Skanda Purana · Chapter 7.29

// paulastya uvāca // //
tato gacchennṛpaśreṣṭha kapilātīrthamuttamam //
yatra snāto naraḥ samyaṅmucyate sarvakilbiṣaiḥ

purā'bhūnnṛpatirnāma suprabhaḥ paravīrahā //
nityaṃ ca mṛgayāśīlo mṛgāṇāmahite rataḥ

na tathā strīṣu no bhoge nāśvayāne na vāraṇe //
tasyābhūdanurāgaśca yathā mṛgavimarddane

sa kadācinnṛpaśreṣṭha mṛgāsakto'rbudaṃ gataḥ //
apaśyatsānudeśe ca mṛgīṃ śiśusamāvṛtām

stanaṃ dhayantīṃ susnigdhāṃ śiśoḥ kṣīrānurāgiṇaḥ //
sā tena viddhā bāṇena sahasā nataparvaṇā

atha sā pārthivaṃ dṛṣṭvā pragṛhītaśarāsanam //
dvitīyaṃ yojayānaṃ ca mṛgī bāṇaṃ sunirmalam

tataḥ sā kopasantaptā bhūpālaṃ pratyabhāṣata //
nāyaṃ dharmaḥ smṛtaḥ kṣāttro yastvayādya niṣevitaḥ

śayāno maithunāsaktaḥ stanapo vyādhipīḍitaḥ //
na haṃtavyo mṛgo rājanmṛgī ca śiśunā vṛtā

tadadya maraṇaṃ jātaṃ mama sarvaṃ nṛpādhama //
tava bāṇaṃ samāsādya putrasya ca mayā vinā

yasmādahamadharmeṇa hatā bhūmipate tvayā //
tasmādatraiva sānau tvaṃ raudravyāghro bhaviṣyasi

// pulastya uvāca // //
tacchrutvā sumahatpāpaṃ sa nṛpo bhayasaṃkulam //
tāṃ vai prasādayāmāsa prāṇaśeṣāṃ tadā mṛgīm

avivekānmayā bhadre hatā tvaṃ nirghṛṇena ca //
kuru śāpavimokṣaṃ tvaṃ tasmāddīnasya sanmṛgi

// mṛgyuvāca // //
yadā tu kapilāṃ nāma drakṣyase tvaṃ payasvinīm //
dhenuṃ tayā samālāpātprakṛtiṃ yāsyase punaḥ

evamuktvā mṛgī rājāgrataḥ prāṇairvyayujyata //
pīḍitā śaraghātena putrasnehādviśeṣataḥ

athā'sau pārthivaḥ sadyo raudrāsyaḥ samajāyata //
vyāghro daśakarālaśca tīkṣṇadantanakhastathā //
bhakṣayāmāsa tāṃ senāmātmīyāṃ krodhamūrcchitaḥ

tataste sainikā rājanhataśeṣāḥ suduḥkhitāḥ //
svagṛhāṇi yayustatra yathā vṛttaṃ jane pure

nivedayanto vṛttāṃtaṃ catvareṣu trikeṣu ca //
yathā vai vyāghratāṃ prāptaḥ sa rājā'rbudaparvate

tacchrutvā vacanaṃ tasya putraṃ bhūriparākramam //
rājye'bhiṣecayāmāsu nāmnā khyātaṃ mahaujasam

kasyacittvatha kālasya tasminsānau nṛpottama //
tṛṣārtaṃ gokulaṃ prāptaṃ gopagopīsamākulam

tatraikā gauḥ paribhraṣṭā svayūthāttṛṇatṛṣṇayā //
kapileti ca vikhyātā svayūthasyāgragāminī//

acchinnāgratṛṇaṃ yā tu sadā bhakṣayate nṛpa //
atha sā gahvaraṃ prāptā gireḥ śūnyaṃ bhayaṃkaram

tatrāsasāda tāṃ vyāghro daṃṣṭrotkaṭamukhāvahaḥ //
sā taṃ dṛṣṭavatī pāpaṃ trāsamāpa mṛgīva hi

smaraṃtī gokule baddhaṃ svasutaṃ kṣīrapāyinam //
duḥkhena rudatīṃ tāṃ sa dṛṣṭvovāca mṛgādhipaḥ

// vyāghra uvāca // //
kiṃ vṛthā rudyate dheno māṃ prāpya na hi jīvitam //
vidyate kasyacinmūrkhe smareṣṭāṃ devatāṃ tataḥ

//
// kapilovāca // //
svajīvitabhayādvyāghra na rodimi kathaṃcana //
putro me bālako goṣṭhyāṃ kṣīrapāyī pratīkṣate

nādyāpi sa tṛṇā nyatti tenāhaṃ śokaviklavā //
rodmi vyāghra sutasnehātsatyenātmānamālabhe

pāyayitvā sutaṃ bālaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā janaṃ svakam //
punaḥ pratyāgamiṣyāmi yadi tvaṃ manyase vibho

// vyāghra uvāca // //
gatvā svasutasāṃnidhyaṃ dṛṣṭvātmīyaṃ ca gokulam //
punarāgamanaṃ yatte na ca tacchraddadhāmyaham

bhayānmāṃ bhāṣase caivaṃ nāsti prāṇasamaṃ bhayam //
tasmātprāṇabhayānna tvamāgamiṣyasi dhenuke

// kapilo vāca // //
śapathairāgamiṣyāmi satyametacchṛṇuṣva me //
pratyayo yadi te bhūyānmāṃ muñca tvaṃ mṛgādhipa

// vyāghra uvāca // //
brūhi tāñchapathānbhadre samāgacchasi yaiḥ punaḥ//
tato'haṃ pratyayaṃ gatvā mocayiṣyāmi vā na vā

// kapilovāca // //
vedādhyayanasaṃpannaṃ brāhmaṇaṃ vaṃcayettu yaḥ //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

gurudroharatānāṃ ca yatpāpaṃ jāyate nṛṇām //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

yatpāpaṃ brāhmaṇaṃ hatvā gāṃ ca hatvā prajāyate //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

mitradrohe ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ guruvaṃcake //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

yo gāṃ spṛśati pādena brāhmaṇaṃ pāvakaṃ tathā //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

kūpārāmataḍāgānāṃ yo bhaṃgaṃ kuruta naraḥ //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

kṛtaghnasya ca yatpāpaṃ sūcakasya ca yadbhavet //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

madyamāṃsaratānāṃ ca yatpāpaṃ jāyate nṛṇām //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

rājapaiśunyakartṝṇāṃ yatpāpaṃ jāyate nṛṇām //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

vedavikrayakartṝṇāṃ yatpāpaṃ saṃprajāyate //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

dīyamānaṃ dvijātīnāṃ nivārayati yo'lpadhīḥ //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

viśvastaghātakānāṃ ca yatpāpaṃ samudāhṛtam //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

dvijadveṣaratānāṃ hi yatpāpaṃ jāyate nṛṇām //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

paravādaratānāṃ ca pāpaṃ yacca durātmanām //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ //

rātrau ye pāpakarmāṇo bhakṣaṃti dadhisaktukān //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

vṛṃtākaṃ mūlakaṃ śvetaṃ raktaṃ ye'śnaṃti gṛṃjanam //
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

// pulastya uvāca // //
sa tasyāḥ śapathāñchrutvā vismayotphullalocanaḥ //
pratyayaṃ ca tadā gatvā vyāghro vākyamathābravīt

// vyāghra uvāca // //
gaccha tvaṃ gokule bhadre punarāgamanaṃ kuru //
na caitadavagaṃtavyaṃ yadayaṃ vañcito mayā

kapile gaccha paśya tvaṃ tanayaṃ sutavatsale //
pāyayitvā stanaṃ pūrṇamavaghrāya ca mūrdhani

mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīḥ svajanavabāṃdhavān //
satyamevāgrataḥ kṛtvā nānyathā kartumarhasi

// pulastya uvāca // //
sā'nujñātā mṛgendreṇa kapilā putravatsalā ///
aśrupūrṇamukhī dīnā prasthitā gokulaṃ prati

vepamānā bhayodvignā śokasāgaramadhyagā //
kariṇīva hi raudreṇa hariṇā sā balīyasā ///
tataḥ svagokulaṃ prāptā rabhamāṇā muhurmuhuḥ

tasyāḥ śabdaṃ tataḥ śrutvā jñātvā vatsaḥ svamātaram //
sammukhaḥ prayayau tūrṇamūrddhvapucchaḥ praharṣitaḥ

akālāgamanaṃ tasyā raudraṃ bhaṃbhāravaṃ tathā //
dṛṣṭvā śrutvā ca vatso'sau śaṃkitaḥ paripṛcchati

// vatsa uvāca // //
na te paśyāmi saumyatvaṃ durmanā iva lakṣyame //
kimarthamanyavelāyāṃ samāyātā vadasva me

// kapilovāca // //
piba putra stanaṃ paścātkāraṇaṃ cāpi me śṛṇu //
āgatā'haṃ tava snehātkuru tṛptiṃ yathepsitām

apaścimamidaṃ putra durlabhaṃ mātṛdarśanam //
mayā'dya putra gaṃtavyaṃ śapathairāgatā yataḥ

vyāghrasya kāmarūpasya dātavyaṃ jīvitaṃ mayā //
tenāhaṃ śapathairmuktā kāraṇāttava putraka

mayā'dya tatra gaṃtavyaṃ mṛgarājasamīpataḥ //
yadā ca śapathaiḥ putra dāsyāmi ca kalevaram

// vatsa uvāca // //
ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gaṃtumicchasi //
ślāghyaṃ hi maraṇaṃ me'dya tvayā saha na saṃśayaḥ

ekākinā'pi marttavyaṃ yasmānmayā tvayā vinā //
yadi māṃ sahitaṃ tatra tvayā vyāghro vadhiṣyati

yā gatirmātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati //
tasmādavaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ

athavā'traiva tiṣṭha tvaṃ śapathāḥ saṃtu me tava //
tava sthāne prayāsyāmi mātastvaṃ yadi manyase

jananyā viprayuktasya jīvitaṃ na hi me priyam //
nāsti mātṛsamaḥ kaścidbālānāṃ kṣīrajīvinām

nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ //
ye mātṛniratāḥ putrāste yāṃti paramāṃ gatim

// kapilovāca // //
mamaiva vihito mṛtyurna te putraka sāṃpratam //
na cāyamanyabhūtānāṃ mṛtyuḥ syādanyamṛtyutaḥ

apaścimamidaṃ putra mātuḥ sandeśamuttamam //
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā pariṇāmasukhāvaham

vane cara sadā vatsa apramādaparo bhava //
pramādātsarvabhūtāni vinaśyaṃti na saṃśayaḥ

na ca lobhena cartavyaṃ viṣamasthaṃ tṛṇaṃ kvacit //
lobhādvināśo jaṃtūnāmiha loke paratra ca

samudramaṭavīṃ yuddhaṃ viśaṃte lobhamohitāḥ //
lobhādi kāryamatyugraṃ kurvaṃti tyājya eva saḥ

lobhātpramādādāśvāsātpuruṣo bādhyate tribhiḥ //
tasmāllobho na karttavyo na pramādo na viśvaset

ātmā ca satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnataḥ //
sarvebhyaḥ śvāpadebhyaśca mlecchebhyastaskarāditaḥ

tiryagbhyaḥ pāpayonibhyaḥ sadā vicaratā vane //
na ca śokastvayā kāryaḥ sarveṣāṃ maraṇaṃ dhuvam

asmākaṃ prativācaṃ ca śṛṇu śokavināśinīm //
yathā hi pathikaḥ kaścicchāyārthī vṛkṣamāsthitaḥ //
viśrāntaśca punaryāti tadvadbhūtasamāgamaḥ

// pulastya uvāca // //
evaṃ saṃbhāṣya taṃ vatsamavaghrāya ca mūrddhani //
svamātaraṃ sakhīvargaṃ tato draṣṭuṃ samāgatā

abravīcca tato vākyaṃ putraśokena duḥkhitā //
aṃbāḥ śṛṇuta me vākyamapaścimamidaṃ sphuṭam

anāthamabalaṃ dīnaṃ phenapaṃ mama putrakam //
mātṛśokābhisaṃtaptaṃ sarvāstaṃ pālayiṣyatha

bhāvinīnāmayaṃ putraḥ sāṃprataṃ ca viśeṣataḥ //
snapanīyaḥ pāyitavyaḥ poṣyaḥ pālyaḥ svaputravat

caraṃtaṃ viṣame sthāne caraṃtaṃ paragokule //
akāryeṣu pravartaṃtaṃ he sakhyo vārayiṣyatha

kṣamadhvaṃ ca mahābhāgā yāsye'haṃ satyasaṃśrayāt //
yatrā'sau tiṣṭhate vyāghro muktā'haṃ yena sāṃpratam

sarvāstā vacanaṃ śrutvā tasyāḥ śokasamanvitāḥ //
viṣādaṃ paramaṃ gatvā vākyamūcuḥ suduḥkhitāḥ

kapile naiva gaṃtavyaṃ na te doṣo bhaviṣyati//
prāṇātyaye na doṣo'sti saṃparāye ca dāruṇe

atra gāthā purā gītā munibhirdharmavādibhiḥ//
prāṇātyaye samutpanne śapathe nāsti pātakam

kapilovāca//
prāṇināṃ prāṇa rakṣārthaṃ vadāmyevānṛtaṃ vacaḥ //
nātmārthamupayuñjāmi svalpamapyanṛtaṃ kvacit

aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam //
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

tasmānnānṛtamātmānaṃ kariṣye jīvitāśayā //
ājñāpayatu māmāryā yāsye yatra mṛgādhipaḥ

// vayasyā ūcuḥ // //
kapile tvaṃ namaskāryā sarvairapi surāsuraiḥ //
yattvaṃ paramasatyena prāṇāṃstyajasi dustyajān

avaśyaṃ na ca te bhāvī mṛtyuḥ satyātkathaṃcana //
pramāṇaṃ yadi satyaṃ hi vraja paṃthāḥ śivo'stu te

// pulastya uvāca // //
evamuktā ca kapilā gatā yatra mṛgādhipaḥ //
athāsau kapilāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ //
abravītpraśritaṃ vākyaṃ harṣagadgadayā girā

// vyāghra uvāca // //
svāgataṃ tava kalyāṇi kapile satyavādini //
nahi satyavatāṃ kiṃcidaśubhaṃ vidyate kvacit

tvayoktaṃ kapile pūrvaṃ śapathairāgamāya ca //
tena me kautukaṃ jātaṃ yātā''gacchetpunaḥ katham

tasmādgaccha mayā muktā yatrā'sau tanayastava //
tiṣṭhate gokule baddhaḥ kṣīrapāyī suduḥkhitaḥ

//
// pulastya uvāca // //
etasminneva kāle tu sa rājā prakṛtiṃ gataḥ //
mṛgīśāpena nirmukto divyarūpavapurdharaḥ //
tato'bravītprahṛṣṭātmā kapilāṃ satyavādinīm

// rājovāca // //
prasādāttava mukto'haṃ śāpādasmātsudāruṇāt //
kiṃ te priyaṃ karomyadya dhenuke brūhi satvaram

// kapilovāca // //
kṛtakṛtyā'smi rājenda yattvaṃ mukto'si kilbiṣāt//
pipāsā bādhatetyarthaṃ sāṃprataṃ jalamānayam

naivānṛtaṃ vijānīhi satyametanmayoditam

// pulastya uvāca // //
athāsau pārthivo haste cāpamādāya satvaram //
sajyaṃ kṛtvā śaraṃ gṛhya jaghāna dharaṇītalam

tataḥ salilamuttasthau nirmalaṃ śītalaṃ śubham //
tatra sā kapilā snātvā vitṛṣā samapadyata

etasminnantare dharmaḥ svayaṃ tatra samāgataḥ //
abravītkapilāṃ hṛṣṭo varaṃ varaya śobhane

tava satyena tuṣṭo'haṃ nāsti te sadṛśī kvacit //
trailokye sakale dhenurna bhaviṣyati vai śubhe

// kapilovāca // //
prasādāttava gaccheya saha rājñā sagokulā //
suprabheṇa padaṃ divyaṃ jarāmaraṇavarjitam

mannāmnā khyātimāyātu puṇyametajjalāśayam //
sarvapāpaharaṃ nṛṇāṃ sarvakāmapradaṃ tathā

// dharma uvāca // //
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti supuṇye salile śubhe //
caturddaśyāṃ viśeṣeṇa te yāsyaṃti parāṃ gatim

tava nāmnā supuṇyaṃ hi tīrthametadbhaviṣyati //
darśamuddiśya martyastu prāpsyate gosahasrakam //
snānāllakṣaguṇaṃ dānātpuṇyaṃ caiva tathā'kṣayam

ye'tra śrāddhaṃ kariṣyaṃti mānavāḥ susamāhitāḥ//
sarvadānaphalaṃ teṣāṃ bhuktimuktī mahātmanām

api kīṭapataṃgā ye tṛṣārtāḥ salile śubhe //
majjayiṣyati yāsyaṃti te'pi sthānaṃ divaukasām

kiṃ punarbhaktisaṃyuktā mānavāḥ satyavādinaḥ //
manasvino mahābhāgāḥ śraddhāvaṃto vicakṣaṇāḥ

// pulastya uvāca // //
etasminneva kāle tu vimānāni sahasraśaḥ //
samāyātāni rājeṃdra kapilāyāḥ prabhāvataḥ

tānyāruhyātha kapilā gopagokulasaṃkulā //
suprabheṇa samāyuktā tatpadaṃ paramaṃ gatā

tasmātsarvaprayatnena tatra snānaṃ samācaret //
śrāddhaṃ caivātmanaḥ śaktyā dānaṃ pārthivasattama //

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe tṛtīye'rbudakhaṃḍe kapilātīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ