Skanda Purana · Verses 7.35-3

// devyuvāca // //
bhagavanbhārgave vaṃśe yastvaurvaḥ kathitastvayā //
vaivasvateṃ'tare cāsmiṃstasyotpattiṃ vada prabho

// īśvara uvāca // //
brāhmaṇā nihatā ye tu kṣatriyairvittakāraṇāt //
kṣayaṃ nītāstu te sarve saputrāśca sagarbhataḥ

mriyamāṇeṣu sarveṣu ekā strī samatiṣṭhata //
tayā tu rakṣito garbha ūrvordeśe nidhāya ca

anyāsāṃ caiva nārīṇāṃ sarvāsāmapi bhāmini //
garbhāni pātitāstaistu dravyārthaṃ kṣatriyādhamaiḥ

kālāṃtare tato bhittvā kurudeśaṃ mahāprabhaḥ //
nirgatottaṃbhitaśirā jvaladāsyotibhīṣaṇaḥ

tadvairaṃ hṛdi cādhāya dadāha vasudhātalam //
utpādya vahniṃ tapasā raudramaurvaṃ jalāśanam

tamindraḥ plāvayāmāsa vṛṣṭyaughairvaravarṇini //
na śaśāka yadā netuṃ tadā sa yatavāksthitaḥ

tato devāḥ sagaṃdharvā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //
abhavanbhayasaṃtrastāḥ sarve prāṃjalayaḥ sthitāḥ

// devā ūcuḥ // //
bhagavanbhārgave vaṃśe jātaḥ ko'pi mahādyutiḥ //
agnirūpeṇa sarvaṃ sa dadāha vasudhātalam // //
kṛto yatnaḥ purā'smābhistadvināśāya sattama //
jalena vṛddhimāyāti tato no bhayamāgatam

vinaṣṭe bhūtale deva agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ//
ucchidyate tato'smākaṃ nāśo nūnaṃ bhaviṣyati

tasmādyatnaṃ kuru vibho trailokyahitakāmyayā

tato brahmā suraiḥ sārddhaṃ bhārgavaiśca maharṣibhiḥ //
āgatya cābravīdaurvaṃ kimarthaṃ dahasi kṣitim

virāmaḥ kriyatāṃ sadyo mamārthaṃ ca dvijottama

// aurva uvāca // //
eṣa eva nivṛtto'haṃ tava vākyena sattama //
eṣa vahnirmayotsṛṣṭaḥ sa vibho tava śāsanāt

yathā gacchetsamudrāṃtaṃ tathā nītirvidhīya tām

samāhūya tato devīṃ svāṃ sutāṃ padmasaṃbhavaḥ //
uvāca putri gaccha tvaṃ gṛhītvāgniṃ mahodadhim //
madvākyaṃ nānyathā kāryaṃ gaccha śīghraṃ mahāprabhe

// sarasvatyuvāca // //
eṣāsmi prasthitā deva tava vākyādasaṃśayam //
ityukte sādhu sādhvīti brahmaṇā samudāhṛtā //

tatobhimaṃtritaṃ vahniṃ kṣiptvā kuṃbhe hiraṇmaye //
prāyacchata sarasvatyai svayaṃ brahmā pitāmahaḥ //
āśiṣo vividhā dattvā provācedaṃ punaḥ punaḥ

gaccha putri na saṃtāpastvayā kāryaḥ kathaṃcana //
ariṣṭaṃ vraja paṃthānaṃ mā saṃtu paripanthinaḥ

// īśvara uvāca // //
evamuktā tadā tena brahmaṇā ca sarasvatī //
himavaṃtaṃ giriṃ prāpya pippalādāśramāttadā

udbhūtā sā tadā devī adhastādvṛkṣamūlataḥ //
tatkoṭara kuṭīkoṭipraviṣṭānāṃ dvijanmanām

śrūyante vedanirghoṣā sarasāraktacetasām //
viṣṇurāste tatra devo devānāṃ pravaro guruḥ

tasmātsthānāttato devī pratīcyabhimukhaṃ yayau //
antarddhānena sā prāptā kedāraṃ himamadhyagam

tatsaṃplāvya gireḥ śṛṃgaṃ kedārasya puraḥ sthitā //
tenāgninā karasthena dahyamānā sarasvatī

bhūmiṃ vidārya tasyādhaḥ praviṣṭā gajagāminī //
tadaṃtarddhānamārgeṇa pravṛttā paścimāmukhī

pāpabhūmimatikramya bhūmiṃ bhittvā vini(?)gatā //
tatra kūpaḥ samabhavannāmnā gandharvasaṃjñitaḥ

tasmātkūpātpunardṛśyā sā babhūva mahānadī //
matiḥ smṛtistathā prajñā medhā buddhirgirādharā

upāsikāḥ sarasvatyāḥ ṣaḍetāḥ prasthitāstadā //
punaḥ pravṛttā sā tasmādudbhedātpaścimāmukhī

bhūtīśvaraṃ samāyātā siddho yatra mahāmuniḥ //
bhūtīśvare samīpasthaṃ tatra prāptā manoramam

tasya dakṣiṇadiksaṃsthaṃ rudrakoṭyupalakṣitam //
śrīkaṃṭha deśaṃ vikhyātaṃ gatā sarvauṣadhīyutam

tasmātpuṇyatamāddeśācchrīkaṇṭhātsā manasvinī //
saṃprāptā vahninā sārddhaṃ kurukṣetraṃ sarasvatī

punastasmātkurukṣetrādvirāṭanagarasya sā //
samudbhūtā samīpasthā antarddhānānmanoramā //
gopāyano giriryatra tatra sā punarudgatā

gopāyitā keśavena yatra te pāṇḍunandanāḥ //
kurvaṃtaḥ svāni karmāṇi na kaiścidupalakṣitā

tatra kuṃḍe sthitā devī mahāpātakanāśinī //
puna rgopāyanāddevī kṣetraṃ prāptātiśobhanam

kharjurīvanamāpannā nandānāmnīti tatra sā //
sarasvatī punastasmādvanātkharjūrasaṃjñitāt

merupādaṃ samāsādya mārkaṃḍāśramamāgatā //
yatra mārkaṃḍakaṃ tīrthaṃ merupāde samāśritam

sarasvatī punastasmādarbudāraṇyamāśritā //
gatā vaṭavanaṃ ramyaṃ mārkaṃḍeyāśramācchubhāt

tapastaptaṃ purā yatra vasiṣṭhena samāśritāt //
tasmādvaṭavanātpuṇyādudumbaravanaṃ gatā //
merupāde ca tatraiva taṇḍiryatrā tapattapaḥ

ūduṃbaravanāttasmātpunardevī sarasvatī //
antarddhānena śikharamanyatprāptā mahānadī

merupādaṃ tu sumahatsurasiddhaniṣevitam //
bhinnāṃjanacayākāraṃ golāṃgūlamiti smṛtam

sthānaṃ manoramaṃ tasmādudgatā sā sumadhyamā //
vaṃśastaṃbātsuvipulā pravṛttā dakṣiṇāmukhī

tatrodgamavaṭastasyāstatsamākhyo vyavasthitaḥ //
tataḥ prabhṛti sā devī suprabhaṃ prakaṭā sthitā

aṃtarddhānaṃ parityajya prāṇināmanukampayā //
tasyāstaṭeṣu ramyeṣu saṃti tīrthāni koṭiśaḥ

teṣu tīrtheṣu sarveṣu dharmahetuḥ sarasvatī //
rudrāvatāramārge'sminpravaraṃ prathamaṃ smṛtam

tarattaraṃganāmāḍhyaṃ kākatīrthaṃ mahāprabham //
tatra tīrthaṃ punastvanyattīrthaṃ dhāreśvaraṃ smṛtam

dhāreśvarātpunaścānyadgaṃgodbhedamiti smṛtam //
sārasvataṃ tathā gāṃgaṃ yatraikaṃ saṃsthitaṃ jalam //
tasmādanyatparaṃ tīrthaṃ puṃḍarīkaṃ tataḥ param //

mātṛtīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvātaṃkaharaṃ param //
mātṛtīrthātpunastasmānnātidūre vyavasthitam

tīrthaṃ tvanarakaṃnāma narakārti bhayāpaham //
tatastasmādanarakāttīrthamanyatpunaḥ sthitam

saṃgameśvaranāmāḍhyaṃ prasiddhaṃ tanmahītale //
tatastasmātpunaścānyattīrthaṃ koṭīśvarāhvayam

tatastasmānmahādevi śaṃbhukuṇḍeśvaraṃ smṛtam //
tīrthe sarasvatītīre tasminsiddheśvaraṃ smṛtam

siddheśvarātpunastasmātpravṛttā paścimāmukhī //
paścimaṃ sāgaraṃ gaṃtuṃ sakhīṃ smṛtvā ruroda sā

sthitvā pūrvamukhā devī hā gaṃgeti vinā tvayā//
ekākinī maṃdabhāgyā kva gamiṣyāmyabāṃdhavā

tāṃ vijñāya tato gaṃgā rudatīṃ śokakarśitām //
śīghraṃ svargātsamāyātā tīrthānāṃ koṭibhiḥ saha

tato duḥkhaṃ parityajya tatra prācī sarasvatī //
sarvadevaguṇaiyuktā evaṃ tatra sthitā'bhavat

tatra siddhavaṭaṃnāma tīrthaṃ paitāmahaṃ smṛtam //
vaṭeśvarasya purataḥ sarvapāpakṣayaṃkaram

trikālaṃ yatra rudrastu samāgatya vyavasthitaḥ //
tanmahālayamityuktaṃ sthānaṃ tasya mahātmanaḥ //

piṃḍatārakamityetatprācīnaṃ tīrthamuttamam //
kumbhakukṣigiristhaṃ tatpitrye karmaṇi siddhidam

prācīneśvaradevasya purobhūtaṃ prati ṣṭhitam//
prācī sarasvatī yatra tatra kiṃ mṛgyate param

nivṛtte bhārate yuddhe tatra tīrthe kirīṭinā //
prāyaścittaṃ purā cīrṇaṃ viṣṇunā preritātmanā

tena tasmādvinirmuktaḥ pātakātpūrvasaṃcitāt //
naratīrthaṃ tataḥ khyātaṃ tatra pāpabhayāpaham

naratīrthādanyatīrthaṃ puṃḍarīkamiti smṛtam //
arjunena sahāgatya yatra snāto hariḥ priye

prācīneśātparaṃ tīrthaṃ vālakhilyeśvaraṃ mahat //
tatra tasmānmahātīrthāttīrthamanyanmahodayam

gaṃgāsamāgamaṃnāma tīrthamanyanmahodayam //
tatrālokya punardevīṃ dīnāsyāṃ dīnamānasām

brahmāsṛjatsakhīṃ tasyāḥ kapilāṃ vipulekṣaṇām //
hariṇīṃ harirapyāśu vajriṇīmapi devarāṭ //
nyaṃkuṃ vinodanārthaṃ ca sarasvatyā dadau haraḥ

tataḥ prahṛṣṭā sā devī devādeśātsarasvatī //
tasmādgantuṃ samārabdhā prācīnā pāpanāśinī

// īśvara uvāca // //
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya punaḥ paścānmukhī tadā //
sarasvatī mahādevī vaḍavānaladhāriṇī //
taduttare taṭe tīrthamekadvāramiti smṛtam

ekadvāreṇa yatsenā svargaṃ prāptā tato varāt //
tasmāttīrthātpunaścānyattīrthaṃ yatra guheśvaraḥ

guhena sthāpitaḥ pūrvaṃ yatra devo maheśvaraḥ //
guheśvarānnātidūre vaṭeśvaramiti smṛtam

divyaṃ sarasvatītīre vyāsenārādhitaṃ purā //
āmarddakī nadī yatra sarasvatyā sahaikatām

saṃprāptā tanmahātīrthaṃ phaladaṃ sarvadehinām //
āmardakī saṃgamaṃ taṃ nāpuṇyo veda kaścana //
saṃgameśvaranāmeti tatra liṃgaṃ pratiṣṭhitam

muṇḍīśvareti ca tathā prasiddhimagamatkṣitau //
muṃḍīśvarasamīpasthaṃ sarasvatyāṃ mahodayam

nāmnā yatprāṅmukhaṃ tīrthaṃ sarasvatyāstaṭe sthitam //
māṃḍavyeśvaranāmnā vai yatreśaḥ saṃpratiṣṭhitaḥ

pīlukarṇikasaṃjñaṃ tu tīrthamanyatpunastataḥ //
sarasvatītīragatamṛṣiṇā sevitaṃ mahat

tasmādanyatsarasvatyāṃ tīrthaṃ dvāravatī smṛtam //
tīrthānāṃ pravaraṃ devi yatra saṃnihito hariḥ

tatastasya samīpasthaṃ tīrthaṃ govatsasaṃjñitam //
yatrāvatīrya govatsasvarūpeṇāṃbikāpatiḥ

svayaṃ bhūliṃgarūpeṇa saṃsthitastejasāṃ nidhiḥ //
govatsānnairṛte bhāge dṛśyate lohayaṣṭikā

svayaṃbhūliṃgarūpeṇa rudrastatra svayaṃ sthitaḥ //
ekaviṃśati vārasya bhaktyā piṃḍasya yatphalam

gaṃgāyāṃ prāpyate puṃsāṃ śrāddhenaikena tatra tat //
tatastasmānmahātīrthādbālakrīḍanakī yathā

sakhībhiḥ sahitā tatra krīḍatā'sau yathecchayā //
ānulomyavilomyena dakṣiṇenottareṇa ca

rullaṃ prāpya punardevī samudbhūtā manoramā //
rullaṃ nāma puraṃ yatra sṛṣṭaṃ devena śaṃbhunā

saha devaistu pārvatyā dhārāyaṃtraprayogakaiḥ //
ekaṃ varṣasahasraṃ tu śaṃbhunā tatra rullitam

rullaṃ tatra hradaṃ nāma sarasvatyāṃ mahodayam //
sākṣāttatra mahādeva ānaṃdeśvarasaṃjñitaḥ

paścimena sthitaṃ tatra śambhorāyatanasya tu //
sa merordakṣiṇe pāde nakhastu parikīrtitaḥ

paśyaṃti ye narāḥ samyakte'pi pāpavivarjitāḥ //
aśvamedhasahasrasya prāpnuvaṃti phalaṃ dhruvam

paratastasya kūṣmāṃḍamunestatrāśramaṃ mahat //
kūṣmāṃḍeśvarasaṃjñaṃ tu tīrthaṃ trailokyaviśrutam

kollādevī sthitā tatra sarvapāpabhayāpahā //
antarddhānena tāṃ kollāṃ saṃprāptā sā mahānadī

tato'pyaṃtarhitā bhūtvā saṃprāptā tu manoramam //
sānuṃ madanasaṃjñaṃ tu kṣetraṃ siddhaniṣevitam

tato'pyaṃtarhitā bhūtvā punaḥ prāptā himācalam //
khādirāmodanāmānaṃ sarvartukusumojjvalam

tatrāruhya vilokyātha dadarśa sumanoramama //
kṣārodaṃ paścimāśāsthaṃ ghanavṛṃdamivonnatam

evaṃvidhaṃ ca taṃ tatra sā vilokya mahāprabhā //
harṣātpaṃcānanā bhūtvā devakāryārthamudyatā

hariṇī vajriṇī nyaṃkuḥ kapilā ca sarasvatī //
paṃcasrotāḥ sthitā tatra muninoktā sarasvatī

śramāpanodaṃ kurvāṇā munīnāṃ yatra saṃsthitā //
tattatpādakamityuktaṃ tīrthaṃ tīrthārthināṃ nṛṇām //
sarveṣāṃ pātakānāṃ ca śodhanaṃ tadvarānane

khādirāmodamāsādya tatrasthā vīkṣya sāgaram //
gantuṃ pravṛttā taṃ vahnimādāya surasundari

dagdhvā kṛtasmaraṃ devī punarādāya vāḍavam //
samudrasya samīpasthā sthitā hṛṣṭatanūruhā

tataḥ praviṣṭā sā devī agādhe lavaṇāṃbhasi //
vāḍavaṃ vahnimādāya jalamadhye vyasarjayat

tatastasyāḥ punaḥ prītaḥ svayameva hutāśanaḥ //
taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma vacanaṃ cedamabravīt

parituṣṭo'smi te bhadre varaṃ varaya suvrate //
tatte dāsyāmyahaṃ prīto yadyapi syātsudurlabham

// īśvara uvāca // //
pragṛhya valayaṃ hastādidaṃ vacanamabravīt //
idaṃ me valayaṃ vahne vaktre dhāryaṃ sadā tvayā

anena śakyate yāvattāvattoyaṃ samāhara //
na tvayā śoṣaṇīyo'yaṃ samudaḥ saritāṃpatiḥ

bāḍhamityeva coktvā sa praviṣṭo nidhimaṃbhasām//
evameṣā mahādevi prabhāse tu sarasvatī //
gṛhītvā vāḍavaṃ prāptā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām

sā viśrāṃtā kurukṣetre bhadrāvarte ca bhāmini //
puṣkare śrīkalā devī prabhāse ca mahānadī

devamāteti sā tatra saṃsthitā lavaṇodadhau //
asminmanvaṃtare devi ādau tretāyuge purā

iti vṛttaṃ sarasvatyā vāḍavāgnestathābhavat //
manvantare vyatīte'sminbhavitā'nyastu vāḍavaḥ

jvālāmukheti nāmnā vai rudrakrodhādbhaviṣyati //
sarasvatyāstathā nāma khyātiṃ brāhmīti yāsyati

sarasvatīti vai loke vartate nāma sāṃpratam //
atītaṃ nāma yattasyāḥ kamaṃḍalubhaveti ca //
ratnākareti sāmudraṃ satyaṃ nāmāṃtaraṃ purā

asminmanvaṃtare devi sāgareti prakīrtitam //
kṣārodeti bhaviṣyaṃ tu nāma devi prakīrtitam

evaṃ jānāti yaḥ kaścitsa tīrthaphalamaśnute //
svarganiḥśreṇisaṃbhūtā prabhāse tu sarasvatī

nāpuṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī //
prācī sarasvatī devi sarvatra ca sudurlabhā //
viśeṣeṇa kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā

evaṃprabhāvā sā devī vaḍavānala dhāriṇī//
agnitīrthasamīpasthā sthitā devī sarasvatī

tāmādau pūjayedyastu sa tīrthaphalamaśnute //
sāgaraṃ yacca tattīrthaṃ pāpaghnaṃ puṇyavarddhanam

darśanādeva tasyaiva mahākratuphalaṃ labhet //
agnicitkapilā satrī rājā bhikṣurmahodadhiḥ

dṛṣṭamātrāḥ punaṃtyete tasmātpaśyeddhi bhāvitaḥ //
agnitīrthe naraḥ snātvā pāvake prakṣipettataḥ //
guggulaṃ bhārasahitaṃ sogniloke mahīyate

evaṃ saṃkṣepataḥ prokto hyagni tīrthamahodayaḥ //
sarasvatyāśca māhātmyaṃ sarvapātakanāśanam

snātvāgnitīrthe vidhivatkaṃkaṇaṃ prakṣipetataḥ //
suvarṇasya mahādevi yathāvittānusārataḥ

tataḥ sarasvatīṃ pūjya kapardinamathārcayet

tataḥ kedāranāmānaṃ bhīmeśvaramataḥparam //
bhairaveśvaranāmānaṃ caṇḍīśvaramataḥ param

tataḥ someśvaraṃ devaṃ pūjayedvidhivannaraḥ //
navagraheśvarāniṣṭvā rudraikādaśakaṃ tathā

tataḥ saṃpūjayeddevaṃ brahmāṇaṃ bālarūpiṇam //
evaṃ raudrī samākhyātā yātrā pātakanāśinī

māhātmyamakhilaṃ tasyā yo jānāti narottamaḥ//
nivasankṣetramadhye tu sa tīrthaphalamaśnute

/
evaṃ kṛtvā tato gacchenmahādevīṃ sarasvatīm

sarasvatīvāsasamā kuto guṇāḥ sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ//
sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā narāḥ punaḥ smariṣyaṃti nadīṃ sarasvatīm

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetra māhātmye sarasvatyabdhisamāgamāgnitīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ