Skanda Purana · Verses 7.9-4

// brahmovāca // //
yadi sṛṣṭaṃ mayā sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram //
tadā mūrtimimāṃ tyaktvā bhavaḥ sṛṣṭo mayā'dhunā

pitāmahamahattvaṃ syāttathā śīghraṃ vidhīyatām //
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā viṣṇunā sa pramoditaḥ

mahadāścaryajanake saṃprāpto girimūrddhani //
na vicārastvayākāryaḥ karttavyaṃ brahmabhāṣitam

tathetyuktvā śivo devastatraivāṃtaradhīyata //
brahmā yayau meruśṛṃgaṃ manasaḥ śirasi sthitam

tapastepe prajānātho vedoccāraṇatatparaḥ //
atharvavedoccaraṇaṃ yāvaccakre pitāmahaḥ

mukhādrudraḥ samabhavadraudrarūpo bhavāpahaḥ//
arddhanārīnaravapurduṣprekṣyo'tibhayaṃkaraḥ

vibhajātmānamityuktvā brahmā cāṃtardadhe bhayāt //
tathoktosau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathā'karot

bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ //
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

kṛtvā nāmāni sarveṣāṃ devakārye niyojitāḥ //
vibhajya punarīśānī svātmānaṃ śaṃkarādvibhoḥ

mahādevaniyogena pitāmahamupasthitā //
tāmāha bhagavānbrahmā dakṣasya duhitā bhava

sāpi tasya niyogena prādurāsītprajāpateḥ //
niyogādbrahmaṇo dakṣo dadau rudrāya tāṃ satīm

dākṣīṃ rudro'pi jagrāha svakīyāmeva śūlabhṛt //
atha brahmā babhāṣe taṃ sṛṣṭiṃ kuru satīpate

//
// rudra uvāca // //
sṛṣṭirmayā na karttavyā karttavyā bhavatā svayam //
pālanaṃ viṣṇunā kāryaṃ saṃhartā'haṃ vyavasthitaḥ

sthāṇuvatsaṃsthito yasmā ttasmātsthāṇurbhavāmyaham

rajorūpāḥ sattvarūpāstamorūpāśca ye narāḥ //
sarve te bhavatā kāryā guṇatrayavibhāgataḥ

yadā te tāmasaiḥ kāryaṃ tadā raudro bhava svayam //
yadā te rājasaiḥ kāryaṃ tadā tvaṃ rājaso bhava//
sāttvikaiste yadā kāryaṃ tadā tvaṃ sāttviko bhava

// īśvara uvāca // //
ityājñāpya ca brahmāṇaṃ svayaṃ sṛṣṭyādikarmasu //
gṛhītvā tāṃ satīṃ rudraḥ kailāsamadhitiṣṭhati

dakṣaḥ kālena mahatā harasyālayamāyayau

atha rudraḥ samutthāya kṛtavāngauravaṃ bahu //
tato yathocitāṃ pūjāṃ na dakṣo bahu manyate

tadā vai tamasāviṣṭaḥ so'dhikaṃ brāhmaṇaḥ śubhaḥ//
pūjāmanarghyāmanvicchañjagāma kupito gṛham

kadācittāṃ gṛhaṃ prāptāṃ satīṃ dakṣaḥ sudurmanāḥ //
bhartrā saha viniṃdyaināṃ bhartsayāmāsa vai ruṣā

paṃca -vaktro daśabhujo mukhe netratrayānvitaḥ//
kaparddī khaṃḍacaṃdrosau tathāsau nīlalohitaḥ

kapālī śūlahasto'sau gajacarmāvaguṃṭhitaḥ //
nāsya mātā na ca pitā na bhrātā na ca bāndhavaḥ

sarpāsthimaṃḍitagrīvastyaktvā hemavibhūṣaṇam //
bhikṣayā bhojanaṃ yasya kathamannaṃ pradāsyati

kadācitpūrvato yāti gacchanyāti sa paścime //
dakṣiṇasyāṃ vṛṣo yāti svayaṃ yāti sa cottare

tiryagūrdhvamadho yāti naiva yāti na tiṣṭhati //
iti citraṃ caritraṃ te bhartturnānyasya dṛśyate

nirguṇaḥ sa guṇātīto niḥsneho mūkavatsthitaḥ //
sarvajñaḥ sarvagaḥ sarvaḥ paṭhyate bhuvanatraye

kadācinnaiva jānāti na śṛṇoti na paśyati //
daityānāṃ dānavānāṃ ca rākṣasānāṃ dadāti yaḥ

na cāsya ca pitā kaścinna ca bhrātāsti kaścana //
eka eva vṛṣārūḍho nagno bhramati bhūtale

na gṛhaṃ na dhanaṃ gotramanādinidhanovyayaḥ //
sthirabuddhirna caivāsau krīḍate bhuvanatraye

kadācitsatyaloke sau pātālamadhitiṣṭhati //
girisānuṣu śete'sāvaśivopi śivaḥ smṛtaḥ

śrīkhaṃḍādīni saṃtyajya sadā bhasmāvaguṃṭhitaḥ//
sarvadeti vacaḥ satyaṃ kimanyatsa pradāsyati

dhiktvāṃ jāmātaraṃ dhiktaṃ yayoḥ snehaḥ parasparam //
tasya tvaṃ vallabhā bhāryā sa ca prāṇādhikastava

na ca pitrāsti te kāryaṃ na mātrā na sakhīṣu ca //
kevalaṃ bhartṛbhaktā tvaṃ tasmādgaccha gṛhānmama

anye jāmātaraḥ sarve bhartustava pinākinaḥ //
tvamadyaivāśu cāsmākaṃ gṛhādgaccha varaṃ prati

tasya tadvākyamākarṇya sā devī śaṃkarapriyā //
viniṃdya pitaraṃ dakṣaṃ dhyātvā devaṃ maheśvaram

śvetavastrā jale snātvā dadāhātmānamātmanā //
yācitastu śivo bharttā punarjanmāṃtare tayā

pitā me himavānastu menāgarbhe bhavāmyaham //
atrāṃtare(?) himavatā tapasā toṣito haraḥ //
pratyakṣaṃ darśanaṃ dattvā himavaṃtaṃ vaco'bravīt

eṣā dattā sutā tubhyaṃ pariṇeṣyāmi tāmaham //
devānāṃ kāryyasiddhyarthaṃ girirājo bhaviṣyasi

ātmamūrttau praviṣṭāṃ tāṃ jñātvā devo maheśvaraḥ //
śaśāpa dakṣaṃ kupitaḥ samāgatyātha tadgṛham

tyaktvā dehamimaṃ brāhmyaṃ kṣatriyāṇāṃ kule bhava //
svāyaṃbhuvatvaṃ saṃtyajya dakṣa prācetaso bhava

svasyāṃ sutāyāmūḍhāyāṃ putramutpādayiṣyasi //
evaṃ śaptvā mahādevo yayau kailāsaparvatam

svāyabhuvo'pi kālena dakṣaḥ prācetaso'bhavat //
bhavānīṃ sa sutāṃ labdhvā giristuṣṭo himā layaḥ

menāpi tāṃ sutāṃ labdhvā dhanyaṃ mene gṛhāśramam //
tāṃ dṛṣṭvā jāyamānāṃ ca svecchayaiva varānanām

menā himavataḥ patnī prāhedaṃ parvateśvaram//
paśya bālāmimāṃ rājanrājīvasadṛśānanām

hitāya sarvabhūtānāṃ jātāṃ ca tapasā śubhām //
so'pi dṛṣṭvā mahādevīṃ taruṇādityasannibhām

kapardinīṃ caturvaktrāṃ trinetrāmatilālasām//
aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ caṃdrāvayavabhūṣaṇām

praṇamya śirasā bhūmau tejasā tu suvihvalaḥ //
bhītaḥ kṛtāṃjaliḥ stabdhaḥ provāca parameśvarīm

// himavānuvāca // //
kā tvaṃ devi viśālākṣi śaṃsa me saṃśayo mahān

// devyuvāca // //
māṃ viddhi paramāṃ śaktiṃ maheśvarasamāśrayām //
ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyaṃti mumukṣavaḥ

divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me rūpamaiśvaram //
etāvaduktvā vijñānaṃ dattvā himavate svayam

sūryakoṭipratīkāśaṃ tejobiṃbaṃ nirākulam //
jvālā mālāsahasrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam

daṃṣṭrākarālamuddharṣaṃ jaṭāmaṃḍalamaṃḍitam //
praśāṃtaṃ saumyavadanamanaṃtāścaryasaṃyutam

caṃdrāvayavalakṣmāṇaṃ caṃdrakoṭisamaprabham //
kirīṭinaṃ gadāhastaṃ nupurairupaśobhitam

divyamālyāṃbaradharaṃ divyagaṃdhānulepanam //
śaṃkhacakradharaṃ kāmyaṃ trinetraṃ kṛttivāsasam

aṃḍasthaṃ cāṃḍabāhyasthaṃ bāhyamabhyaṃtaraṃ param //
sarvaśaktimayaṃ śubhraṃ sarvālaṃkārasaṃyutam

brahmendropendrayogīndrairvandyamāna padāṃbujam //
sarvataḥ pāṇipādāṃtaṃ sarvato'kṣiśiromukham

sarvamāvṛtya tiṣṭhaṃtaṃ dadarśa parameśvaram //
dṛṣṭvā nandīśvaraṃ devaṃ devyā maheśvaraṃ param //

bhayena ca samāviṣṭaḥ sa rājā hṛṣṭamānasaḥ //
ātmanyādhāya cātmānamoṃkāraṃ samanusmaran

nāmnāmaṣṭasahasreṇa stutvā'sau hima vāngiriḥ

bhūyaḥ praṇamya bhūtātmā provācedaṃ kṛtāṃjaliḥ //
yadetadaiśvaraṃ rūpaṃ jātaṃ te parameśvari

bhīto'smi sāṃprataṃ dṛṣṭvā tattvamanyatpradarśaya //
evamuktā ca sā devī tena śailena pārvatī

saṃhṛtya darśayāmāsa svarūpamaparaṃ param //
nīlotpaladalaprakhyaṃ nīlotpalasugaṃdhikam //

dvinetraṃ dvibhujaṃ saumyaṃ nīlālakavibhūṣitam //
raktapādāṃbujatalaṃ suraktakarapallavam

śrīmadviśālasadvṛttaṃ lalāṭatilakojjvalam //
bhūṣitaṃ cārusarvāṃgaṃ bhūṣaṇairatikomalam

dadhānaṃ corasā mālāṃ viśālāṃ hemanirmitām //
īṣatsmitaṃ subiṃboṣṭhaṃ nūpurārāvaśobhitam

prasannavadanaṃ divyaṃ cārubhrūmahimāspadam //
tadīdṛśaṃ samālokya svarūpaṃ śailasattamaḥ //
bhayaṃ saṃtyajya hṛṣṭātmā babhāṣe parameśvarīm

// himavānuvāca // //
adya me saphalaṃ janma adya me saphalāḥ kriyāḥ //
yanme sākṣāttvamavyaktā prasannā dṛṣṭigocarā //
idānīṃ kiṃ mayā kāryaṃ tanme brūhi maheśvari

//
// maheśvaryuvāca // //
śivapūjā tvayā kāryā dhyānena tapasā sadā //
ahaṃ tasmai pradātavyā kenacitkāraṇena vai

yādṛśastu tvayā dṛṣṭo dhyeyo vai tādṛśastvayā //
eka eva śivo devaḥ sarvādhāro dharādharaḥ

// sārasvata uvāca // //
tapaśca kṛtavānrudraḥ samāgamya himācalam //
tasyomā paramāṃ bhaktiṃ cakāra śivasaṃnidhau

devakāryeṇa kenāpi devo vai jñāpitaḥ prabhuḥ //
upayeme haro devīmumāṃ tribhuvaneśvarīm

sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ //
viniṃdya pūrvavaireṇa gaṃgādvāre'yajaddharim

devāśca yajñabhāgārthamāhūtā viṣṇunā svayam //
sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṃgavāḥ

dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṃkareṇa vinā''gatam //
dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt

// dadhīciruvāca // //
brahmādyāstu piśācāṃtā yasyājñānuvidhāyinaḥ //
sa hi vaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate

// dakṣa uvāca // //
sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ //
na maṃtrā bhāryayā sārddhaṃ śaṃkarasyeti neṣyate

vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ //
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam

yataḥ pravṛttirviśvātmā yaścāsau bhuvaneśvaraḥ //
na tvaṃ pūjayase rudraṃ devaiḥ saṃpūjyate haraḥ

// dakṣa uvāca // //
asthimālādharo nagnaḥ saṃhartā tāmaso haraḥ //
viṣakaṃṭhaḥ śūlahastaḥ kapālī nāgaveṣṭitaḥ

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhuryo'sau sanātanaḥ //
sattvātmako'sau bhagavānijyate sarvakarmasu

// dadhīciruvāca // //
kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahasrāṃśurna dṛśyate //
sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ

eṣa rudro mahādevaḥ kaparddī cāgraṇīrharaḥ //
ādityo bhagavānsūryo nīlagrīvo vilohitaḥ

//
// dakṣa uvāca // //
ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ //
sarve sūryā iti jñeyā na hyanyo vidyate raviḥ

evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ //
bāḍhamityabruvandakṣaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ

tapasāviṣṭamanaso na paśyaṃti vṛṣadhvajam //
sahasraśo'tha śataśo bahuśo'tha ya eva hi

devāṃśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ //
nāpaśyandevamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim

rudraṃ krodhaparaṃ dṛṣṭvā brahmā brahmāsanādyayau //
antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim

rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam //
pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo'tha nirbhayaḥ

rakṣako bhagavānviṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ //
punaḥ prāhādhvare dakṣaṃ dadhīco bhagavannṛpa

nirbhayaḥ śṛṇu dakṣa tvaṃ yajñabhaṃgo bhavi ṣyati //
apūjyapūjanāddakṣa pūjyasya ca vivarjanāt

naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ //
asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā //

daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ //
evamuktvā sa viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ

yasmādbahiṣkṛto devo bhavadbhiḥ parameśvaraḥ //
bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve'pīśvaravidviṣaḥ

mithyārītisamācārā mithyājñānaprabhāṣiṇaḥ //
prāpte kaliyuge ghore kalijaiḥ kila pīḍitāḥ

kṛtvā tapobalaṃ ghoraṃ gacchadhvaṃ narakaṃ punaḥ //
bhaviṣyati hṛṣīkeśaḥ svāmī vo'pi parāṅmukhaḥ

// sārasvata uvāca // //
evamuktvā sa brahmarṣirvirarāma taponidhiḥ //
jagāma manasā rudramaśeṣādhvaranāśanam

etasminnaṃtare devī mahādevaṃ maheśvaram //
gatvā vijñāpayāmāsa jñātvā dakṣamakhaṃ śivā

// devyuvāca // //
dakṣo yajñena yajate pitā me pūrvajanmani //
tena tvaṃ dūṣitaḥ pūrvamahaṃ cātīva duḥkhitā //
vināśayasva taṃ yajñaṃ varamenaṃ vṛṇomyaham

// sārasvata uvāca // //
evaṃ vijñāpito devyā devadevo maheśvaraḥ //
sasarja sahasā rudraṃ dakṣayajñajighāṃsayā

sahasraśirasaṃ krūraṃ sahasrākṣaṃ mahābhujam //
sahasrapāṇiṃ durddharṣaṃ yugāṃtānalasannibham

daṃṣṭrākarālaṃ duṣprekṣyaṃ śaṃkhacakradharaṃ prabhum//
daṇḍahastaṃ mahānādaṃ śārṅgiṇaṃ bhūtibhūṣaṇam

vīrabhadra iti khyātaṃ devadevasamanvitam //
sa jātamātro deveśamupatasthe kṛtāṃjaliḥ

tamāha dakṣasya makhaṃ vināśaya śamastu taṃ //
vinindya māṃ sa yajate gaṃgādvāre gaṇeśvara

tato baṃdhapramuktena siṃheneva ca līlayā //
vīrabhadreṇa dakṣasya nāśārthaṃ roma coddhutam

romṇā sahasraśo rudrā nisṛṣṭāstena dhīmatā //
romajā iti vikhyātāstatra sāhāyyakāriṇaḥ

śūlaśaktigadāhastā daṇḍopalakarāstathā //
kālāgnirudrasaṃkāśā nādayanto diśo daśa

sarve vṛṣasamārūḍhāḥ sabhā ryāścātibhīṣaṇāḥ //
samāśritya gaṇaśreṣṭhaṃ yayurdakṣamakhaṃ prati

devāṃganāsahasrāḍhyamapsarogītināditam //
vīṇāveṇuninādāḍhyaṃ vedavādābhi nāditam

dṛṣṭvā dakṣaṃ samāsīnaṃ devaibrahmarṣibhiḥ saha //
uvāca sa vṛṣārūḍho dakṣaṃ vīraḥ smayanniva

vayaṃ hyacaturāḥ sarve śarvasyāmitate jasaḥ //
bhāgārthalipsayā prāptā bhāgānyaccha tvamīpsitān

bhāgo bhavadbhyo deyastu nāsmabhyamiti kathyatām //
tato vayaṃ viniścitya kariṣyāmo yathocitam

evamuktā gaṇeśena prajāpatipuraḥsarāḥ

// devā ūcuḥ // //
pramāṇaṃ no vijānītha bhāgaṃ maṃtrā iti dhuvam

// maṃtrā ūcuḥ // //
surā yūyaṃ tamobhūtāstamopahatacetasaḥ //
ye nādhvarasya rājānaṃ pūjayeyurmaheśvaram

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevatanurharaḥ //
// gaṇa uvāca // //
pūjyate sarvayajñeṣu kathaṃ dakṣo na pūjayet

maṃtrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ //
yasmādasahyaṃ tasmānno nāśayāmyadya garvitam

ityuktvā yajñaśālāṃ tāṃ devo'hangaṇapuṃgavaḥ //
gaṇeśvarāśca saṃkruddhā yūpānutpāṭya cikṣipuḥ

prastotāraṃ sahotāramadhvaryuṃ ca gaṇeśvaraḥ //
gṛhītvā bhīṣaṇāḥ sarve gaṃgāsrotasi cikṣipuḥ

vīrabhadro'pi dīptātmā vajrayuktaṃ karaṃ hareḥ//
vyaṣṭaṃbhayadadīnātmā tathānyeṣāṃ divaukasām

bhaganetre tathotpāṭya karāgreṇaiva līlayā //
nihatya muṣṭinā daṃḍaiḥ saptāśvaṃ ca nyapātayat

tathā caṃdramasaṃ devaṃ pādāṃguṣṭhena līlayā //
dharṣayāmāsa valavānsmayamāno gaṇeśvaraḥ

vahnerhastadvayaṃ chittvā jihvāmutpāṭya līlayā //
jaghāna mūrdhni pādena munīnapi munīśvarān

tathā viṣṇuṃ sagaruḍaṃ samāyātaṃ mahābalaḥ //
vivyādha niśitairbāṇaiḥ staṃbhayitvā sudarśanam

tataḥ sahasraśo bhadraḥ sasarja garuḍānbahūn //
vainateyādabhyadhikāngaruḍaṃ te pradudruvuḥ

tāndṛṣṭvā garuḍo dhīmānpalāyanaparo'bhavat //
tatsthito mādhavo vegādyathā gauḥ siṃhapīḍitā

aṃtarhite vainateye viṣṇau ca padmasaṃbhavaḥ //
āgatya vārayāmāsa vīrabhadraṃ śivapriyam

prasādayāmāsa sa taṃ gauravātparameṣṭhinaḥ //
te'dṛśyaṃ naiva jānaṃti rudraṃ tatrāgataṃ surāḥ

sa devo viṣṇunā jñāto brahmaṇā ca dadhīcinā //
tuṣṭāva bhagavānbrahmā dakṣo viṣṇudivaukasaḥ

viśeṣātpārvatīṃ devīmīśvarārddhaśarīriṇīm //
stotrairnānāvidhairdakṣaḥ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ

tato bhagavatī prāha prahasaṃtī maheśvaram //
tvameva jagataḥ sraṣṭā saṃhartā caiva rakṣakaḥ

anugrāhyo bhagavatā dakṣaścāpi divau kasaḥ //
tataḥ prahasya bhagavānkarpaddī nīlalohitaḥ //
uvāca praṇatāndevāndakṣaṃ prācetasaṃ haraḥ

gacchadhvaṃ devatāḥ sarvāḥ prasanno bhavatāmaham //
saṃpūjyaḥ sarvayajñeṣu prathamaṃ devakarmaṇi

tvaṃ cāpi śṛṇu me dakṣa vacanaṃ sarvarakṣaṇam //
tyaktvā lokeṣaṇāmenāṃ madbhakto bhava yatnataḥ

bhaviṣyasi gaṇeśānaḥ kalpāṃte'nugrahānmama //
tāvattiṣṭha mamādeśātsvādhikāreṣu nirvṛtaḥ //
ityuktvā'darśanaṃ prāpto dakṣasyāmitatejasaḥ

dadhīcinā śivo dṛṣṭo vijñaptaḥ śāpamocane //
kathaṃ śāpaṃ mayā dattaṃ tariṣyaṃti tavājñayā

// śiva uvāca // //
bhaviṣyaṃti trayī bāhyāḥ saṃprāpte tu kalau yuge //
paṭhiṣyaṃti ca ye vedāste viprāḥ svargagāminaḥ

āgamā viṣṇuracitāḥ paṭhyante ye dvijātibhiḥ //
tepi svargaṃ prayāsyaṃti matprasādānna saṃśayaḥ

kalikālaprabhāvena yeṣāṃ pāṭho na vidyate //
gṛhasthadharmācaraṇaṃ kartavyaṃ mama pūjanam

avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ teṣāṃ pāpavimocanam //
bhikṣāṃ bhramāmi madhyāhne atīte bhasmaguṃṭhitaḥ

jaṭājūṭadharaḥ śāṃto bhikṣāpātrakaro dvijaḥ //
yo dadāti ca me bhikṣāṃ svargaṃ yāti sa mānavaḥ

upānahau vā cchatraṃ vā kaupīnaṃ vā kamaṃḍalum //
yo dadāti tapasvibhyo naro muktaḥ sa pātakaiḥ //
dadhīceḥ sa varāndattvā vabhāṣe saha viṣṇunā

// rudra uvāca // //
yaste mitraṃ sa me mitraṃ yaste ripuḥ sa me ripuḥ //
yastvāṃ pūjayate viṣṇo sa māṃ pūjayate dhruvam

yaḥ stauti tvāṃ sa māṃ stauti priyo yaste sa me priyaḥ //
ahaṃ yatra ca tatra tvaṃ nāsti bhedaḥ parasparam

// kṛṣṇa uvāca // //
evametatparaṃ deva vaktavyaṃ yattathaiva tat //
arddhanārīnaravapuryadā dṛṣṭo mayā purā

neyaṃ nārī mayā dṛṣṭā dṛṣṭaṃ rūpaṃ kilātmanaḥ //
śaṃkhacakragadāhastaṃ vanamālāvibhūṣitam

śrīvatsāṃkaṃ pītavastraṃ kaustubhena virāji tam //
dvitīyārddhaṃ mayā dṛṣṭaṃ śūlahastaṃ trilocanam

caṃdrāvayavasaṃyuktaṃ jaṭājūṭakapālinam //
ekībhāvaṃ prapannohaṃ yathā pūrvaṃ tathā'dhunā //
na māṃ gaurī prapaśyeta prapaśyāmi tathaiva ca

// īśvara uvāca // //
āvayoraṃtaraṃ nāsti caikarūpāvubhāvapi //
yo jānāti sa jānāti satyalokaṃ sa gacchati

ityuktvā sa yayau tatra kailāsaṃ parvatottamam //
kṛṣṇopi maṃdaraṃ prāpto devakāryeṇa kenacit

atrāṃtare daityarājo mahādevaprasādataḥ //
hiraṇyanetratanayo bādhatesau jagattrayam

amaratvaṃ harāllabdhvā kāmāṃdho naiva paśyati //
harāṃgadhāriṇīṃ devīṃ divyarūpāṃ sulocanām

mameti sa ca jānāti yācate ca haraṃ prati//
haro'pi kāryavyasanastyaktvā kailāsaparvatam

maṃdaraṃ samanuprāpto devaṃ draṣṭuṃ janārddanam //
parasparaṃ samālocyāmuṃcaddevīṃ sa maṃdare

nārāyaṇagṛhe devī sthitā devīgaṇairvṛtā //
atrāṃtare gautamastu govadhānmalinīkṛtaḥ

pavitrīkaraṇāyāsya bhikṣurūpadharo haraḥ //
gautamasya gṛhaṃ prāpto maṃdaraṃ cāṃdhako gataḥ

yayāce pārvatīṃ duṣṭo yuddhaṃ cakre sa viṣṇunā //
hāritaṃ tu gaṇaiḥ sarvairdevīṃ daityo na paśyati

strīrūpadhārī kṛṣṇo'sau gaurīṃ rakṣati maṃdire //
gaurīṇāṃ tu śataṃ cakre haristatra sa māyayā

viṣṇordehasamudbhūtā divyarūpā varastriyaḥ //
andhako naiva jānāti kaiṣā gaurī nu pārvatī

vilaṃbastatra sañjāto mohito viṣṇumāyayā //
tāvacchivaḥ samāyātaḥ kṛtvā gautamapāvanam

bhikṣāmātreṇa cānnena gautamo nirmalīkṛtaḥ //
soṃdhakena tadā yuddhaṃ cakre rudro'pi kopitaḥ

amaro'sau harājjātaḥ śūle protaḥ sudāruṇe //
śūlasthastu stutiṃ cakre tasya tuṣṭo maheśvaraḥ

gaṇeśatvaṃ dadau tasmai yāvadābhūtasaṃplavam //
svasarūpāmumādevīṃ kṛṣṇastasmai dadau svayam

gaurīrūpāḥ striyaścānyā dharitryāṃ tāstu preṣitāḥ //
kṛtvā nāmāni sarvāsāṃ loke pūjyā bhaviṣyatha

etā ye pūjayiṣyaṃti pūjayiṣyanti te śivām //
śivāṃ ye pūjayiṣyaṃti te'rcayante haraṃ harim

umāṃ samādāya yayau haro giriṃ vṛṣaṃ samāruhya surāsurārcitaḥ //
haristu reme ramayā sahāṃdhake hate ca devāḥ surarājamāyayuḥ

brahmeśanārāyaṇapuṇyacetasāṃ śṛṇvanti citraṃ caritaṃ mahātmanām//
mucyaṃti pāpaiḥ kalikālasaṃbhavairyāsyaṃti nākaṃ gaṇavṛndavaṃditāḥ

evaṃ kāle varttamāne haraḥ kailāsaparvate //
rakṣodānavadaityaistu gṛhyate'sau varānbahūn

brahmadattavaro raudrastārakākhyo mahāsuraḥ //
tena sarvaṃ jagadvyāptaṃ tasya naṣṭā surā raṇe

mahādevasutenājau haṃtavyo'sau sasarja tam //
kārtikeyamumāputraṃ rudravīryasamudbhavam

devairindrādibhiḥ sarvaiḥ senādhyakṣyebhiṣecitaḥ //
tenāpi daivayogena tārakākhyo nipātitaḥ

kailāsaśikharāsīno devadevo jagadguruḥ //
umayā saha saṃtuṣṭo nandibhadrādibhirvṛtaḥ

skandena gajavaktreṇa dhanādhyakṣeṇa saṃyutaḥ //
atha hāsaparaṃ devaṃ śanaiḥ provāca taṃ śivā

kena deva prakāreṇa toṣaṃ yāsyasi śaṃkara //
martyānāṃ kena dānena tapasā niyamena vā

kena vā karmaṇā deva kena mantreṇa vā punaḥ //
snānena kena deveśa kena dhūpena tuṣyasi

puṣpeṇa kena me nātha kena patreṇa śaṃkara //
kayā saṃtuṣyase stutyā sāhasena ca kena vai

naivedyena ca kena tvaṃ kena homena tuṣyasi //
kena kaṣṭena vā deva kenārgheṇa mama prabho

ṣoḍaśaite mayā praśnāḥ pṛṣṭā me nirṇayaṃ vada

// śaṃkara uvāca // //
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā devi kathayiṣye mama priyam //
śivapūjāprakāro'yaṃ kriyate vacasā guroḥ

abhayaṃ sarvajaṃtūnāṃ dānaṃ devi mama priyam //
satyaṃ tapaḥ samākhyātaṃ paradāravivarjanam

priyo me niyamo devi karma tallokarañjanam //
mayoṃ namaḥ śivāyeti mantro'yamurarīkṛtaḥ

sarvapāpavinirmukto mama devi sa vallabhaḥ //
pāpatyāgo bhavetsnānaṃ dhūpo me gauggulaḥ priyaḥ //

dhattūrakasya puṣpaṃ me bilvapatraṃ mama priyam //
stutiḥ śivaśivāyeti sāhasaṃ raṇakarmaṇi

na bibheti naro yastu tasyāgre saṃbhavāmyaham //
haṃtakāro gavāṃ yastu naivedyaṃ mama vallabham

pūrṇāhutyā parā prītirjāyate mama sundari//
śuśrūṣā vallabhaṃ kaṣṭaṃ yatīnāṃ ca tapasvinām

sūryodaye mahādevi madhyāhne'stamane tathā //
argho yo dīyate sūrye vallabho'sau mama priye

kiṃ dānaiḥ kiṃ tapobhirvā kiṃ yajñairbhāvavarjitaiḥ//
dayā satyaṃ ghṛṇā'steyaṃ daṃbhapaiśunyavarjitam//
bhaktyā yaddīyate stokaṃ devi tadvallabhaṃ mama

evaṃ yāvatkathayati praśnānsūkṣmānyathoditān //
tāvadbrahmādibhirdevairviṣṇustatra yayau svayam

// viṣṇuruvāca // //
nāhaṃ pālayituṃ śaktastvaṃ dadāsi varānbahūn //
daityānāṃ dānavādīnāṃ rākṣasānāṃ maheśvara

vikṛtiṃ yāṃti paścātte kaṣṭaṃ vadhyā bhavaṃti me //
patreṇa puṣpamātreṇa ॐkāreṇa śivena ca //
muktiṃ yāti naro deva bhavabhaktiṃ karotu kaḥ

indrādayo'pi ye devā yajñairāpyāyayaṃti te //
na yajaṃti dvijā yajñānbhikṣādānena tuṣyasi

// rudra uvāca // //
indrādibhirna me kāryaṃ brahmā me kiṃ kariṣyati //
yena kena prakāreṇa prajāḥ pālyāstvayā 'dhunā

madīyā prakṛtistveṣā tāṃ kathaṃ tyaktumutsahe //
tvayāhaṃ brahmaṇā devairvarakarmaṇi yojitaḥ

idānīmeva kiṃ naṣṭaṃ muktvā devīṃ tavāgrataḥ //
bhūtvā mūrtiṃ parityajya ekākī vicarāmyaham

ityuktvā sa śivo devastatraivāṃtaradhīyata //
gate tasmiñchive tatra saṃkṣobhaḥ sumahānabhūt

umā provāca cendrādīnbrahmaviṣṇugaṇāṃstathā //
idānīṃ kiṃ mayā kāryaṃ bhavadbhiḥ śivavarjitaiḥ

atrāntare ca ye cānye devāstatra samāgatāḥ //
ṛṣayaścaiva siddhāśca tathā nāradaparvatau

gaṃgāsarasvatīnadyo nāgā yakṣāḥ samāgatāḥ //
brahmādibhiḥ samālocya kathametadbhaviṣyati

// viṣṇuruvāca // //
sahaiva gamyatāṃ tatra yatra devo gataḥ śivaḥ //
svalpā yāsena te yāntu narāḥ svargaṃ śivājñayā

satyaloke narā yāntu devā yāntu dharātalam //
rakṣodānavadaityānāṃ varānyacchatu śaṃkaraḥ

teṣāṃ bādhā mayā kāryā yai ca syurdharmalopakāḥ //
hṛṣṭe śive mayā kāryā vyavasthā svargagāminām //

trayīdharmaṃ parityajya ye'nyaṃ dharmamupāsate //
te narā narakaṃ yāṃtu yāvadābhūtasaṃplavam

yadā'dṛśyaḥ śivo jātaḥ pravi veśa girervanam //
girīṇāṃ madhyamāsthāya tyaktvā divye sa vāsasī

gajājinaṃ parityajya tyaktvā mūrttiṃ maheśvaraḥ //
bhittvā bhūmitalaṃ devaḥ sthāṇurūpo babhūva saḥ

yasmātsvaṃyabhūrbhavati bhavaṃstasmātsvayaṃ haraḥ //
atrāṃtare surāḥ sarve na paśyaṃti maheśvaram //
jñānātītaṃ kalātītaṃ divyadhyānabahiḥ sthitam

yadā devā vyākulāḥ saṃpataṃti ravirvāyuraṃbaraṃ toyamurvī //
nije sthāne varttamānā umāyāḥ śaśaṃsurvai devadevaṃ surāṇām

svarge dharitryāṃ caritaṃ taleṣu deveṣu martyeṣu sarīsṛpeṣu //
sthūleṣu sūkṣmeṣu yathā tathaiva satyaṃ hi vācyaṃ padamasmadīyam

tato devāḥ pracalitāḥ kṛtvā gaurīṃ purassaram //
naṃdi bhadrādayaḥ sarve devā iṃdrādayastathā

skandena sahitā devī siṃhārūḍhā yayau svayam //
adhiruhya garutmaṃtaṃ yayau viṣṇuḥ sanātanaḥ

haṃsādhirūḍho bhagavānbrahmā yāti sa pṛṣṭhataḥ //
airāvataṃ samāruhya devarājo'gamatsvayam //

gaṃgā sarasvatī devī yamunā ca mahānadī //
devatāśca gatāḥ sarve nāgā yakṣāḥ sakiṃnarāḥ

gatāḥ saṃkṣepataḥ sarve yatra devo maheśvaraḥ //
adhiruhya gireḥ śṛṃgamaṃbā devī vyavasthitā

viṣṇurmuktvā garutmaṃtaṃ sthito raivatake girau //
stutiṃ cakre tadā devī jagurgītaṃ susaṃyatāḥ

airāvatapadākrāṃto na cacāla sa parvataḥ //
bhittvā bhūmitalaṃ tatra nāgarājaḥ samāgataḥ

gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāstena raṃdhreṇa cāgatāḥ //
brahmā viṣṇuryadā devāḥ stutiṃ cakruḥ samaṃtataḥ

dadarśa rūpaṃ bhagavānbhavo devastadā haraḥ

tato hṛṣṭāḥ surāḥ sarve aṃbā hṛṣṭā gaṇāśca te //
gamyatāṃ deva kailāsaṃ devyeti saṃpramoditaḥ

// īśvara uvāca // //
yadi hṛṣṭāḥ surāḥ sarve gaṃgādyāḥ saritastathā //
girau raivatake viṣṇuraṃbā cātraiva tiṣṭhatu

sarasvatī ca yamunā revā cāsminvyavasthitāḥ //
svarṇarūpaṃ jalaṃ yasmātsvarṇarekheti sā nadī

vastrāpathamidaṃ kṣetraṃ bhavo devo'tra tiṣṭhatu //
tīrthametanmayā proktaṃ bhuktimuktipradāyakam //
atra snāto naro nārī mucyate sarva pātakaiḥ

iti procya śivo devaḥ kalāṃ nyasya bhave tadā //
paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau kailāsaparvatam

aṃbeti skandavadanātkalāṃ nyasya girau tadā //
devena sahitā devī vṛṣārūḍhā yayau svayam

nārāyaṇo raivatake girau ramye sthitaḥ svayam //
kalpādau ca yugādau ca sthito viṣṇuḥ sadā girau

bahurātrasthito devaḥ kṛtvā daityanibarhaṇam //
reme raivatake devo yāvadābhūtasaṃplavam

nārasiṃhena rūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ //
hatvā tadā gatastatra nārasiṃhaṃ mumoca ha

mahāvarāharūpeṇa hiraṇyākṣo nipātitaḥ //
tadeva muktvā deveśaḥ sthito raivatake girau

sa pṛthuṃ pārthivaṃ kṛtvā devakāryeṇa vai nṛpa //
girau raivatake deva uvāsa surapūjitaḥ

atrāgatya pṛthuḥ pūrvaṃ cakre devaprapūjanam //
japamālā tadā kaṇṭhe pṛthunā saṃniveśitā //
dāmodareti deveśanāma cakre pṛthuḥ svayam

vastrāpathe devavaro bhavaḥ sthito dāmodaro raivatake vyavasthitaḥ //
aṃbetidevī girimūrdhni saṃsthitā devāśca sarve paritaḥ pratiṣṭhitāḥ

kṣetrādhipāstīrthavarasya rakṣakā devena muktā bhavasaṃnidhānataḥ //
paśyaṃti ye devavaraṃ bhavābhidhaṃ mucyaṃti te yāṃti divaṃ narā bhuvaḥ

vastrāpathasya kṣetrasya bhavasya ca mayā tava //
utpattiḥ kathitā rājankimanyacchrotumicchasi

śṛṇoti paṭhate yaśca kathāṃ cemāṃ samaṃtataḥ //
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

brahmaghnaśca surāpaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ //
svarṇarekhājale snāto mucyate sarvapātakaiḥ

ye ca kīṭapataṃgādyāḥ svarṇarekhā jale mṛtāḥ //
sarvapātakanirmuktāste prayāṃti surālayam

svarṇarekhājale snātvā saṃdhyāṃ śrāddhaṃ karoti yaḥ //
vastrāpathe bhavaṃ pūjya brahmalokaṃ sa gacchati

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe vastrāpathakṣetramāhātmye bhavotpattivṛttāṃta varṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ