વ્યાધિતઃ કશ્ચિન્મ્રિયતે વાપિ કશ્ચન । । ૨૬ । ।
પરદારપ્રસક્તો વા પિશુનો વાપિ કર્હિચિ તુ ।
હિંસકા ન ચ તસ્યાસન્ન ચાપ્યધાર્મિકાઃ ક્વચિત્ । । ૨૭। ।
પલ્વલાનિ તડાગાનિ સરિત્પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
વિના વૃષ્ટ્યા૩૮ ભવન્ત્યેતે સર્વત્રૈવ ચ સુસ્થિતમ્ । । ૨૮ । ।
ન સન્તિ તસ્ય રક્ષાંસિ ન પિશાચાશ્ચ હિંસ્રિણઃ ।
ઈતયશ્ચ ન સન્ત્યસ્ય ન દ્વન્દ્વાનિ ચ કાનિચિત્ । । ૨૯ । ।
ન જુહ્વતે તદા વહ્નિં વિપ્રાસ્તસ્મિઁસ્તુ રાજનિ ।
નાધીયતે યજન્તે વા એકવર્ણમભૂત્તદા । । 8.95.૩૦ । ।
ભૃગવો યેભવન્ વિપ્રા દાનવાનાં મુદાવહાઃ ।
અધીયતે૩૯ યજન્તે ચ એવં ત વ્યાસ સર્વશઃ । । ૩૧ । ।
હૃષ્ટપુષ્ટમભૂત્૪૦ સર્વં૪૧ વ્યાધિદુઃખવિવર્જિતમ્૪૨ ।
વર્ણાશ્રમ૪૩ પરિત્યક્તં સર્વલોકસમં૪૪ જગત્ । । ૩૨ । ।
૨૭ દુરાચાર ખ। ૨૮ ઇતિ - ખ । ૨૯ હિ - ખ । ૩૦ રાજ્યં પ્રશાસતિ (?) । ૩૧ વૃષ્ટિ - ખ, કૃષ્ટં - ઘ । ૩૨ વૈ કૃષિઃ - ઘ, સાધિકા ખ । ૩૩ તામ્સમાદાય - ઘ, સમાસ્થાય (ધાય) (?) । ૩૪ સ્વયં - ઘ । ૩૫ દણ્ડાચ્ચૈવ - ખ । ૩૬ યં ગાન્ - ખ । ૩૭ ચૌરાન્ - ખ । ૩૮ વૃષ્ટિં - ઘ । ૩૯ -અધ્યાય (?) - ખ. । ૮૦ પુષ્ટધસ્તૈશ્ચ તે - ખ ૪૧ સર્વ - ખ. । ૪૨. વિવર્જિતાઃ - ખ. । ૪૩ કર્મ્માશ્રમ (ધર્મા...) - ખ, વર્ણાશ્રય - ઘ । ૪૪ કર્મણોપસ ( શ) મં - ઘ. ।
522
તન્નૃત્યગીતોત્સવનિત્યયુક્તં સુખપ્રસુપ્તં રતિકાર્યયુક્તમ્ ।
જગદ્ બભૌ રાજનિ દૈત્યદેવે૪૫ હિરણ્યનેત્રે દિતિનન્દનેતિ૪૬

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યાક્ષરાજ્યવર્ણનો નામ પઞ્ચનવતિતમોધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
તથા રાજનિ દૈત્યેન્દ્રે ત્રૈલોક્યાધિપતૌ શુભે ।
ધરણ્યાઞ્ચૈવ બદ્ધાયાં સુખિતાસુ પ્રજાસુ ચ

સ્થાનેભ્યશ્ચ્યાવિતા દેવા હ્યપ્રતિષ્ઠા મહાબલાઃ ।
કિમકુર્વત૧ દુઃખાર્ત્તા એતન્મે૨ શંસ સર્વશઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
શૃણુષ્વ ધર્મ (?) દેવાનામવસ્થા યા બભૂવ હ ।
યદકુર્વત૩ દુઃખાર્ત્તાસ્તત્ર સર્વે યથાક્રમમ્

હવ્યવાહોગ્નિરભવદ્દેવાનાં ભાગવર્દ્ધનઃ ।
તં નિરસ્ય તદા દૈત્યો વહ્નિમન્યં ચકાર હ

તસ્મિન્કર્મણિ વિપ્રેન્દ્ર મન્ત્રાસ્તદનુગાભવન્ ।
દૈત્યદાનવભાગાનાં વક્તારઃ શુભસાધકાઃ । ।૫॥
તતો યજ્ઞઃ સ્વયં દૈત્યાનુપતસ્થે મહાત્મનઃ ।
યજ્ઞે ગતે ચ દૈત્યેન્દ્રાન્દેવાઃ સર્વે મૃતા ઇવ

અભવન્નષ્ટસંજ્ઞાશ્ચ મન્દવીર્યપરાક્રમાઃ ।
નિઃશ્રીકાશ્ચ નિરુદ્યોગા નિરાક્રન્દા સમુત્સુકાઃ

મન્ત્રદગ્ધા યથા સર્પા વજ્રપિષ્ટા યથાચલાઃ ।
ગરુત્મતાભિસન્દષ્ટાઃ પન્નગા ઇવ નિર્વિષાઃ

૪૫ દૈત્યનાયકે - ઘ. । ૪૬ દાનવેન્દ્રઃ - ઘ ।
૧ કિમકુર્વન્ત - ખ. । ૨ એતન્નઃ - ખ. । ૩ યદકુર્વન્ત - ખ. । ૪ ઇવાચલાઃ - ખ. ।
523
વિહીનાદ્ભિ૫ર્યથા વૃક્ષા બાન્ધવૈર્વાપિ યોષિતઃ ।
તથા તે દૈવતા૬ વ્યાસ હૃતરાજ્યા હૃતશ્રિયઃ । ।૯। ।
ચિન્તયન્તિ હૃદા ચૈવ શુષ્યન્તિ૭ વિલપન્તિ ચ ।
અથ દેવઃ સ્વયમ્ભૂસ્તાન્ જ્ઞાત્વા દેવાઁસ્તથાવિધાન્ । । 8.96.૧૦ । ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન પ્રોવાચેદં પિતામહઃ ।
ભો દેવા નષ્ટસંજ્ઞા સ્થ કિમર્થં દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
તપોયોગબલં વોદ્ય દદામિ સુરપુઙ્ગવાઃ

યૂયં લોકસ્ય કર્તારો હર્તારશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
ન યુક્તં ભવતામેતત્ ક્લીબવત્ સ્થાતુમદ્ય વૈ । ।૧૨। ।
સ્વીયં યોગં મદીયઞ્ચ૮ ત્યક્ત્વા દુઃખં મહાબલાઃ ।
પ્રતિપદ્યત મા શોકે સ્વયં દેવાઃ પ્રવર્તત

ન તમો ભાસ્કરાદ્યુક્તં ન સોમાદુષ્ણતા યથા ।
નાગ્નેર્યથા તુષારશ્ચ૯ નામૃતં ભુજગાદપિ ॥૧૪। ।
નાસાધોઃ સાધુભાવશ્ચ ન કુલીનાદશોભનમ્ ।
નાધર્મો૧૦ નિયમેભ્યશ્ચ ન વેદેભ્યશ્ચ દુર્મતિઃ ॥ ૧ ૫॥
તથા ન યુક્તં યુષ્માકમિદં દેવા૧૧ મહાત્મનામ્ ।
આપત્સુ ન૧૨ વિષીદન્તિ યે કેચિત્તેજસા૧૩ સ્થિતાઃ । ।૧૬॥
તે૧૪ યૂયમાપદં પ્રાપ્ય ન શોકં કર્તુમર્હથ ।
મા ભવન્તોવસીદન્તુ રાજ્યં ભૂયો ભવિષ્યતિ

મહાયોગબલોપેતો હિરણ્યાક્ષોદ્ય દેવતાઃ ।
અશક્યો હન્તુમલ્પેન તેજસા દિતિનન્દનઃ । ।૧૮॥
પ્રતીક્ષન્તુ૧૫ ભવન્તોસ્ય તપસઃ ક્ષયમવ્યયાઃ ।
ક્ષીણે તપસિ દૈત્યેન્દ્રં યુદ્ધે૧૬ વિષ્ણુર્વધિષ્યતિ૧૭ ॥૧ ૯। ।
૫ વિશાખાભિ - ઘ. । ૬ દેવતા - ખ । ૭ મુહ્યન્તિ - ઘ । ૮ સ્વયં - ઘ.,... સ્તથા યો ધર્મં - ખ. । ૯ નાગ્ને સ્તુથારશ્ચ યથા - ખ. । ૧૦ નાધર્મા - ખ. । ૧૧.. મિમં દેવા - ખ., દેવાનાં ચ - ઘ. । ૧૨ ચ - ખ. । ૧૩.. ત્તેજસિ - ઘ. । ૧૪ યે - ખ. । ૧૫ પ્રતીક્ષન્તાં (?) । ૧૬ યુધિ - ઘ. । ૧૭ ર્હનિષ્યતિ - ખ. ।
524
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવં બ્રહ્મણા પ્રોક્તા લબ્ધયોગાઃ૧૮ સુરેશ્વરાઃ ।
પ્રણમ્ય સર્વભૂતાનાં સ્રષ્ટારમિદમબ્રુવન્૧૯ । ।8.96.૨૦ । ।
હૃતાનિ નો મહાયોગસ્થાનાનિ દિતિનન્દનૈઃ ।
ક્વ તિષ્ઠામ વયં બ્રૂહિ દિશ નઃ સ્થાનમવ્યયમ્

બ્રહ્મોવાચ
હૃતાનિ સર્વસ્થાનાનિ યુષ્માકં વિદિતઞ્ચ૨૦ મે ।
શૃણુધ્વં યત્ર વસ્તવ્યં૨૧ યુષ્માભિર્યોગમાયયા

યૂયં સર્વે શરીરેષુ૨૨ યોગાદ્ વિશત૨૩ સત્તમાઃ ।
પ્રજાનાં સર્વતો દેવાસ્તતો વૃત્તિમવાપ્સ્યથ

તેષા૨૪મશિતપીતૈશ્ચ સંસ્કારૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।
પૃથિવી નાગબદ્ધાપિ૨૫ યુષ્માનાપ્યાયયિષ્યતિ

સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા૨૬ દેવેન દેવાઃ સર્વે૨૭ સવાસવાઃ ।
તથા ચક્રુર્યથોવાચ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

તેવર્તયન્ત સતતં તત્રસ્થાઃ સુરસત્તમાઃ ।
ચતુર્યુગમુપાસન્તો૨૮ લોકધાતુર્મતે સ્થિતાઃ । ।૨૬॥
અથ યોગાદ્ હિરણ્યાક્ષઃ પ્રજાસુ સમવાસ્થિતાન્૨૯ ।
સુરાનપશ્યદ્યોગાત્મા ચુક્રોધ૩૦ ચ સ૩૧ તાન્પ્રતિ

યસ્મિન્યસ્મિન્નપશ્યચ્ચ સુરં સ સમવસ્થિતમ્૩૨ ।
અવધીત્તં તમભ્યેત્ય તદા દાનવસત્તમઃ

૧૮ પ્રોક્તં - ખ, લબ્ધ્વા યોગં (?) । ૧૯ મબ્રવીત્ ખ । ૨૦ વિદિતસ્ય - ખ. । ૨૧ વક્તવ્યં - ખ । ૨૨ સર્વશરીરે - ખ., મે - ઘ. । ૨૩ વસત - ખ । ૨૪ તાસા (?) । ૨૫ ચાવકલ્પૈશ્ચ - ઘ. । ૨૬ તદેવમુક્ત્વા - ખ. । ૨૭ સર્વે દેવાઃ - ખ. । ૨૮ મુપાસન્ત - ખ. । ૨૯ સમુપસ્થિતાન્ - ઘ । ૩૦ ચુકોપ - ખ. । ૩૧ સ ચ - ખ. । ૩૨ સમમવસ્થિતમ્ - ખ ।
525
અહં પ્રજાઃ સદોદ્યુક્તો રક્ષામિ સતતં ભયાત્ ।
મમૈવ તા દુરાચારા વિદ્વિષો વર્ધયન્ત્યુત

કૃતઘ્નાઃ સ્વામિઘાતિન્યો દુષ્પૂરા દુષ્ટચેતસઃ૩૩ ।
મમ શત્રૂનિમા દુષ્ટા૩૪નન્નપાનાદિભિસ્સદા । । 8.96.૩૦ । ।
આપ્યાયયન્તિ દુર્વૃત્તા દણ્ડાર્હા મે તતસ્તુ તાઃ૩૫ ।
------- - --- - - - - - ।
યત્ર તત્ર ગતાઃ સર્વાઃ૩૬ પ્રજાઃ સર્વત્ર સોવધીત્ । । ૩૧ ॥
પલ્વલાનિ તડાગાનિ નદીઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
સર્વાણ્યેવ તદા યોગાદશોષયત૩૭ દાનવઃ । । ૩૨ ॥
ઓષધ્યોકૃષ્ટપચ્યાશ્ચ યા હ્યાસઁસ્તસ્ય સુવ્રત ।
વ્યનાશયત્ સ તાશ્ચાપિ વૃક્ષવલ્લીરપોથયત્૩૮ । ।૩ ૩ ॥
તન્નષ્ટવૃક્ષક્ષુપવલ્લિપલ્લવં તૃણૌષધીપ્રસ્રવણોદકાશયમ્૩૯ । સરિ૪૦ત્તડાગાવટશુષ્કપલ્વલં જગદ્ બભૌ કચ્છપપૃષ્ઠસન્નિભમ્ પ્રણષ્ટવર્ણાશ્રમધર્મસંયમં વિનષ્ટઘોષવ્રજપક્ષિમાનુષમ્૪૧ ।
દ્વિપાશ્વપત્યાદિગણૈર્વિનાદિતં૪૨ યુગાન્તકાલાગ્નિમુદગ્રવજ્જગત્૪૩
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે બ્રહ્મણો વાક્યં નામ ષણ્નવતિતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તથાભૂતં જગદ્ દૃષ્ટ્વા દેવાસ્તે દુઃખપીડિતાઃ ।
વૈરાજં લોકમાસાદ્ય ભૂયોપશ્યન્ પિતામહમ્ । । ૧ ॥
તે૧ સર્વે સમુપાગમ્ય પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઊચુસ્તે૨ કર્મ દૈત્યસ્ય સર્વમેવ૩ સુદુઃખિતાઃ ॥૨। ।
૩૩ દુષ્ટચેતસા - ખ । ૩૪ ન્દૃષ્ટ્વા - ખ । ૩૫ તતસ્તતઃ - ખ, તતસ્ત્વિતિ (?) । ૩૬ સર્વે ખ ૩૭ યોગાદપોથયત - ઘ । ૩૮ રશોષયત્ - ખ । ૩૯ પલ્લવં તથૌષધપ્રસ્રવણાદકાશયમ્ ૪૦ શુષ્યત્ - (?) । ૪૧ ધર્મસંયમસ્ - ઘ। ૪૨ શ્ચ હ્યૃક્ષાદિગણૈર્વિનાદિતં (?) - ખ. । ૪૩ નિસુર.. ૧ તં (?) । ૨... સ્તતઃ - (?) । ૩ સર્વ એવ. - ખ ।
526
નિવેદ્ય ચ પુનર્દેવમૂચુસ્તે લોકકારણમ્ ।
ભગવન્ હૃતરાજ્યાશ્ચ દુર્બલાશ્ચ તથા વિભો । ।૩ । ।
અસમર્થા વયં તસ્ય સ્થાતું દૈત્યસ્ય સંયુગે ।
ન ચ સ્થાનં૫ પ્રપશ્યામો યત્ર તિષ્ઠામ વિજ્વરાઃ । ।૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભીતાનાં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા સર્વાનેવ દિવૌકસઃ ॥૫। ।
ન ભેતવ્યં સુરાસ્તસ્ય યોગિનઃ સુમહાત્મનઃ ।
સમાપ્તં તપસઃ સર્વં ફલં દૈત્યસ્ય તસ્ય તત્ ॥૬। ।
કાલસ્તસ્યાભિસંપ્રાપ્તો જીવિતાન્તકરઃ સુરાઃ ।
તસ્માત્ સર્વે મયા સાર્ધં યાત વિષ્ણું પ્રયાચત

ભવન્તો નિર્બલા હ્યદ્ય૭ અશક્તાસ્તસ્ય બાધને ।
વિષ્ણુઃ શક્તઃ સ તં દૈત્યં જીવિતાચ્ચ્યાવયિષ્યતિ

પૂર્વં હિ જાતે તસ્મિઁસ્તુ વાગુવાચાશરીરિણી ।
નાયં વધ્યો મનુષ્યસ્ય ન દેવસ્ય કથઞ્ચન

નાપિ તિર્યક્ષુ જાતસ્ય૮ ન ભૂમૌ ન ચ તેજસિ ।
નાકાશે નાપિ લોકેષુ મહાત્માયં ભવિષ્યતિ । ।8.97.૧ ૦ ॥
સ એષ દેવા દૈત્યેશો મહાત્મા ધાર્મિકસ્તદા૯ ।
અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં૧૦ વધ્યો દુઃખાદ્ ભવિષ્યતિ

વારાહં રૂપમાસ્થાય ન દૈવં નાપિ માનુષમ્૧૧ ।
ન ચ તિર્યક્ષુ તજ્જાતં નરવારાહમસ્તિ વૈ । । ૧૨ । ।
પાતાલે ચ પ્રવિશ્યૈવ નાસૌ૧૨ ભૂર્નાપિ ખં હિ તત્ ।
ન તેજો નાપિ લોકોસૌ સર્વતો મુક્તમેવ૧૩ તત્

૪ સંયુગે સ્થાતુમગ્રતઃ - ઘ. । ૫ સંસ્થાનં - ખ. । ૬ ય પ્રપશ્યાદ્ય - ખ. । ૭ સર્વે - ઘ. । ૮ ન પિતૃયક્ષરાજસ્ય - ઘ. । ૯ સ્તથા (?) । ૧૦ અપત્યમિવ ભૂતાનાં - ખ. । ૧૧ ન દેવત્વં ન ભાનુગમ્ - ખ., ન તુ માનુષમ્ - ઘ. । ૧૨ નાદો (?) । ૧૩ યુક્તમેવ - ઘ ।
527
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે હૃષિતાઃ સર્વે પ્રણમ્ય ચ પિતામહમ્ ।
ઊચુર્ગચ્છામ દેવેશ કાલોતિક્રમતે હિ નઃ૧૪ । ।૧૪॥
તતસ્તે સર્વ એવૈત્ય શ્વેતં પર્વતસત્તમમ્૧૫ ।
વિષ્ણું સહિષ્ણું જિષ્ણુઞ્ચ દાનવાયુતમર્દનમ્ । ।૧ ૫॥
અસ્તુવન્ વાગ્ભિરિષ્ટાભિઃ પ્રણમ્ય બહુમાનતઃ ।
નમઃ સર્વરિપુઘ્નાય દાનવાન્તકરાય ચ ॥૧ ૬। ।
નમો જિતાય દેવાય વૈકુણ્ઠાય મહાત્મને ।
નમો નિર્ધૂતરજમે નમઃ સત્યાય ચૈવ હિ૧૬

નમઃ સાધ્યાય દેવાય નમો ધામ્ને સુવેધસે૧૭ ।
નમો યમાય દેવાય જયાય ચ નમો નમઃ । । ૧૮ । ।
નમશ્ચાદિતિપુત્રાય નરનારાયણાય ચ ।
નમસ્સુમતયે ચૈવ નમશ્ચૈવાસ્તુ વિષ્ણવે । ।૧ ૯॥
નમો વામનરૂપાય કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય ચ ।
નમો રામાય રામાય દત્તાત્રેયાય વૈ નમઃ । ।8.97.૨ ૦ ॥
નમસ્તે નરસિંહાય૧૮ ધાત્રે ચૈવ૧૯ નમો નમઃ ।
નમઃ સાધ્યાય વેદાય ચક્રિણે વૈ નમો નમઃ । ।૨૧ ॥
નમઃ શકુનિહન્ત્રે૨૦ ચ નમો દામોદરાય ચ ।
સલિલે તપ્યમાનાય નાગશય્યાપ્રિયાય ચ । । ૨૨ । ।
નમઃ કપિલરૂપાય મહતે પુરુષાય ચ ।
નમો જીમૂતરૂપાય મહાદેવપ્રિયાય ચ । ।૨ ૩ । ।
નમો રુદ્રાર્ધરૂપાય૨૧ તથોમારૂપિણે નમઃ૨૨ ।
ચક્રમુદ્ગરહસ્તાય મહેશ્વરગણાય ચ । ।૨૪। ।
૧૪ કાલોતિક્રામતે - ખ,. તિક્રમતીહ નઃ - ઘ । ૧૫ શ્વેતપર્વતસત્તમમ્ - ખ. । ૧૬ હ - ખ । ૧૭ ચ વેધસે - ઘ, સુમેધસે (?) । ૧૮ નારસિંહાય - ઘ. । ૧૯ ઋતવે ચ - ઘ. । ૨૦ શત્રુનિહન્ત્રે - ઘ. । ૨૧ રતાર્ધરૂપાય - ધ. । ૨૨ તથા દામોદરાય ચ - ઘ ।
528
શિપિવિષ્ટાય ચ સદા નમઃ શ્રીવત્સધારિણે ।
ધુન્ધુમારાય શૂરાય મધુકૈટભઘાતિને ॥૨૫। ।
ચતુર્ભુજાય કૃષ્ણાય રત્નકૌસ્તુભધારિણે ।
ત્રિવિક્રમવિયત્સ્થાય પીતવાસઃ સુવાસસે । ।૨૬॥
નમઃ પુરુષઘાતાય ગદાખડ્ગોગ્રધારિણે ।
યોગિને યજમાનાય ભૃગુપત્નીપ્રમાથિને । ।૨૭॥
વૃષરૂપાય સતતમાદિત્યાનાં વરાય ચ ।
ચેકિતાનાય દાન્તાય શૌરિણે વૃષ્ણિબન્ધવે૨૩

મુરાશ્વગ્રીવનાશાય૨૪ તથૈવાસુરસૂદિને ।
નમસ્તે શાર્ઙ્ગ ધનુષે સૌભશાલ્વવિઘાતિને

નમસ્તે પદ્મનાભાય બ્રહ્મદેહપ્રવેશિને૨૫ ।
નમો જયાય શર્વાય રુદ્રદત્તવરાય ચ ॥8.97.૩ ૦॥
નમઃ સર્વેશ્વરાયૈવ નષ્ટધર્મપ્રવર્તિને ।
પુરુષાય વરેણ્યાય નમસ્તે શતબાહવે ॥૩ ૧। ।
તવ પ્રસાદાત્ કૃચ્છ્રં વૈ૨૬ તરામ પુરુષોત્તમ ।
હૃતરાજ્યા વયં સર્વે ન ત્વં વેત્સિ મહાભુજ ।
હિરણ્યાક્ષેણ વૈકુણ્ઠ તં નાશય મહાભુજ । ।૩ ૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
ય ઇદં વૈષ્ણવં સ્તોત્રં ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
કીર્તયેત્સતતં મર્ત્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

મૃતશ્ચ સર્વલોકેષુ વર્ષકોટિચતુર્દશ ।
પૂજિતઃ સર્વદેવૈશ્ચ મોદતે નાત્ર સંશયઃ

કીર્તયત્યેવ ય ઇમં પ્રાણિભ્યો વિપ્રમુચ્યતે ।
સ મૃત્યુલોકમપ્રાપ્ય ચરતે દુઃખવર્જિતઃ ॥૩૫। ।
૨૩ ગોવૃષ્ણિબાન્ધવે - ઘ. । ૨૪ પુરાશ્વગ્રીવનાશાય. - ખ. । ૨૫... થ દેશિને - ખ., ઇતઃ પરં પત્રમેકં? ખણ્ડિતમ્ ખ પુસ્તકે । ૨૬ વ - ઘ. ।
529
સનત્કુમાર ઉવાચ
- - - - - - - - - ।
ઉવાચ સુરશાર્દૂલાનિદં સંપૂજયન્સદા । । ૩૬ । ।
ઇતઃ સ દૈત્યો દુર્બુદ્ધિર્દેવાન્ દ્વેષ્ટિ સહાયવાન્ ।
ક્રિયતાં મર્ત્યરૂપં મે વારાહં માં વિધાર્યતામ્ । । ૩૭ । ।
મહાત્મા સ ચ દૈત્યેન્દ્રો બલવાન્ ધાર્મિકશ્ચ હ ।
ન ચ શક્યો મયૈકેન હન્તું સત્યં બ્રવીમિ વઃ૨૭ । । ૩૮ । ।
સર્વદેવમયં રૂપં વારાહં૨૮ નન્દિવર્ધનમ્ ।
તત્સમાસ્થાય હન્તાસ્મિ દૈત્યેન્દ્રં તં મહાબલમ્ । ।૩ ૯। ।
તેન રૂપેણ સર્વેષામસ્માકં દેવસત્તમાઃ ।
બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમાપન્નઃ પ્રસ્થાતા યમ ઇત્યપિ । ।8.97.૪૦ । ।
ઉદ્ગાતા તત્ર વરુણો હિરણ્યાક્ષસ્તતઃ પશુઃ ।
શમિતાહં સુરશ્રેષ્ઠા યશસ્તસ્ય મહાબલઃ । ।૪૧ । ।
અદ્ય પશ્યન્તુ ભૂતાનિ મમ તસ્યૈવ ચોભયોઃ ।
-- - - - - - - - - - - - - - - । ।૪૨ । ।
અરણ્યે વાસિતાહેતોર્મત્તયોર્ગજયોરિવ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ગર્જિતં ચ મહાત્મનઃ । ।૪૩ । ।
હર્ષોત્ફુલ્લેક્ષણાઃ સર્વે નિરીક્ષન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
મેનિરે હત ઇત્યેવ દૈત્યેન્દ્રં સુમહાબલમ્ । ।૪૪ । ।
તેષાં તદુત્ફુલ્લકુશેશયપ્રભં વક્રેક્ષણં૨૯ ચારુતરાવભાસકમ્ ।
હતઃ સ દૈત્યો નરસિંહરૂપિણા યથા પુરા તસ્ય ગુરુર્મહાબલઃ ॥૪૫। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે હિરણ્યાક્ષવધોપાયો નામ સપ્તનવતિતમોધ્યાયઃ
૨૭ તે - ખ. । ૨૮ વરાહ - ઘ. । ૨૯ ચક્રેક્ષણ - ઘ ।
530
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ તે સુરશાર્દૂલાસ્તસ્ય રૂપં પ્રચક્રિરે ।
. .. . .. . . . ।
સપ્તલોકમયં તસ્ય શરીરં ચક્રુરીશ્વરાઃ

અસ્થીનિ પર્વતાઃ સર્વે નદ્યો૧ નાડ્યશ્ચ તસ્ય તુ ।
રુધિરં ચાબ્ધયઃ૨ સપ્ત કફપિત્તાનિલા ગુણાઃ૩

પુરીષં ચાપ્યોષધયો ધર્મો રેતઃ૪ કૃતોસ્ય તુ ।
મૂત્રં તસ્યાભવન્મેઘા વાયવઃ સપ્ત કોષ્ઠગાઃ

શિરસ્તસ્યાભવન્ સાધ્યા રુદ્રો મૂર્ધાનમાસ્થિતઃ (?) ।
લલાટે તસ્ય ધર્મોભૂત્ નાસિકા વાયુરાત્મવાન્

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નેત્રે શ્રોત્રે તસ્ય દિશોભવન્ ।
ભ્રુવોસ્તસ્યાભવન્ પ્રાણા અહોરાત્રં ચ પક્ષ્મણી૫ । ।૫॥
આસ્યં તસ્યાગ્નિરભવત્૬ વડવા મુખસંસ્થિતા ।
ઓષ્ઠેભૂદન્તરિક્ષં ચ દન્તાશ્ચ ભુજગાભવન્ ॥૬। ।
ચત્વાર્યસ્ત્રાણિ દંષ્ટ્રાશ્ચ કૃતાનિ સુમહાન્તિ વૈ ।
અસ્ત્રં પાશુપતં પૂર્વં દ્વિતીયં ચક્રમેવ ચ । ।૭॥
બ્રહ્મદણ્ડં૭ તૃતીયઞ્ચ ચતુર્થં બ્રહ્મણઃ શિરઃ ।
ગ્રીવા તસ્યાભવત્સોમો રુદ્રઃ સ્કન્ધે ચ સંસ્થિતઃ

ગણ્ડે ચાપિ તથાદિત્યા હસ્તૌ૮ રુદ્રૈશ્ચ નિર્મિતૌ ।
અંગુલ્યસ્તસ્ય કીર્તિશ્ચ લક્ષ્મીઃ સિદ્ધિસ્તથૈવ ચ । ।૯॥
- - - - પ્રવૃત્તિશ્ચ૯ નખાશ્ચાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ।
યમદણ્ડઃ કાલદણ્ડો મૃત્યુદણ્ડસ્તથૈવ ચ । ।8.98.૧ ૦ ॥
રુદ્રદણ્ડશ્ચ ચત્વારો બાહુપાદાઃ૧૦ કૃતાઃ પ્રભોઃ૧૧ ।
સાધ્યા દેવો ઉરસ્તસ્ય હૃદયં સોમ ઇત્યપિ ॥ ૧૧ । ।
૧ વશા - ઘ. । ૨ ચાન્તરાઃ - ઘ. । ૩ ગુણં - ઘ. । ૪ ચેતઃ - ઘ. । ૫ પક્ષિણી - ઘ. । ૬ તદગ્નિરભવત - ઘ. । ૭ બ્રહ્મદત્તં - ઘ. । ૮ હનૂ (?) । ૯ પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ (?) । ૧૦ વાહપાદાઃ - ઘ. । ૧૧ પ્રભુઃ - ખ,... વતુ - ઘ. ।
531
ઉદરં તસ્ય ભૂતાનિ મહાન્તિ ઋષિસત્તમ૧૨ ।
નાભિસ્તસ્યાભવન્માતા અદિતિર્બ્રહ્મસત્તમ

શિશ્નં પ્રજાપતિસ્તસ્ય મિત્રોપાનેભવત્ સ્થિતઃ ।
વસવસ્તસ્ય પાર્શ્વેષુ તથા ધર્મશ્ચ પૃષ્ઠતઃ

મૃત્યુઃ કાલો યમશ્ચૈવ હસ્તપાદતલાશ્રિતાઃ૧૩ ।
અશ્વિનૌ તસ્ય લાઙ્ગૂલં પિતરઃ સન્ધિષુ સ્થિતાઃ

નિયતિઃ કાલપાશશ્ચ૧૪ કૃતાન્તકલહાવપિ ।
વ્યાધયશ્ચાપિ યે કેચિદ્ દૃષ્ટિં તસ્ય સમાશ્રિતાઃ

યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાઃ પન્નગૈઃ સહઃ ।
સર્વે ત્વચં સમાશ્રિત્ય સંહતાઃ૧૬ સમવસ્થિતાઃ । । ૧૬ ॥
તથા સર્વાણિ છન્દાંસિ વેદા ઇષ્ટય એવ ચ ।
રોમકૂપેષુ સર્વાણિ તાનિ તસ્થુઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥૧૭। ।
દાનાનિ નિયમાશ્ચૈવ યમાઃ સર્વાશ્ચ માતરઃ ।
સ્થાનાભિમાનિનો દેવાઃ પશવઃ પક્ષિણશ્ચ હ । । ૧૮॥
સર્વે રોમાણિ તસ્યાસન્ વરાહસ્ય મહાત્મનઃ ।
અઙ્ગુલ્યસ્તસ્ય પાદાભ્યાં વિશ્વેદેવાભવઁસ્તથા૧૭

ભૃગવોઙ્ગિરસશ્ચૈવ દેવાસ્તસ્યાભવંસ્તદા ।
રોમાન્તરેષુ ઋષયઃ સર્વેષ્વઙ્ગેષુ સંસ્થિતાઃ । ।8.98.૨૦ ॥
એવં સમભવદ્ વ્યાસ વરાહો નન્દિવર્ધનઃ ।
સ ભાતિ તેન રૂપેણ દ્યાં ભુવઞ્ચાપિ સંસ્પૃશન્ । ।૨૧॥
પુરા સ્વયંભૂર્ભગવાનુદ્ધરિષ્યન્ મહીમિમામ્ ।
સ રેજે તેન રૂપેણ દીપ્તિમાન્ મધુસૂદનઃ । ।૨૨। ।
નિશાયાં સંપ્રદીપ્તો હિ હિમવાનિવ પર્વતઃ ।
તતસ્તમૃષયસ્સર્વે તપસા મહતા તદા

૧૨ ઋષિસત્તમાઃ - ઘ., ઋષિસત્તમઃ - - ખ. । ૧૩ ગન્ધર્વાઃ પન્નગૈઃ સહ - ઘ. । ૧૪ કાલસઙ્ગશ્ચ - ખ. । ૧૫ યમાઃ સર્વાશ્ચ માતરઃ - ખ. । ૧૬ તત્ર સર્વે... ત્વંબુદાઃ - ઘ. । ૧૭... સ્તદા - ખ. ।
532
સ્વેન સ્વેનાભિસંપ્રાપ્ય તેજસ્તસ્યાભ્યદીપયન્ ।
સ વિષ્ણુસ્તેજસા તેષામૃષીણાં પરમૌજસામ્ । ।૨૪। ।
સંપ્રજજ્વાલ કાલાન્તે યુગાન્તાગ્નિરિવાપરઃ ।
નાદં કૃત્વા ચ સુમહચ્ચાલયાનો મહીતલમ્૧૮ । ।૨૫॥
ઉવાચ તાન્ ઋષીન્સર્વાન્ હન્મિ દૈત્યં સુરદ્વિષમ્ ।
હત્વા તં દૈત્યરાજં વૈ સિંહં શરભરાડિવ

મોચયિષ્યે મહીં વિગ્નાં૧૯ પ્રવિશ્યાદ્ય રસાતલમ્ ।
સ્વસ્થાને સ્થાપયિત્વા ચ દત્વા રાજ્યં દિવૌકસામ્
જપધ્વં વિજયાયાદ્ય શિવાય ચ તપોધનાઃ ॥૨૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ઉવાચ બલમાધત્સ્વ દૈત્યોસૌ સુમહાબલઃ

આસ્થાય યત્નં સુમહદપ્રમત્તઃ સુરેશ્વર ।
જહિ તં દૈત્યરાજં વૈ કૃચ્છ્રમેતન્મતં મમ

ન તસ્ય સદૃશો દૈત્યો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા૨૦ ।
મહાબલોયં દૈત્યેન્દ્રસ્તપોયોગસમન્વિતઃ ।

તતો દેવસ્તદા વ્યાસ ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
સુરૈઃ સબ્રહ્મકૈસ્તત્ર ઋષિભિશ્ચ તપોધનૈઃ ॥૩ ૧॥
ઉક્તઃ પ્રણમ્ય દેવેશો વિષ્ણુમાપ્યાયય પ્રભો ।
તેજસા સ્વેન સર્વેશ યથા હન્યાત્ સુરદ્વિષમ્

૨૧ભગવાનુવાચ
તસ્મિન્ કાલે સુરેશાભાઃ૨૨ સર્વે૨૩ તેજોમયં૨૪ હરિમ્ ।
પ્રવેક્ષ્યન્તિ૨૫ તતો દૈત્યં ક્ષિપ્રમેવ નિહંસ્યતિ ॥૩૩ । ।
૧. મહીમિમાં ખ । ૧૯ વિપ્રાં - ખ. । ૨૦ સુરાઃ - ખ. । ૨૧ શ્રી - ઘ । ૨૨ સુરેશાના - ખ. । ૨૩ સર્વં - ખ, સર્વં - ઘ । ૨૪ મહદ્ - ઘ । ૨૫ પ્રવેક્ષ્યતિ - ખ ।
533
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો બ્રહ્મા સ્વયં તસ્ય રક્ષાં ચક્રે મહાત્મનઃ ।
યથાવત્તાં નિબોધાદ્ય વદતો મે શુચિવ્રત । ।૩૪। ।
બ્રહ્મોવાચ
રક્ષન્તુ ત્વાં વિધાતા ચ ધાતા ચ ઋષિસત્તમ૨૬ ।
રુદ્રઃ સ્રષ્ટા ચ સર્વેષાં કર્માણિ તવ યુધ્યતઃ । ।૩ ૫ ॥
કપાલી તાલકેતુશ્ચ ગન્ધાધિપતિરેવ ચ ।
રસસ્યાધિપતિશ્ચૈવ સૂક્ષ્મરૂપશ્ચ રક્ષતુ । ।૩ ૬॥
સ્પર્શવેત્તા ચ યઃ સૂક્ષ્મો નાદવાઁશ્ચ૨૭ મહામનાઃ ।
ઇન્દ્રિયાધિપતિશ્ચૈવ નીલલોહિત એવ ચ । ।૩૭॥
રક્ષતુ ત્વાં મહાયોગી બીજાધિપતિરેવ ચ ।
બીજાધિષ્ઠાનમાલશ્ચ ચેતનાપતિરેવ ચ

પ્રવૃત્તેશ્ચ નિવૃત્તેશ્ચ કાલવેત્તા ચ યઃ પ્રભુઃ ।
ધર્માધર્મગતિશ્ચૈવ કર્તૄણાં ફલદઃ પ્રભુઃ । ।૩૯। ।
ગુણાનાં વૃત્તિદો યશ્ચ અનપેક્ષશ્ચ કર્મસુ ।
નિયમસ્ય ચ યઃ કર્તા કર્મવેત્તા ચ કર્મણામ્૨૮ ॥8.98.૪૦ । ।
વિના ચ કરણૈર્યશ્ચ૨૯ કરણાર્થં પ્રવર્તતે ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વગો યશ્ચ૩૦ અધિષ્ઠાતા ચ યઃ સ્વયમ્

યેન નાધિષ્ઠિતં કિઞ્ચિત્ કથઞ્ચિન્નાપિ૩૧ વિદ્યતે ।
સર્વતઃ પાણિપાદાન્તઃ સર્વતોક્ષિશિરોમુખઃ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમાઁશ્ચૈવ સર્વતોગતિરવ્યયઃ । ।૪૨ । ।
ઐશ્વર્યમક્ષયં યસ્ય૩૨ સહસ્રાકૃતયસ્તથા૩૩ ।
યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં તત્વાનાઞ્ચ મહાયશાઃ । ।૪૩। ।
સંસારસ્યાસ્ય યઃ કર્તા૩૪ તથૈવ ચ૩૫ નિવર્તકઃ ।
યં સાંખ્યા નાભિજાનન્તિ યોગિનો વિદિતાગમાઃ ॥૪૪। ।
૨૬ ઋષિભિસ્તતઃ - ઘ., ઋષિભિઃ સ્તુતઃ - ખ. । ૨૭ દેવતાઁશ્ચ - ખ. । ૨૮ યઃ પ્રભુઃ - ઘ. । ૨૯ યસ્ય - ખ. । ૩૦ સર્વગોપશ્ચ - ખ. । ૩૧ કથઞ્ચિદપિ - ખ. । ૩૨ તસ્ય ખ. । ૩૩ સ.. કૃતન્તથા - ખ. । ૩૪ સંસારસ્યાપકર્તા ચ - ઘ. । ૩૫ તથા ચૈવ - ખ. ।
534
તુષ્ટયો જ્ઞાતયો નિત્યં માયયા મોહયન્ પ્રજાઃ ।
ઓતપ્રોતાનિ ચૈતસ્મિન્૩૬ તત્ત્વાનિ સુમહાત્મનિ૩૭ । ।૪૫॥
પુરુષાદીનિ સર્વાણિ યો વ્યાપ્તશ્ચ ન કેનચિત્ ।
યમજ્ઞાત્વા ન મોક્ષોસ્તિ યેન બદ્ધમિદં જગત્

યેનાહં સર્વલોકાનાં કૃતઃ પૂર્વં પ્રજાપતિઃ ।
ત્વં યજ્ઞશ્ચૈવ વિષ્ણુશ્ચ યેન સૃષ્ટાઃ૩૮ પુરાતન

સ તે બલઞ્ચ સુમહદૂર્જ્જં તેજશ્ચ યચ્છતુ ।
અકામલબ્ધાં સર્વત્ર સ્મૃતિં ચાસ્ત્રે મહામનાઃ ॥૪૮ । ।
રક્ષાં ચ સર્વગો દેવો યુધ્યતસ્તે પ્રયચ્છતુ ।
કૃતરક્ષો મયા સમ્યગ્ગચ્છ દૈત્યં વિનાશય ॥૪૯। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તં સ્તુતિભિર્વિપ્રાસ્તસ્ય રોમાન્તરસ્થિતાઃ ।
અસ્તુવન્ વાગ્ભિરિષ્ટાભિર્દેવાશ્ચ બહુમાનતઃ

સર્વાણિ ચ જયેત્યૂચુર્ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અનાહતાસ્તતો વ્યોમ્નિ દેવદુન્દુભયઃ શુભાઃ

વિનેદુસ્તત્ર દિવ્યાશ્ચ વરાહો યત્ર સોભવત્ ।
સુરભીણાઞ્ચ પુષ્પાણાં વરાહોપરિ સર્વતઃ ।
વૃષ્ટયઃ પેતુરત્યર્થં દેવાનાં હર્ષવર્ધનાઃ

તતઃ સિદ્ધિરિતિ પ્રોચ્ય૩૯ કૃત્વા રુદ્રાય વૈ નમઃ ।
જપઞ્જયાવહં રુદ્રં સ યયૌ૪૦ વરુણાલયમ્ । ।૫૩ । ।
સ સેવ્યમાનો મુનિભિસ્તપોધનૈસ્તથા શકુન્તૈર્બહુભિર્જયાવહૈઃ ।
મૃગૈશ્ચ દિવ્યૈર્બહુભિઃ પ્રદક્ષિણૈર્જયાય દેવઃ પ્રયયૌ મહાર્ણવમ્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વરાહસ્ય વરુણાલયગમનં નામાષ્ટનવતિતમોધ્યાયઃ
૩૬ યે તસ્મિન્ - ખ. । ૩૭ સુમહાત્મના - ખ. । ૩૮ સૃષ્ટૌ (?) । ૩૯ પ્રોક્ત્વા - ખ. । ૪૦ પ્રયયૌ - ખ. ।
535
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ સંપ્રયાતો ધર્માત્મા નર્દમાનો યથા ઘનઃ ।
સર્વલોકમયો દેવો વરાહો નન્દિવર્ધનઃ

અપશ્યત્ સાગરઞ્ચૈવ સંપ્રાપ્યાતિબલસ્તદા ।
નર્દમાનં યથા મેઘં લીયમાનં મૃગેન્દ્રવત્ । ।૨। ।
નર્તકીમિવ નૃત્યન્તં વલ્ગન્તં ચૈવ યોધવત્ ।
મણ્ડલૈર્બહુભિશ્ચિત્રૈશ્ચરન્તં વસુધાં તથા । । ૩ । ।
નિયુદ્ધકુશલં યદ્વદ્ ગદાયુદ્ધવિશારદમ્ ।
તદા તદ્બહુધા ચિત્રમપશ્યન્નન્દિવર્ધનઃ ॥૪। ।
સ તમર્ઘેણ દેવેશં સર્વલોકમયં વિભુમ્ ।
પૂજયામાસ દેવાઁશ્ચ ઋષયો યે ચ સંગતાઃ

સ જયાય પ્રગૃહ્યૈન૧મનુમાન્ય મહોદધિમ્ ।
નિવર્ત્ય સર્વભૂતાનિ૨ પ્રવિવેશ મહાર્ણવમ્ । ।૬। ।
વિગાહમાનઃ સક્રીડમર્ણવં વિબભૌ વિભુઃ ।
સરઃ સુમહદાસાદ્ય યથા મત્તો મહાગજઃ ॥૭। ।
સંપ્રવિશ્ય સુદૂરઞ્ચ સોદૃશ્યઃ સમપદ્યત ।
ભૂમિલેખાવૃતઃ૩ સૂર્યો યથા સંપૂર્ણમણ્ડલઃ

તતોન્તર્જલમાવિશ્ય ક્ષોભયાણો મહાર્ણવમ્ ।
જલચન્દ્રકવદ્ વ્યાસ અદૃશ્યત સ લોકપૈઃ । ।૯। ।
તિમિન્તિમિઙ્ગિલઞ્ચૈવ તિમિઙ્ગલગિલાનપિ ।
તથૈવ૪ તદ્ગિલાનન્યાન્ ગર્દભાન્ હસ્તિનો હ્યપિ ॥8.99.૧ ૦ ॥
મકરાઁશ્ચૈવ શંખાઁશ્ચ તથૈવાશ્વમુખાનપિ ।
તથા વૈ પક્ષિસંકાશાન્ માનુષાનપિ ચાપરાન્ ॥૧ ૧ । ।
રથચક્રપ્રકારાઁશ્ચ સિંહવ્યાઘ્રમુખાનપિ ।
શરભર્ક્ષવિડાલાસ્યાન્ મત્સ્યાન્બહુવિધાઁસ્તથા

૧ પ્રગૃહ્ણે... - ખ. । ૨ નિર્વૃત્ત્યૈ સર્વભૂતાનાં - ઘ. । ૩ ધૂમિલેખાવૃતઃ - ઘ. । ૪ તથા વં - ખ. ।
536
ભ્રામયન્સુમહાતેજા જગામ સુમહાબલઃ ।
કુતૂહલાત્તમાવિશ્ય૫ કેચિદાઘ્રાય ચૈવ હિ ॥૧ ૩ ॥
દશન્તિ મત્સ્યા દીપ્તાસ્યાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ ।
સ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય દિવ્યં હયશિરઃ શુભમ્ । ।૧૪ ॥
ક્ષણાન્મૈનાકમધ્યેન ગત્વા ભોગવતીમપિ ।
વરુણસ્ય પુરીં ગત્વા પયોનાથસ્ય ધીમતઃ । ।૧ ૫॥
પર્જન્યં દિગ્ગજં પ્રાપ્ય કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ।
સુરભીપુરમાસાદ્ય ગા દૃષ્ટ્વા૬ ચૈવ સુપ્રભાઃ૭ ॥ ૧ ૬। ।
યાઃ ક્ષરન્તિ સદા વ્યાસ સુધામમૃતમેવ ચ ।
ક્ષીરોદં તત્સરો દિવ્યં ફેનપા યત્ર તે દ્વિજાઃ । । ૧૭॥
તસ્મિન્ સરસિ તત્ પીત્વા યશોમૃતસમપ્રભમ્ ।
પૂજિતઃ ફેનપૈઃ સમ્યક્ તાં રાત્રિં તત્ર સોવસત્ । ।૧ ૮ ॥
ઉષિત્વા તત્ર સોગચ્છત્ કઙ્કસ્ય પુરમવ્યયમ્ ।
વાસુકેશ્ચ પુરં પ્રાપ્ય તક્ષકસ્ય ચ ધીમતઃ ॥૧ ૯। ।
તત્ર૮ શેષસ્ય દેવેશો વિન્દતામરતામિતિ૯ ।
રમ્યાં મનોજ્ઞાં દિવ્યાઞ્ચ સ્વર્ગાદપિ ચ તાં વરામ્ । ।8.99.૨૦ ॥
શ્રુત્વાનન્તશ્ચ તં રાજા૧૦ અર્ઘેણ સમપૂજયત્૧૧ ।
પ્રણમ્ય બહુમાનાચ્ચ ઉપામન્ત્રયદવ્યયઃ । ।૨૧ ॥
તં પૂજયાનં મધુહા પ્રીત્યા પરમયા યુતઃ ।
ઉવાચ લોકકાર્યસ્ય ન વિઘ્નં કર્તુમર્હસિ । ।૨૨॥
મહત્કાર્યમિદં દેવ કર્તવ્યં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
ભૂયો વયં ત્વયા સાર્ધં કરિષ્યામ યદીચ્છસિ ।
મા ચ કાલોયમુદ્યુક્તો દૈત્યસ્ય ન ભવેદિતિ

૫ કુતૂહલાત્સમાવિશ્ય - ખ. । ૬ ગાંદૃષ્ટ્વા - ખ. । ૭ સુપ્રભાં - ખ. । ૮ તતઃ - ઘ. । ૯ વિદિતા - ખ., વિદતાં રમનીમિતિ - ઘ. । ૧૦ જ્ઞાત્વા - ઘ. । ૧ । ચ સ પૂજયત્ - ખ. ।
537
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો વિસૃજ્ય તં નાગં રસાતલમુપાગમત્ ।
તત્ર સાગરપો૧૫ દૈત્યઃ સુપ્રભોન્તર્જલેચરઃ

અપશ્યત્તં તદાયાન્તં હિરણ્યાક્ષપુરં પ્રતિ ।
ગાત્રેષુ દેવાન્સૂક્ષ્માઁશ્ચ વરાહસ્યાન્વવૈક્ષત

તસ્મિન્તચ્ચાસ્ય રૂપેણ ભયાન્નૈનમુપાગમત્ ।
તેજસા ચાપિ વિષ્ટબ્ધો દુરાત્મા તસ્ય સોસુરઃ

આવેદયિષ્યન્તસ્મૈ હિ હિરણ્યાક્ષાય સત્વરમ્૧૬ ।
ચક્રે વેગં પ્રતિપુરં વરાહસ્ય તદાગ્રતઃ

સ યાતુકામો૧૭ દિતિજાધિરાજં વરાહરૂપં તમનન્તમન્તકમ્ ।
જગામ૧૮ દૈત્યાય સ જીવિતાન્તં યથાનિલઃ પ્રદ્યુતદાનમાલ્યવાન્

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વરાહસ્ય સાગરપ્રવેશો૧૯ નામૈકોનશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્મિન્ભયે સમાપન્ને વિનાશભયસૂચકાઃ ।
હિરણ્યાક્ષપુરે ઘોરા ઉત્પાતા હ્યભવન્ તદા

અટ્ટાલકા વિશીર્યન્તે દેવતાશ્ચાહસન્નિવ ।
શિવા નદન્તિ દૈત્યાનાં ગૃહેષુ ચ સભાસુ ચ ॥૨। ।
અકસ્માચ્ચાભવત્તત્ર પૌરાણાં ભૈરવો રવઃ ।
પાદપાશ્ચ વિના વાતં પતન્ત્યુન્મૂલિતા ભુવિ ।
ભાસ્કરશ્ચ૧ કબન્ધાભો૨ યુદ્ધઞ્ચાપ્યત્ર દૃશ્યતે ॥૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એતાન્યન્યાનિ ચ તદા નિમિત્તાનિ મહાન્તિ ચ ।
સંલક્ષ્ય રાજા દૈત્યાનામસુરાનિદમબ્રવીત

૧૫ સાગરકો - ખ. । ૧૬ સો ત્વરન્ - ખ. । ૧૭ હન્તુકામો - ઘ. । ૧૮ જગાદ (?) । ૧૯ વરાહગમનાધ્યાયઃ - ઘ. ।
૧ ભાસ્કરાશ્ચ - ખ. । ૨ કબન્ધાન્ધો - ખ. ।
538
નિમિત્તાન્યભિ૩ લક્ષ્યન્તે મહાન્ત્યસુરપુઙ્ગવાઃ ।
નૈવ તાન્યનિમિત્તાનિ દૃશ્યતે ચ ભયં મહત્

હૃતરાજ્યાશ્ચ દેવેશા ન તે સ્થાસ્યન્તિ નિષ્ક્રિયાઃ ।
નૂનન્તે કિઞ્ચિદાશ્રિત્ય કુર્વન્તિ સમરં પ્રતિ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહ્લાદોસુરસત્તમઃ ।
પ્રણમ્ય પિતરં સમ્યગિદં વચનમબ્રવીત્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
સુતોહં તવ દૈત્યેન્દ્ર પિતા ત્વં મમ ધર્મતઃ ।
ન તવાસ્મદ્વિધૈર્બુદ્ધિરાધેયા દૈત્યસત્તમ

તથાપિ તુ વયં પ્રીત્યા ઇચ્છન્તો રાજ્યમક્ષયમ્ ।
વક્ષ્યામો બાલભાવેન તન્ન૫ સંસ્મર્ત્તુમર્હસિ

અદ્ય રાત્રૌ મયા સ્વપ્ને દૃષ્ટોસૌ નરરૂપવાન્ ।
વરાહરૂપં સંગત્ય ભવન્તં નિગૃહીતવાન્ ।
ન તથા તદ્યથા સ્યાદ્ધિ તથા ત્વં સમ્યગાચર

હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ
એવમેતન્ન સન્દેહો ભવાન્યદ્ધર્મતસ્તદા૬ ।
દૃષ્ટવાઁસ્તદ્યથાતત્ત્વમેવમેતન્ન સંશયઃ

અહમદ્ય ગતઃ સ્વપ્ને ત્ર્યમ્બકસ્ય નિવેશને ।
તતઃ સ૮ મામિદં પ્રાહ ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ

એતાવદ્ ભવતો દૈત્ય રાજ્યમિન્દ્રત્વમેવ ચ ।
યચ્છેમાં૯ ત્વં પ્રિયાં૧૦ પુત્ર સહયક્ષાય સુપ્રભામ્

ક્ષિપ્રમેતાં પ્રયચ્છાદ્ય મુકુટં હારમેવ ચ ।
કેયૂરાઙ્ગદકં ચૈવ ખઙ્ગં રુચકમેવ ચ

૩ નિમિત્તાન્યપિ - ખ । ૪ તાનિ - ખ । ૫ તન્નઃ - ખ. । ૬ ભગવાન્ધર્મતસ્સદા - ખ. । ૭ તતઃ - ખ. । ૮ નતમ્મ (મ્સ?) - ખ. । ૯ યચ્છૈનાં - ખ । ૧૦ પ્રિયં - ખ ।
539
કટકે શાસનઞ્ચૈવ દુકૂલઞ્ચ તથોતરીમ્ ।
અનિચ્છતો મે૧૧ સંગૃહ્ય શક્રસ્ય પ્રદદૌ તદા ॥૧૫। ।
તતો માં ભગવાનાહ મત્સમીપે ત્વયા સદા ।
કલ્યં૧૨ પ્રભૃતિ વસ્તવ્યં કિન્તે૧૩ રાજ્યેન દૈત્યપ ॥૧ ૬॥
યદેતદ્ધિ મયા દૃષ્ટં ન તન્મિથ્યા૧૪ ભવિષ્યતિ ।
સર્વથા નાસ્તિ૧૫ દૈત્યાનાં મયૈકેન ભવં ત્વિહ૧૬

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દૈત્યાઃ સર્વે તદાબ્રુવન્ ।
મિથ્યૈતત્ સ્વપ્નગતયો મિથ્યા રાજન્ પ્રકીર્તિતાઃ । । ૧૮ ॥
અન્ધકઃ સહિતોસ્માભિર્યોત્સ્યતે દૈવતૈઃ૧૭ સહ ।
યોવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં બલવાનજિતશ્ચ હ । ।૧૯॥
તમાશ્રિત્ય વયં સર્વે યોત્સ્યામો વિજ્વરાઃ સુખમ્ ।
મા યુધ્યતુ ભવાન્સાર્ધં સુરૈઃ૧૮ સુરબલાર્દન

ત્વયિ પ્રાણાઃ સ્થિતાસ્સર્વે દૈત્યાનાં દાનવૈસ્સહ ।
ત્વયિ જીવતિ જીવામસ્ત્વઞ્ચેન્નાસિ૧૯ કુતો૨૦ વયમ૨૧ ।
ત્યક્ત્વા વાદ્ય પુરં૨૨ સર્વે પ્રવિશામ મહોદધિમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા હિરણ્યાક્ષો મહાસુરઃ ।
પ્રહસ્ય તાનિદં૨૩ સમ્યગુવાચ વદતાં વરઃ

સ્રષ્ટા યઃ સર્વભૂતાનાં દાતા હર્ત્તા તથૈવ ચ ।
વિહિતં તેન યત્ પૂર્વં તત્કુર્યાત્ કોન્યથા પુનઃ

યદિ મૃત્યુરવશ્યં મે વિહિતસ્તેન દાનવાઃ ।
અયુધ્યમાનમાસીનમેત્યાસૌ મા વધિષ્યતિ

૧૧ તે - ખ । ૧૨ કાલ્યં - ખ. । ૧૩ દિવ્યે - ખ. । ૧૪ નૈતન્મિથ્યા - ખ. ૧૫ સ્વસ્તિ ઘ.। ૧૬ ભવત્વિહ - ઘ., ભવન્તિહ - ખ. । ૧૭ દેવતૈઃ - ખ. । ૧૮ શરૈઃ - ખ. । ૧૯ ત્વન્નાસ્તિ ખ., ત્વન્નાસીદ્ - ઘ. । ૨૦ ગતા - ઘ. । ૨૧ ભયં - ખ । ૨૨ વાન્યપુરં - ખ. (?) । ૨૩ તામિદં ખ.।
540
વીક્ષધ્વં તન્મમ સ્થાનં સર્વ એવાસુરોત્તમાઃ ।
યત્ર તિષ્ઠન્તમભ્યેત્ય ન મા મૃત્યુર્નયિષ્યતિ૨૪

અથવા નૈવ મૃત્યુર્મે વિહિતસ્તેન દાનવાઃ ।
યુધ્યમાનં યથા પૂર્વં નૈવ માં સ નયિષ્યતિ૨૫

માદૃશઃ કથમેવૈતત્ કુર્યાત્ સદ્ભિર્વિગર્હિતમ્ ।
બાલે મૃત્યું સમાવેશ્ય૨૬ તતશ્ચાત્માન્તરેક્ષણમ્

રણે રિપૂણાં કદનં કૃત્વૈકશ્ચાપ્યનેકશઃ ।
પૃષ્ઠં દદ્યાત્ પુનસ્તેષાં માદૃશો દાનવેશ્વરાઃ

વિપ્રચિત્તિરુવાચ
દેવા હ્યનેકશઃ સર્વે જિતા નષ્ટાશ્ચ સર્વશઃ ।
પુનશ્ચાયાન્તિ ન યથા૨૭ તથા સર્વે યતામહે

હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ
અમરં દેવતા જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનં સુદુર્લભમ્૨૮ ।
જીવન્તઃ સુચિરેણાપિ ભૂયો લપ્સ્યામહે વયમ્ ॥8.100.૩ ૦ ॥
રાજ્યમેવ વિજાનન્તો વિપલાયન્તિ૨૯ નિત્યશઃ ।
અસ્માકમમરત્વન્તુ નૈવાસ્ત્યસુરસત્તમાઃ

નષ્ટાનામપ્યતોસ્માકં જીવિતાશા ન વિદ્યતે ।
તસ્યામસત્યાં પશ્યામ યત્ પ્રાપ્તં તદ્ધિ નો વરમ્

મા કૃથા નાશને બુદ્ધિં યુદ્ધે બુદ્ધિઃ સ્થિતા મમ ।
સુયુદ્ધેન૩૦ રણે પ્રાણા યાન્તુ મા ક્લીબવદ્ધિ નઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
તેષામેવન્તુ વદતાં સભાયાં સુરવિદ્વિષામ્ ।
વેગશ્વાસા૩૧ભિસંરબ્ધો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યત

૨૪ મૃત્યુર્મા નહિ નેષ્યતિ (?) । ૨૫ સ હિ નેષ્યતિ (?) । ૨૬ સમાવિશ્ય - ખ. । ૨૭ તથા - ખ. । ૨૮ સુદુર્લભામ્ - ખ. । ૨૯ પલાયન્તે ચ (?) । ૩૦ તુ - ખ. । ૩૧ શ્વાસવેગા (?) ।
541
સમ્યક્ સન્ત્રાસિત ઇવ મૃગરાજેન નિર્જને ।
કરીવ સિંહપાદેન ગરુડેનેવ પન્નગઃ । । ૩ ૫। ।
તદા સ બદ્ધમુષ્ટિશ્ચ દિશઃ સર્વા વિલોકયન્ ।
વેગેન નિઃશ્વસન્ ગત્વા દ્વારિ દ્વાઃસ્થમભાષત । ।૩ ૬॥
દાનવ ઉવાચ
આવેદય સભાપાલ રાજ્ઞે પ્રાપ્તોનલઃ સ્વયમ્ ।
સાગરારક્ષિકઃ ક્ષિપ્રમકાલં શીઘ્રમુચ્યતે

તતઃ પ્રહસ્ય તં દ્વાઃસ્થઃ સભાપાલોભિભાષ્ય તમ્૩૨ ।
ઉવાચ મા ભીર્ભવતુ કુતો ભીસ્તે૩૩ મહાસુર

નેહ સિંહોસ્તિ ચોરો વા નાન્યઃ શ્વાપદ ઇત્યપિ ।
ન ગાવઃ પશવોન્યે વા ભયં ત્યજ સમાશ્વસ । ।૩ ૯॥
સ તથા તેન સંપ્રોક્તો૩૪ શાન્તશ્ચાસુરસત્તમઃ૩૫ ।
ક્રુદ્ધઃ શબ્દં તદા ચક્રે મહાન્તં નાદયન્ દિશઃ

. . . .. . .. . . .. .. . .. . . .. . . .. .।
તેભિગમ્ય તદા વ્યાસ રાજાનં દાનવેશ્વરમ્ ।
ઊચુરેષ કિમપ્યદ્ય દૃષ્ટં કથયતેસુરઃ । ।૧ । ।
સ રાજન્૩૬ સમ્યગાશ્વાસ્ય૩૭ દૈત્યમેનં મહાયશઃ૩૮।
દાનવાનાં હિતાર્થાય પૃચ્છસ્વ દિતિનન્દન । ।૪૨। ।
તેષાં સ રાજા વિપ્રેન્દ્ર દાનવાનાં મહાબલઃ ।
શ્રુત્વા તં દાનવં વ્યાસ ઇદં વચનમબ્રવીત્ । ।૪૩ ॥
ભયં ન શક્નુતે દૈત્ય મત્સમીપેભિવર્તિતુમ્ ।
બ્રૂહિ સર્વં યથાદૃષ્ટં સમાશ્વસ્ય તથાતથમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ દાનવો વ્યાસ રાજાનં વિગતજ્વરઃ ।
પ્રણમ્ય પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમિદં સમ્યગુવાચ હ ॥૪૫। ।
૩૨ દ્વા સ્થં સભાપાલેતિ ભાષિતમ - ખ. । ૩૩ ભય - ખ. । ૩૪ સંપ્રોક્તઃ - ખ. । ૩૫... પુંગબઃ - ઘ. । ૩૬ રાજા - ખ., તં રાજા - ષ । ૩૭ સમ્યગાશ્વસ્ય - ખ., સમ્યગાહૂય - ઘ. । ૩૮ મહાયશાઃ - ખ. । ૩૯. તિવર્તને - ખ ।
542
નિત્યં જયતુ નો રાજા દાનવાનાં સુખાવહઃ ।
નશ્યન્તુ૪૦ વિદ્વિષઃ સર્વે યેસ્માકમહિતાવહાઃ । ।૪૬॥
અહં તવાજ્ઞયા સર્વં વિચરામિ દિને દિને ।
સાગરાન્તં મહારાજ પુરુષૈસ્સહ સંગતઃ૪૧ । ।૪૭॥
સોદ્ય પશ્યામ્યહં તત્ર વરાહં૪૨ દૈત્યપુઙ્ગવ ।
મેરુશૃઙ્ગપ્રતીકાશં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્

તસ્ય ગાત્રેષુ દૃશ્યન્તે૪૩ સૂક્ષ્મરૂપધરાઃ સ્થિતાઃ ।
સર્વે સુરા મહારાજ ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ । ।૪૯॥
મહાબલસ્ત્વં રાજેન્દ્ર દેવાનાં ભયદઃ સદા ।
ત્વત્તોપિ સુમહાન્ ભીમસ્તાદૃઙ્ નૈવેહ વિદ્યતે । ।8.100.૫૦ ॥
ન દૃષ્ટો ન શ્રુતો વાપિ વપુષા૪૪ દૈત્યપુઙ્ગવ ।
અહં તેનાહતો દૃષ્ટ્યા ન્યપતં ભૂતલે ભૃશમ્

સ્રસ્તહારામ્બરો ભીતઃ કુલિશેનેવ૪૫ તાડિતઃ ।
યે મમાનુચરાશ્ચાસન્ દાનવા ભીમવિક્રમાઃ । ।૫૨। ।
તે સર્વે તસ્ય વેગેન પતિતા ગતજીવિતાઃ ।
સ એષોભ્યેતિ રાજેન્દ્ર તવૈવ નગરં પ્રતિ । ।૫૩ ॥
ચાલયન્ વસુધાં સર્વાં ક્ષોભયન્ સાગરાંસ્તથા ।
જલેચરાઁશ્ચ દૈત્યેન્દ્ર જીવિતૈર્વિપ્રયોજયન્૪૬

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહ્લાદોસુરસત્તમઃ ।
ઉવાચ દૈત્યરાજાનમિદં વચનમર્થવત્૪૭

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
યાદૃશં તદ્વરાહસ્ય તસ્ય રૂપં મયા શ્રુતમ્ ।
સર્વદેવમયં રાજન્ વરાહોપ્રાકૃતો મતઃ । ।૫૬ ॥
૪૦ નાશન્તુ - ખ. । ૪૧ સિંહસંગતઃ - ખ. । ૪૨ વારાહં - ખ. । ૪૩ દૃશ્યન્તિ - ખ. । ૪૪ મધુષા - ખ., મયાસૌ (?) । ૪૫ કુલિશેનૈવ - ખ. । ૪૬... ર્વિપ્રયોજયત્ - ખ. । ૪૭ કોવિદઃ (?), ચોદિતઃ - ઘ. ।
543
તસ્માત્ત્વયા વિધાતવ્યં યથા નો ન સ મોહયેત્ ।
વિનિશ્ચિત્ય ચ દૈત્યેન્દ્ર મા ચિરં તદ્વિધીયતામ્

સુવ્યક્તં બ્રહ્મણા તસ્ય ચક્રલાઙ્ગલધારિણઃ ।
સર્વદેવમયં રૂપં વારાહમિદમીહિતમ્

ભવાનવધ્યસ્સર્વેષાં દેવાનાં દાનવેશ્વર૪૮ ।
અશક્તૈસ્તૈરિયં માયા સૃષ્ટા વૈ ન તદન્યથા

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ દૈત્યાન્દનુજાનિદં વચનમર્થવત્૪૯

હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ
યદ્યેષ૫૦ ભ્રાતૃહન્તા મે ઇહાયાતિ દુરાત્મવાન્ ।
પૂર્ણઃ સ્યાદદ્ય સુચિરાદ્યો મે હૃદિ મનોરથઃ

અદ્યાહં તં દુરાત્માનં ભ્રાતૃહન્તારમાહવે ।
છિત્ત્વા છિત્ત્વા કરિષ્યામિ બલિં પશુપતેઃ શુભમ્૫૧

અદ્ય તસ્ય વિચિત્રાક્ષં શિરઃ કાયાત્ સકુણ્ડલમ્ ।
ઉત્કૃત્ય દૈત્યા દાસ્યામિ રુદ્રાય પરમાત્મને

મયા નાસાદિતઃ પૂર્વં તસ્મિન્યુદ્ધે સ કેશવઃ ।
અદ્યાહં તં સમાસાદ્ય નેષ્યામિ યમસાદનમ્

અથ તસ્મિન્હતે સર્વે નિરાશા ભયવિહ્વલાઃ ।
મમૈવા૫૨ કાર્યતાં ગત્વા દેવા યાસ્યન્તિ દાસતામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ દાનવાઞ્છૂરાન્ દૈત્યાઁશ્ચ સુમહાબલાન્ ।
ઉવાચ નામ્ના વિખ્યાતાન્ કિઙ્કરાન્નામ દાનવાન્

૪૮ દાનવેશ્વરાઃ ખ.। ૪૯ પ્રહ્લાદાદ્યાઁસ્તથા સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્ ઇતિ તુ ઘ પુ.પાઠઃ। ૫૦ યદ્યસ્ય - ખ., યદ્યસૌ - ઘ. । ૫૧ શુભાં - ખ. । ૫૨ મમૈવ - ખ. ।
544
દશ તાનિ સહસ્રાણિ ગચ્છધ્વં તં મહાબલાઃ ।
જાનીત કોયમિત્યેવં તતો યાસ્યામ્યહં સ્વયમ્ । ।૬૭॥
તે તથોક્તા મહામાયા હૃષ્ટાઃ સર્વે વિનિર્ગતાઃ૫૩ ।
બદ્ધગોધાંગુલિત્રાણાઃ સન્નદ્ધાસ્તુ પદાતયઃ ॥૬૮। ।
તે હેમચિત્રામ્બરહારસૂત્રા૫૪ મહાબલા દાનવદૈત્યપુત્રાઃ ।
વિનાદયન્તો બહુધાતિકોપિતા યથૈવ નાગાઃ સવિષા વિનિર્યયુઃ

।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે કિઙ્કરાદેશનં૫૫ નામ શતતમોધ્યાયઃ
૫૩... ભિનિર્ગતાઃ - ખ. । ૫૪ હેમચિત્રા - ખ. । ૫૫ અસુરાગમો - ઘ. ।