Skanda Purana · Verses 7.32-3

// īśvara uvāca // //
tatasteṣu prayāteṣu devadeveṣvasau muniḥ //
śatavarṣāṇi tatrasthastapase prasthito dvijaḥ

āśramāduttarāttasmāddivyāṃ diśamathottarām//
subhadrāpi mahābhāgā tasya yā paricārikā

astrādāne'samarthā sā ṛṣiṃ provāca bhāminī //
nāhaṃ netuṃ samarthāsmi śastrāṇyālabhya pāṇinā

jalena saha tadvīryaṃ pītavānsa ṛṣistataḥ //
ātmasaṃsthāni sarvāṇi divyānyastrāṇyasau muniḥ //
kārayitvottarāmāśāṃ jagāma tapasāṃ nidhiḥ

gaṃgādharaṃ śuklatanuṃ sarppairākīrṇavigraham //
śivavatsukhadaṃ puṃsāmapaśyatsa himācalam

tathāśramaṃ dadarśoccairaśvatthaiḥ paripālitam //
caṃdrabhāgopakaṃṭhasthaṃ samitpuṣpakuśānvitam

sa tasminmuniśādūlo hyavasanmunibhiḥ saha //
subhadrayā ca saṃyuktaścaṃdraścaṃdrikayā yathā

ekadā vasatastasya subhadrā paricārikā //
snānārthaṃ yātumārabdhā caturthe'hni rajasvalā

vrajantyā ca tayā dṛṣṭaṃ kaupīnācchādanaṃ punaḥ //
parityaktaṃ viditvaivaṃ daivayogādgṛhāṇa sā

paridhāya punaḥ sā tu kaupīnaṃ retasāyutam //
ekāṃte snātumārabdhā jalābhyāśe yathāsukham

tato devī yathākāmamakasmādvīkṣate hi sā //
svodarasthaṃ samutpannaṃ garbhaṃ gurubharālasā

śocayitvātmanātmānamagarbhāhamihāgatā //
tatkena mandabhāginyā mamaivaṃ dūṣaṇaṃ kṛtam

lajjābhibhūtā sā tatra praviśyāśvatthavāṭikām //
tatra taṃ suṣuve garbhamavijñāya kuto hyayam

punareva hi sā snātvā avijñāyātmaduṣkṛtam//
śāpaṃ dātuṃ samārabdhā garbhakarttari duḥsaham

jñānādvā yadi vājñānādyeneyaṃ dūṣaṇā kṛtā //
so'dyaiva paṃcatāṃ yātu yadyahaṃ syāṃ pativratā

yadyahaṃ manasā vāpi kāmaye nāparaṃ patim //
etena satyavākyena yātu jāraḥ svayaṃ kṣayam //

evaṃ śaptvā tu taṃ devī hyajñātvā garbhakāriṇam //
punaryātuṃ samārabdhā taddadhīciniketanam

tatra cārkapratīkāśaṃ garbhamutsṛjya sā tadā //
prāptā tapovanaṃ ramyaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ

atrāṃtare sarvadevā lokapālā mahābalāḥ //
astrāṇāṃ kāraṇārthāya munerāśramamāgatāḥ //

uvāca taṃ muniṃ śakro nyāso yastava suvrata //
datto'smābhistu śastrāṇāṃ tāni kṣipraṃ prayaccha naḥ

ṛṣirāha purā yatra sthāpitāni mamāśrame //
tatraiva tāni tiṣṭhaṃti na cānītāni vāsava

yattu teṣāṃ balaṃ vīryaṃ saṃgrāme śatrusūdana //
tanmayā pītamakhilaṃ saha toyena vāsava

evaṃ sthite mayā'strāṇi yadi deyāni te'nagha //
tatosthīni prayacchāmi tadākārāṇi suvrata

evamuktaḥ sahasrākṣastamāha munisattamam //
nānyeṣu tadbalaṃ raudraṃ yattu teṣu vyavasthitam

yasmātteṣu vinikṣipya sahasrāṃśaṃ svatejasām //
asmākaṃ dattavānrudro rakṣārthaṃ jagatāṃ śivaḥ

tadvayaṃ tāni sarvāṇi gṛhītvā ca vyavasthitāḥ //
lokasya rakṣaṇārthāya saṃjñeyaṃ tena lokapāḥ

amīṣāmapi śastrāṇā muttamaṃ vajramiṣyate //
taddhāraṇādyato'smākaṃ devarājatvamiṣyate

vajrādapyuttamaṃ cakraṃ yattadviṣṇuparigrahe //
daityadānavasaṃghānāṃ tadāyatto jayo'bhavat

tasmāttāni yathāsmābhiḥ prāpyate munisattama //
tathā kuruṣva saṃcintya kāryaṃ kāryavidāṃ vara

evamukte muniḥ prāha taṃ śakraṃ purataḥ sthitam //
tatprāptyarthamupāyaṃ tu kathayāmi tavāparam

yānyetāni mamāsthīni yūyaṃ taistāni sarvaśaḥ //
nirmāpayadhvaṃ śastrāṇi tadākārāṇi sarvaśaḥ

etāni tatsamutthāni teṣāmapyadhikaṃ balam //
sādhayiṣyati bhavatāṃ saṃgrāme yanmamehitam //

tamuvāca tataḥ śakro dadhīciṃ tapasonidhim //
prāṇahāraṃ prakartuṃ te nāhaṃ śakto yamicchasi

na cāmṛtasya te'sthīni grahītuṃ śaktirasti naḥ //
tasmātsarvaṃ samālocya yatkartavyaṃ taducyatām

evamukto muniḥ prāha etadeva kalevaram //
tyajāmi svayamevāhaṃ deva kāryārthasiddhaye

adhruvaṃ sarvaduḥkhānāmāśrayaṃ sujugupsitam //
yadā hyetattadā yuktaḥ parityāgo'sya sāṃpratam

asya tyāgena me duḥkhaṃ saṃsārotthaṃ na jāyate //
yasmājjanmāṃtare jāto mṛtopi hi bhavetpunaḥ

bhāryā bhaginī duhitā svakarmaphalayojanāt //
jātā tenaiva saṃsāre ratikārye jugupsitā

yasmācca svayamevaitadvapustyajati vai dhruvam //
tasmādasya parityāgo varaḥ kāryo'cirātsvayam

/
evaṃ puraṃdarasyāgre saṃkīrtya sa mahāmuniḥ //
dadhīciḥ prāṇasaṃhāraṃ kṛtavānsatvaraṃ tadā

gatāsuṃ taṃ viditvaivaṃ vibudhāstatkalevaram// māṃ
saśoṇitanirmuktaṃ kathaṃ kāryaṃ vyaciṃtayan

tatastadasthiśuddhyarthamuvācedaṃ sureśvaraḥ //
gaurīṇāṃ karkaśā jihvā tā etadutkhidaṃtviti

tatastairvibudhairnaṃdā yadā lokeṣu saṃsthitā//
dhyātā tadopayātā sā sakhībhiḥ parivāritā

naṃdā subhadrā surabhiḥ suśīlā sumanāstathā//
iti gomātaraḥ paṃca golokācca samāgatāḥ

ūcustānvibudhānsarvānasmābhiryatprayojanam//
karttavyaṃ tatkariṣyāmaḥ kathyatāṃ suvicāritam

devā ūcuḥ//
yadetadṛṣiṇā tyaktaṃ svayameva kalevaram//
etanmāṃsādinirmuktaṃ kriyatāmasthipaṃjaram

tatkṛtvā garhitaṃ karma devādeśātsudāruṇam //
punaḥ pitāmahaṃ draṣṭuṃ gatāstāḥ surasattamāḥ

tatastu dāruṇaṃ karma yacca tābhiranuṣṭhitam //
pitāmahasya tatsarvaṃ samācakhyuryathātatham

tacchrutvā vibudhānsarvānsamāhūya pitāmahaḥ //
sarvagātreṣvaspṛśata surabhīḥ śuddhikāmyayā

tāstu tairvibudhaiḥ spṛṣṭāḥ supūtāḥ samavasthitāḥ //
mukhamekaṃ paraṃ tāsāṃ na spṛṣṭamaśuci smṛtam

apavitraṃ bhavettāsāṃ mukhamekaṃ jugupsitam //
śeṣaṃ śarīraṃ sarvāsāṃ viśiṣṭaṃ tu suraiḥ kṛtam

sarasvatyā tu tāḥ proktā bhavaṃtyo brahmaghātikāḥ //
anyathā kāraṇātkasmānna spṛṣṭamamarairmukham

tatastābhistu sā proktā devī tatra sarasvatī //
naitatte vacanaṃ yuktaṃ vaktumevaṃvidhaṃ mukham

asmākameva hṛdayamanena vacasā tvayā //
nirdagdhaṃ yena tasmāttvamacirāddāhamāpsyasi

śāpaṃ dattvā tatastasyāḥ sarasvatyāstu tāstadā //
golokaṃ gatavatyastu surabhyaḥ surapūjitāḥ

āhūya viśvakarmāṇaṃ takṣāṇaṃ surasattamāḥ //
asmākaṃ kuru śastrāṇi tamāhuryuddhakāraṇāt

etadvacanamākarṇya tāni pūtairnavairdṛḍhaiḥ ///
astrāṇi kārayāmāsa dardhocerasthisaṃcayaiḥ

pramāṇākārayuktāni devānāṃ tāni saṃyuge //
ajeyāni yathā cāsaṃstathā cāsau vinirmame ///

vajramiṃdrasya śaktiṃ ca vahnerdaṃḍaṃ yamasya ca //
khaḍgaṃ tu niṛteḥ pāśaṃ samyakcakre pracetasaḥ

vāyordhvajaṃ kuberasya gadāṃ gurvīṃ ca nirmame //
viśvakarmā tathā śūlamīśānasya ca nirmame

gṛhītvaitāni vai devāḥ śastrāṇyastrabalaṃ tadā //
vijetuṃ ca tato daityāndānavāṃśca gatāstadā // /// ६१ //
atrāṃtare subhadrāpi dadhīceraurdhvadaihikam //
kṛtvā tairmunibhiḥ sārdhamanveṣṭuṃ sā gatā sutam

aśvatthavāṭikāyāṃ ca tamapaśya nmanoramam //
dṛṣṭvā roditi jīvaṃtaṃ muktvā bāṣpamathāciram

aṃbetyābhāṣya tenoktā mā rodīstvaṃ yaśasvini //
sarvaṃ purākṛtasyaitatphalaṃ tava mamāpi hi

yadyathā yatra yeneha karma janmāṃtarārjitam //
tadavaśyaṃ hi bhoktavyaṃ tyaja śokamato'khilam

matparityāgalajjā ca na te kāryeha sundari //
phalaṃ purākṛtasyaitadbhoktavyaṃ tanmayāpi hi

mātarmamopari kuru putrasnehaṃ yaśasvini //
bālasya hi parityāgā nmātā doṣeṇa lipyate

bālenābhihitā sā tu dhyātvā devaṃ janārddanam //
kṛtāṃjaliruvācedaṃ kathyatāṃ me suniścitam

na vijānāmyahaṃ tathyaṃ kasyāyaṃ vīryasaṃbhavaḥ //
tasmātkathaya deveśa mama te niścitaṃ vacaḥ

āhokte mātaraṃ kṛṣṇaḥ subhadrāṃ vai janārddanaḥ //
dadhīcestanayaścāyaṃ bhartuste kṣetrasaṃbhavaḥ

tasyotpattiṃ viditvaivaṃ subhadrā hṛṣṭamānasā //
bālamaṃke samāropya arodīdārtayā girā

āha bālaka utpannaḥ śokasya vada kāraṇam//
athoktaḥ stanyarahitaṃ kathaṃ te jīvitaṃ dhṛtam

yasmāccaturvidhā sṛṣṭirjīvānāṃ brahmaṇā kṛtā //
jarāyujāṃḍajodbhijja svedajāśca tathā smṛtāḥ

narastrīnapuṃsakākhyāśca jātibhedā jarāyujāḥ //
catuṣpadāśca paśavo grāmyāścāraṇyajāstathā

aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve mīnāḥ kūrmasarīsṛpāḥ //
svedajā matkuṇā yūkā daṃśāśca maśakāstathā

udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktāstṛṇagulmalatā dayaḥ //
anye'pyevaṃ yathāyogamaṃtarbhūtāḥ sahasraśaḥ

aṇḍajāḥ pakṣapātena jīvaṃti śiśavo bhuvi //
ūṣmaṇā svedajāḥ sarve udbhijjāḥ salilena hi

samudāyena bhūtānāṃ pañcānāmudbhijaṃ bhuvi //
jarāyujāśca stanyena vinā jīvitumakṣamāḥ

vinā tena kathaṃ putra tvayā prāṇā vidhāritāḥ //
tāṃ tathā jananīṃ prāha sa ca bāṣpāvilekṣaṇām

aśvatthaphalaniryāsapānātprāṇā mayā dhṛtāḥ //
gauṇaṃ tadā tayā tasya pippalādeti kalpitam

nāma tena jagatyasminnityaṃ khyātaṃ mahātmanaḥ //
tatrasthairmunibhistasya kṛtāḥ sarvairyathākramam

saṃskārāḥ pippalādasya vedoktā veda pāragaiḥ//
ṣaḍaṃgopāṃgasaṃyuktā vedāstena samuddhṛtāḥ //
tadāśramanivāsibhyo munibhyaśca supuṣkalāḥ

punastatra sthitaścāsau dṛṣṭvā munikumārakān//
svapitraṃkagatānprāha jananīṃ tāṃ śucismitām

pitā me kutra bhadraṃ te subhadre kathaya sphuṭam //
tadekāṃtasthito yena bālakrīḍāṃ karomyaham //

evaṃ sā jananī tena yadā pṛṣṭā tapasvinī //
tadā roditumārabdhā nottaraṃ kiñcidabravīt

rudantīṃ tāṃ samālokya kuddho'sau munidārakaḥ //
kimasau kutsitaḥ kaścidyena nākhyāsi taṃ mama

ityukte sutamāhaivaṃ vibudhaiste pitā hataḥ //
kopaṃ tyajasva bhadraṃ te dadhīciḥ kathito mayā

kopavahnipradīptātmā prāha tāṃ jananīṃ punaḥ //
kimapakṛtaṃ surāṇāṃ matpitrā kathayasva tat

// subhadrovāca // //
śastrāṇāṃ kāraṇānmūḍhairhato'sau munipuṃgavaḥ //
prayacchannapi cānyāni tadākārāṇi suvrata

śrutvaitadvacanaṃ so'pi munirugratapāstadā //
pitā me yo hato devaisteṣāṃ kṛtyāṃ mahābalām

utthāpya pātayiṣyāmi mūrddhni prāṇāpahārikām //
pitāmahamahaṃ muktvā naiva hanyo bhavedyadi

anyānpramathayiṣyāmi kṛtyāśastreṇa saṃgatān //
śaraṇaṃ yadi yāsyaṃti gīrvāṇā madbhayāturāḥ //
tathāpi pātayiṣyāmi tenaiva saha saṃgatān

matvaivaṃ tamṛṣiṃ kuddhaṃ sarve te surasattamāḥ //
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ prāptā bhayena mahatā'rdditāḥ

tāṃstasya śaraṇaṃ prāptāñjñātvā devaḥ kṛpānvitaḥ ///
tatraiva gatvā tvaritaṃ prāha devāñjanārddanaḥ

bhavatāṃ rakṣaṇopāyaściṃtito'tra mayā'dhunā //
tena tāṃ mohayiṣyāmi kṛtyāṃ haṃtumupasthitām

/
atrāṃtare pippalādaḥ piturvairamanusmaran //
haṃtuṃ surānvyavasitaḥ praviveśa himācalam

śrutvā tadapriyaṃ vākyaṃ māturvaktrādvinirgatam //
pippalādaḥ punaryātastasmātsthānāddhimācalam

svargasopānavatpuṃsāṃ sthalībhūtamivāṃbaram //
śeṣasyābhogasaṃkāśaṃ prāpto'sau tuhinācalam

pratijñāṃ kurute yatra sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ //
haṃtāro ye mama pitustānhaniṣyāmi cāraṇāt

kṛtyāśastreṇa sakalānamaratvena garvitān //
tasminsthitaḥ prakupitaḥ śivāyatanasaṃsadi

atrasthaḥ sādhayiṣyāmi tāṃ kṛtyāṃ ciṃtayanhṛdi //
kṛtyāṃ vā sādhayiṣyāmi yāsye vā yamasādanam

nirdvandvo nirbhayo bhūtvā nirāhāro hyaharniśam //
savyena pāṇinā savyaṃ nirmathyorumahaṃ punaḥ

tasmādutpādayiṣyāmi mahākṛtyāmiti sthitaḥ //
saṃvatsare tasya gate ūrugātrādviniḥsṛtā

vaḍavā gurubhārārttā vāḍavenānvitā tadā //
ūro rnirgatya sā tasmātsuṣuve sumahābalam

vaḍavā svodarādgarbhaṃ jvālāmālāsamākulam //
vimucya tamṛṣestasya puro garbhaṃ samujjavalam

punargatā kvāpi tadā na jñātā muninā hi sā //
vaḍavānalo narastasyāḥ sa garbho niḥsṛtastadā

kalpāṃta iva bhūtānāṃ kālāgniriva varcasā //
vidyutpuñjapratīkāśaṃ taṃ dṛṣṭvā purataḥ sthitam

sa cāpi vismito'tyaṃtaṃ kimetaditi ciṃtayan //
tatastena puraḥsthena vāḍavena ca vahninā //

ṛṣiḥ proktaḥ pippalādaḥ sādhito'haṃ tvayā balāt //
idānīṃ te mayā kāryaṃ karttavyaṃ yatsamāhitam

kariṣyāmīha tatsarvama sādhyamapi sādhyatām //
svoruṃ nirmathya janito yena saṃvatsarādaham //
tātoruṇā vihīno'pi kariṣye tvatsamīhitam

tacchrutvā vacanaṃ tasya muniḥ kopasamanvitaḥ //
provāca vibudhānsarvānmaddattānbhakṣaya svayam

piturvadhātkrodhakṛtāvadhānaṃ matvā surā raudramatīva ghoram //
sametya sarve puruṣaṃ purāṇaṃ samāśritāste sahasā sabhāryāḥ

sa tānsamāśvāsya surānvariṣṭhaṃ kopānalaṃ tatra yayau prahṛṣṭaḥ //
dṛṣṭvā ca taṃ vai ravipuṃjakāśamuvāca viṣṇurvacanaṃ variṣṭham

ahaṃ sureśāna tavaiva pārśvaṃ visarjito jātabhayaiśca devaiḥ //
mattaḥ śṛṇu tvaṃ vacanaṃ hi pathyaṃ yaccāraṇānāṃ bhavato'pi pathyam

jñātaṃ balaṃ te vibudhairaciṃtyaṃ vināśanaṃ cātmavatāṃ hyavaśyam //
evaṃ sthite kuru vākyaṃ surāṇāmekaikamaddhi prativāsaraṃ tvam

mukhyānāṃ koṭayastriṃśatsurāṇāṃ balaśālinām //
kathaṃ tu bhakṣaṇaṃ teṣāṃ yugapattvaṃ kariṣyasi

tasmādekaikaśasteṣāṃ karttavyaṃ bhakṣaṇaṃ tvayā //
naikena bhavatā śakyā vidhātuṃ bhakṣaṇakriyā

tathā ca pāṃḍurogitvaṃ hutabhukprāptavānpurā //
atibhakṣaṇaṃ na yuktaṃ tasmātkuru matiṃ mama

tathā ca yugapatteṣu bhakṣiteṣu punastvayā //
pratyahaṃ bhakṣaṇopāyaściṃtitavyo bubhukṣayā

saphalaiva pratijñā te nānṛtaṃ munibhāṣitam //
evaṃ kṛte'pi te sarvaṃ bhaviṣyati samīhitam

//
tatkariṣyāyahaṃ sarvamāhaivaṃ sa janārdanaḥ //
ekaikaśaḥ sa vibudhānbhakṣayiṣyati vāḍavaḥ

tataḥ surāḥ sureśānaṃ taṃ viṣṇumamitaujasam //
praṇamyāhuryathāyuktaṃ śobhanaṃ bhavatā kṛtam

bhūyo'dya punarevāsya doṣasyopaśamakriyām //
kartuṃ tvameva śakto'si nānyastrātā divauka sām

tataḥ pītāṃbaradharaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ //
yuṣmadbhayaṃ hariṣyāmi tatsurānāha mādhavaḥ

śrutvaitadvibudhāḥ sarve harṣeṇotphulla locanāḥ

tatastānvibudhāndṛṣṭvā provāca sa tu vāḍavaḥ //
kimidānīṃ mayā kāryaṃ bhavatāṃ kathyatāṃ hi tat

atrāntare viśvatanurmahaujā vimohayaṃstaṃ jvalanaṃ svabuddhyā //
provāca pūrvaṃ vihitā yadāpastā bhakṣayasveti mahānubhāvaḥ

etadvyavasitaṃ viṣṇoryaḥ śṛṇoti samāhitaḥ //
so'ticārabhayānmukto jñānaṃ muktimavāpnuyāt

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye vaḍavānalavaṃcanavṛttāntavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ