Skanda Purana · Verses 7.28-3

// devyuvāca // //
ityāścaryamidaṃ deva tvattaḥ sarvaṃ mayā śrutam //
mahimānaṃ maheśasya vistareṇa samudbhavam //
sāṃprataṃ somanāthasya yathāvadvaktumarhasi

vidhinā kena dṛśyosau yātrā kāryā kathaṃ nṛbhiḥ //
kasminkāle mahādeva niyamāścaiva kīdṛśāḥ

//
// īśvara uvāca // //
hemante śiśire vāpi vasante vātha bhāmini //
yadā ca jāyate cittaṃ vittaṃ vā parva vā bhavet

tadaiva yātrā karttavyā bhāvastatraiva kāraṇam //
kṛtvā tu niyamaṃ kaṃcitsvagṛhe varavarṇini

praṇamya manasā rudraṃ kṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi //
sthānaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vāgyataḥ susamāhitaḥ

niyato niyatāhāro gaccheccaiva tataḥ pathi //
kāmakrodhau parityajya lobhamohau tathaiva ca

īrṣyāmatsaralaulyaṃ ca yātrā kāryā tato nṛbhiḥ //
tīrthānugamanaṃ puṇyaṃ yajñebhyo'pi viśiṣyate

agniṣṭomādiyajñaiśca iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ //
tattatphalamavāpnoti tīrthānugamanena yat

kaleryugaṃ mahāghoraṃ prāpya pāpasamanvitam //
nānyenā'sminnupāyena dharmmaḥ svargaśca labhyate //
vinā yātrāṃ mahādevi someśasya na saṃśayaḥ

ye kurvaṃti narā yātrāṃ śuciśraddhāsamanvitāḥ //
kalau yuge kṛtārthāste ye tvanye te nirarthakāḥ

yathāmahodadhestulyo na cānyo'sti jalāśayaḥ //
tathā prābhāsikātkṣetrātsamaṃ tīrthaṃ na vidyate

anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca //
adattvā kāṃcanaṃ gāśca daridronāma jāyate

yanyagamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca //
manasā tāni gamyāni sarvatīrthagatīpsunā

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam //
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

niyato niyatāhāraḥ snāna/ jāpyaparāyaṇaḥ //
vratopavāsanirataḥ sa tīrthaphalamaśnute

akrodhanaśca deveśi satyaśīlo dṛḍhavrataḥ //
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute

kurukṣetrāditīrthāni rathagamyāni yāni tu //
tānyeva brāhmaṇo yāyādānadoṣo na teṣu vai

ye sādhavo dhanopetāstīrthānāṃ smaraṇe ratāḥ //
tīrthe dānācca yogācca teṣāmabhyadhikaṃ phalam

ye daridrā dhanairhīnāstīrthānugamaneratāḥ//
teṣāṃ yajñaphalāvāptirvināpi dhanasaṃcayaiḥ

sarveṣāmeva varṇānāṃ sarvāśramanivāsinām //
tīrthaṃ tu phaladaṃ jñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

kāryāṃtareṇa yo gatvā snānaṃ tīrthe samācaret //
na ca yātrāphalaṃ tasya snānamātraṃ phalaṃ bhavet

tīrthānugamanaṃ padbhyāṃ tapaḥparamihocyate //
tadeva kṛtvā yānena snānamātraphalaṃ labhet

yasyānyaḥ kurute śaktyā tīrthayātrāṃ tatheśvari //
svakīyadravyayānābhyāṃ phalaṃ tasya caturguṇam

tīrthānugamanaṃ kṛtvā bhikṣāhārā jiteṃdriyāḥ//
prāpnuvaṃti mahādevi tīrthe daśaguṇaṃ phalam

chatropānadvihīnastu bhikṣāśī vijiteṃdriyaḥ //
mahāpātakajairghorairvipraḥ pāpaiḥ pramucyate

na bhaikṣaṃ parapākaṃ tu na ca bhaikṣyaṃ pratigraham //
somapānasamaṃ bhaikṣyaṃ tasmādbhaikṣaṃ samācaret

loke'smindvividhaṃ tīrthaṃ svaccha ndairnirmmitaṃ tathā //
svayaṃbhūtaṃ prabhāsādyaṃ nirmitaṃ daivataiḥ kṛtam

svayaṃbhūte mahātīrthe svabhāve ca mahattare //
tasmiṃstīrthe pratigṛhya kṛtāḥ sarve pratigrahāḥ

pratigrahanivṛttasya yātrādaśaguṇaṃ phalam //
tena dattāni dānāni yajñairdevāḥ sutarpitāḥ

yena kṣetraṃ samāsādya nivṛttiḥ paramā kṛtā //
vastulaulyāddhi yaḥ kṣetre pratigraharucistathā

naiva tasya paroloko nāyaṃ loko durātmanaḥ //
atha cetpratigṛhṇāti brāhmaṇo vṛttidurbalaḥ //
daśāṃśamarjitāddadyādevaṃ tatra na hīyate

vipraveṣaṃ samāsthāya śūdro bhūtvā pratigraham //
tṛṇakāṣṭhasamaṃ vāpi pratigṛhya patatyadhaḥ

kumbhīpākādikeṣvevaṃ mahānarakakoṭiṣu //
yāvadiṃdrasahasrāṇi caturddaśa varānane

tasmānnaiva pratigrāhyaṃ kimanyairbrāhmaṇairapi //
dviprakārasya tīrthasya kṛtasyāpyakṛtasya ca

svakīyabhāvasaṃyuktaḥ saṃpūrṇaṃ phalamaśnute //
labhate ṣoḍaśāṃśaṃ sa yaḥ parānnena gacchati

aśaktasya tathāṃdhasya paṃgoryāyāvarasya ca //
vihitaṃ kāraṇāyānamacchidre brāhmaṇe kutaḥ

snānakhādanapānaiśca voḍhṛbhyastīrthasevakaḥ //
dadatsakalamāpnoti phalaṃ tīrthasamudbhavam

na ṣoḍaśāṃśaṃ yatnena labdhārthaṃ yadi yacchati //
paṃcamāṃśamatho vāpi dadyāttatra dvijātiṣu

devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrośca kāmataḥ //
puṇyadaḥ samavāpnoti tadevāṣṭaguṇaṃ phalam

snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam //
puṇyaṃ deyaṃ tu sarvatra nāpuṇyaṃ dīyate kvacit

pitaraṃ mātaraṃ tīrthe bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum //
yamuddiśya nimajjeta dvādaśāṃśaṃ labheta saḥ

kuśaistu pratimāṃ kṛtvā tīrthavāriṣu majjayet //
yamuddiśya mahādevi aṣṭabhāgaṃ labheta saḥ

mahādānāni ye viprā gṛhṇanti jñānadurbalāḥ //
vṛkṣāste dvijarūpeṇa jāyaṃte brahmarākṣasāḥ

na vedabalamāśritya pratigraharucirbhavet //
ajñānādvā pramādādvā dahate karma netarat

citikāṣṭhaṃ tu vai spṛṣṭvā yajñayūpaṃ tathaiva ca //
vedavikrayiṇaṃ spṛṣṭvā snānameva vidhīyate

ādeśaṃ paṭhate yastu ādeśaṃ tu dadāti yaḥ //
dvāvetau pāpakarmāṇau pātālatalavāsinau

ādeśaṃ paṭhate yastu saṃjighṛkṣuḥ pratigraham //
tīrthe caiva viśeṣeṇa brahmaghnaḥ saiva netaraḥ //
sthito vai nṛpaterdvāri na kuryādvedavikrayam

hatvā gāvo varaṃ māṃsaṃ bhakṣayīta dvijādhamaḥ //
varaṃ jīvansamaṃ matsyairna kuryādvedavikrayam //
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

varaṃ kuryācca taddevi na kuryādvedavikrayam //
tīrthe caiva viśeṣeṇa mahākṣetre tathaiva ca

dīyamānaṃ tu vai dānaṃ yastyajettīrthasevakaḥ //
tīrthaṃ karoti tīrthaṃ ca sa punāti ca pūrvajān

yadanyatra kṛtaṃ pāpaṃ tīrthe tadyāti lāghavam//
na tīrthakṛtamanyatra kvacideva vyapohati

tailapātramivātmānaṃ yo rakṣettīrthasevakaḥ //
sa tīrthaphalamaskannaṃ vipraḥ prāpnoti saṃyataḥ // /// ५२ //
yasyayasyātti pakvānnamalpaṃ vā yadi vā bahu //
tīrthagastasya tasyārdhaṃ snātasya viniyacchati

yo na kliṣṭopi bhikṣeta brāhmaṇa stīrthasevakaḥ //
satyavādī samādhisthaḥ sa tīrthasyopakārakaḥ

kṛte yuge puṣkarāṇi tretāyāṃ naimiṣaṃ tathā //
dvāpare tu kurukṣetraṃ prābhāsikaṃ kalauyuge

tiṣṭhedyugasahasraṃtupādenaikena yaḥ pumān //
prabhāsayātrāmeko vā samaṃ bhavati vā na vā

etatkṣetraṃ samāgatya madhyabhāge varānane //
yānāni tu parityajya bhāvyaṃ pādacarairnaraiḥ

luṭhitvā loṭhanīṃ tatra luṭhitā yatra devatāḥ //
tato nṛtyanhasangāyanbhūtvā kārpaṭikā kṛtiḥ //
gacchetsomeśvaraṃ devaṃ dṛṣṭvā cādau kaparddinam

īdṛśaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ someśvaronmukham //
nityaṃ tuṣyaṃti pitaro garjaṃti ca pitā mahāḥ

asmākaṃ vaṃśajo devaṃ prasthitastāraṇāya naḥ //
gatvā someśvaraṃ devi kuryādvapanamāditaḥ

tīrthopavāsaḥ karttavyo yathāvadvai nibodha me //
nāsti gaṃgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti kratusamā gatiḥ

gāyatrīsadṛśaṃ jāpyaṃ homo vyāhṛtibhiḥ samaḥ //
aṃtarjale tathā nāsti pāpaghnamaghamarṣaṇāt

ahiṃsāsadṛśaṃ puṇyaṃ dānātsaṃcayanaṃ param //
tapaścānaśanānnāsti tathā tīrthaniṣevaṇāt

tīrthopavāsāddeveśi adhikaṃ nāsti kiñcana //
pāpānāṃ copaśamanaṃ satāmīpsitakārakam

upavāso vinirddiṣṭo viśeṣāddevatāśraye //
brāhmaṇasya tvanaśanaṃ tapaḥ paramihocyate

ṣaṣṭhakālāśanaṃ śūdre tapaḥ proktaṃ paraṃ budhaiḥ //
varṇasaṃkarajātānāṃ dinamekaṃ prakīrtitam

ṣaṣṭhakālātparaṃ śūdrastapaḥ kuryādyathā kvacit //
rāṣṭrahānistadā jñeyā rājñaścopadravo mahān

śūdrastu ṣaṣṭhakālāśī yathāśaktyā tapaścaret //
na darbhānuddharecchūdro na pibetkāpilaṃ payaḥ

madhyapatre na bhuñjīta brahmavṛkṣasya bhāmini //
noccaretpraṇavaṃ maṃtraṃ puroḍāśaṃ na bhakṣayet

na śikhāṃ nopavītaṃ ca nocca retsaṃskṛtāṃ giram //
na paṭhedvedavacanaṃ trairātraṃ na hi sevayet

namaskāreṇa śūdrasya kriyāsiddhirbhaveddhruvam //
niṣiddhācaraṇaṃ kurvanpitṛbhiḥ saha majjati

yenaikādaśasaṃkhyāni yaṃtritānīṃdriyāṇi vai //
sa tīrthaphalamāpnoti naro'nyaḥ kleśabhāgbhavet

yacca tīrthe pitṛśrāddhaṃ snānaṃ tatra samācaret //
hitakārī ca bhūtebhyaḥ so'śnīyāttīrthajaṃ phalam

dharmadhvajī sadā lubdhaḥ paradārarato hi yaḥ //
karoti tīrthagamanaṃ sa naraḥ pātakī bhavet

evaṃ jñātvā mahādevi yātrāṃ kuryādyathāvidhi //
tīrthopavāsaṃ kṛtvādau śraddhāyukto dṛḍhavrataḥ

bhojanaṃ naiva kurvīta yadī ccheddhitamātmanaḥ //
parānnaṃ naiva bhuñjīta taddine brāhmaṇaḥ kvacit

hastyaśvarathayānāni bhūmigokāṃcanādikam //
sarvaṃ tatparigṛhṇīyādbhojanaṃ na samācaret

āmācchataguṇaṃ puṇyaṃ bhuñjato dadato'pi vā //
tīrthopavāsaṃ kurvīta tasmāttatra varānane

vratī ca tīrthayātrī ca vidhavā ca viśeṣataḥ //
parānnabhojane devi yasyānnaṃ tasya tatphalam

vidhavā caiva yā nārī tasyā yātrāvidhiṃ bruve //
kuṃkumaṃ candanaṃ caiva tāṃbūlaṃ ca srajastathā

raktavastrāṇi sarvāṇi śayyā prāstaraṇāni ca //
aśiṣṭaiḥ saha saṃbhāṣo dvivāraṃ bhojanaṃ tathā

puṃsāṃ pradarśanaṃ caiva hāsyaṃ tamasi varjayet //
saśabdopānahau caiva nṛtyaṃ gatiṃ ca varjayet

dhāraṇaṃ caiva keśānāmaṃjanaṃ ca vilepanam //
asatījanasaṃsargaṃ pāṃḍityaṃ ca parityajet

nityaṃ snānaṃ ca kurvīta śvetavastrāṇi dhārayet //
yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca viśeṣataḥ

tāṃbūlaṃ madhu māṃsaṃ ca surāpānasamaṃ viduḥ //
eteṣāṃ varjjanāddevi samyagyātrāphalaṃ labhet

// devyuvāca // //
tapāṃsi kāni kathyante kṣetre prābhā sike naraiḥ //
kāni dānāni dīyante keṣu tīrtheṣu vā katham

// īśvara uvāca// //
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamiṣyate //
dvāpare yajanaṃ dhanyaṃ dānamekaṃ kalau yuge

tapastapyanti munayaḥ kṛcchracāndrāyaṇādikam //
gatvā prābhāsikaṃ kṣetraṃ lokāścānye kṛte yuge

kalau dānāni dīyante brāhmaṇebhyo yathāvidhi //
prabhāsaṃ kṣetramāsādya tapasāṃ prāpyate phalam

tulāpuruṣabrahmāṇḍapṛthivīkalpapādapāḥ //
hiraṇya kāmadhenuśca gajavājirathāstathā

ratnadhenuhiraṇyāśvasaptasāgara eva ca //
mahābhūtaghaṭo viśvacakrakalpalatābhidhaḥ

prabhāse nṛpatirdadyā nmahādānāni ṣoḍaśa //
dhānyaratnaguḍasvarṇatilakārpāsaśarkarāḥ

sarpirlavaṇarūpyākhyā daśaite parvatāḥ smṛtāḥ //
guḍājyadadhimadhvaṃbusalila kṣīraśarkarāḥ //
ratnākhyāśca svarūpeṇa daśaitā dhenavo matāḥ

teṣāmekatamaṃ dānaṃ tīrthetīrthe pṛthakpṛthak //
pradeyānyekavāraṃ vā sarasvatyabdhi saṃgame

sarvasvaṃ cātividuṣe gṛhaṃ vā saparicchadam //
bahvalpamapi viprebhyo dātavyaṃ priyamelake

yatra tīrthe labhelliṃgaṃ tīrthaṃ ca vimalodakam//
tatrāgnikāryaṃ kṛtvādau viśiṣṭaṃ dānamiṣyate

tarpaṇaṃ pitṛdevānāṃ śrāddhaṃ dānaṃ sadakṣiṇam //
tīrthetīrthe ca godānaṃ niyataḥ prakṛto vidhiḥ //

viśiṣṭakhyātaliṃgeṣu vṛṣadānaṃ vidhīyate //
snānaṃ vilepanaṃ pūjāṃ devatānāṃ samācaret

jagatīṃ cārcayedbhaktyā tathā caivopalepayet //
prāsādaṃ dhavalaṃ saudhaṃ kārayejjīrṇamuddharet

puṣpavāṭīṃ snānakūpaṃ nirmalaṃ kārayedvratī //
brāhmaṇānāṃ bhūridānaṃ devapūjākarāya ca

sarvatra devayātrāyāṃ vidhireṣa pravarttate //
tīrthamabhyuddharejjīrṇaṃ mārjayetkathayetphalam

prasiddhe ca mahādānaṃ madhyame caiva madhyamam //
godānaṃ sarvatīrtheṣu suvarṇamatha niṣkrayaḥ //
hiraṇyadānaṃ sarveṣāṃ dānānāmeva niṣkṛtiḥ

evaṃ kṛtvā naro bhaktyā labhate janmanaḥ phalam //
tīrtheṣu dānaṃ vakṣyāmi yeṣu yaddīyate tithau

prabhāse pratipaddānaṃ dātavyaṃ kāṃcanaṃ śubham //
dvitīyāyāṃ tathā vastraṃ tṛtīyāyāṃ ca medinīm //

caturthyāṃ dāpayeddhānyaṃ paṃcamyāṃ kapilāṃ tathā //
ṣaṣṭhyāmaśvaṃ ca saptamyāṃ mahiṣīṃ tatra dāpayet

aṣṭamyāṃ vṛṣabhaṃ dattvā nīlaṃ lakṣaṇasaṃyutam //
navamyāṃ tu gṛhaṃ dadyāccakraṃ śaṃkhaṃ gadāṃ tathā

daśamyāṃ sarvagaṃdhāṃśca ekādaśyāṃ ca mauktikam //
dvādaśyāṃ suvratennādyaṃ pravālaṃ vidhivattathā

striyo deyāstrayodaśyāṃ bhūtāyāṃ jñānado bhavet//
amāvāsyāmanuprāpya sarvadānāni dāpayet

evaṃ dānaṃ pradattvā tu daśa kṛtvaḥ phalaṃ labhet

// devyuvāca // //
bhaktidānavihīnā ye prabhāsaṃ kṣetramāgatāḥ //
snānamantravihīnāśca vada teṣāṃ tu kiṃ phalam //

// īśvara uvāca // //
sadhanā nirddhanā vāpi samaṃtrā maṃtravarjitāḥ //
prabhāse nidhanaṃ prāptāḥ sarve yāṃti śivālayam

ye maṃtrahīnāḥ puruṣā dharmahīnāśca ye mṛtāḥ //
teṣāmekaṃ vimānaṃ tu dadāmi sumahatpriye

snānadānānurūpyeṇa prāpnuvaṃti paraṃ padam //
kecitsnānaprabhāvena keciddānena mānavāḥ

kecilliṃgapraṇāmena kecilliṃgārccanena ca //
keciddhyānaprabhāvena kecidyogaprabhāvataḥ

kecinmaṃ trasya jāpyena kecicca tapasā śubhe //
tīrthe saṃnyasanaiḥ kecitkecidbhaktyanusārataḥ

ete cānye ca bahava uttamādhamamadhyamāḥ //
sarve śivapuraṃ yāṃti vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ

triśūlāṃkitahastāśca sarve ca vṛṣavāhanāḥ //
divyāpsarogaṇākīrṇāḥ krīḍaṃte matprabhāvataḥ

evaṃ bhaktyanusāreṇa dadāmi phalamavyayam//
alepakaṃ prabhāsaṃ tu dharmādharmairna lipyate

dharmaṃ caraṃtyadharmaṃ vā śivaṃ yāṃti na saṃśayaḥ

janmaprabhṛti yo devi naro netravivarjitaḥ //
mama kṣetre mṛtaḥ so'pi rudraloke mahīyate

janmaprabhṛti yo devi śravaṇābhyāṃ vivarjitaḥ //
prabhāse nidhanaṃ prāptaḥ sa bhavenmatparigrahaḥ

athātaḥ saṃpravakṣyāmi tīrthānāṃ sparśane vidhim //
mantreṇa maṃtritaṃ tīrthaṃ bhavetsaṃnihitaṃ tathā // ///१२२ //
prathamaṃ cālabhettīrthaṃ praṇavena jalaṃ śuci //
avagāhya tataḥ snāyādadhyātmamantrayogataḥ

oṃnamo devadevāya śitikaṇṭhāya daṃḍine //
rudrāya vāmahastāya cakriṇe vedhase namaḥ

sarasvatī ca sāvitrī vedamātā vibhāvarī //
saṃnidhānaṃ kuruṣvātra tīrthe pāpa praṇāśini //
sarveṣāmeva tīrthānāṃ maṃtra eṣa udāhṛtaḥ

ityuccārya namaskṛtvā snānaṃ kuryādyathāvidhi //
upavāsaṃ tataḥ kuryāttasminnahani suvrate

sā tithirvarṣamekaṃ tu upoṣyā bhaktitatparaiḥ

// devyuvāca // //
kasmiṃstīrthe naraiḥ pūrvaṃ prabhāsakṣetramāgataiḥ //
snānaṃ kāryaṃ mahādevi tanme vistarato vada

// īśvara uvāca // //
haṃta te saṃpravakṣyāmi ādyaṃ tīrthaṃ mahāprabham //
pūrvaṃ yatra naraiḥ snānaṃ kriyate tacchṛṣuṣva me

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye tīrthayātrā vidhānavarṇanaṃnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ