સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.28-3

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ઇત્યાશ્ચર્યમિદં દેવ ત્વત્તઃ સર્વં મયા શ્રુતમ્ ॥
મહિમાનં મહેશસ્ય વિસ્તરેણ સમુદ્ભવમ્ ॥
સાંપ્રતં સોમનાથસ્ય યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

વિધિના કેન દૃશ્યોસૌ યાત્રા કાર્યા કથં નૃભિઃ ॥
કસ્મિન્કાલે મહાદેવ નિયમાશ્ચૈવ કીદૃશાઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
હેમન્તે શિશિરે વાપિ વસન્તે વાથ ભામિનિ ॥
યદા ચ જાયતે ચિત્તં વિત્તં વા પર્વ વા ભવેત્

તદૈવ યાત્રા કર્ત્તવ્યા ભાવસ્તત્રૈવ કારણમ્ ॥
કૃત્વા તુ નિયમં કંચિત્સ્વગૃહે વરવર્ણિનિ

પ્રણમ્ય મનસા રુદ્રં કૃત્વા શ્રાદ્ધં યથાવિધિ ॥
સ્થાનં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા વાગ્યતઃ સુસમાહિતઃ

નિયતો નિયતાહારો ગચ્છેચ્ચૈવ તતઃ પથિ ॥
કામક્રોધૌ પરિત્યજ્ય લોભમોહૌ તથૈવ ચ

ઈર્ષ્યામત્સરલૌલ્યં ચ યાત્રા કાર્યા તતો નૃભિઃ ॥
તીર્થાનુગમનં પુણ્યં યજ્ઞેભ્યોઽપિ વિશિષ્યતે

અગ્નિષ્ટોમાદિયજ્ઞૈશ્ચ ઇષ્ટ્વા વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥
તત્તત્ફલમવાપ્નોતિ તીર્થાનુગમનેન યત્

કલેર્યુગં મહાઘોરં પ્રાપ્ય પાપસમન્વિતમ્ ॥
નાન્યેનાઽસ્મિન્નુપાયેન ધર્મ્મઃ સ્વર્ગશ્ચ લભ્યતે ॥
વિના યાત્રાં મહાદેવિ સોમેશસ્ય ન સંશયઃ

યે કુર્વંતિ નરા યાત્રાં શુચિશ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ ॥
કલૌ યુગે કૃતાર્થાસ્તે યે ત્વન્યે તે નિરર્થકાઃ

યથામહોદધેસ્તુલ્યો ન ચાન્યોઽસ્તિ જલાશયઃ ॥
તથા પ્રાભાસિકાત્ક્ષેત્રાત્સમં તીર્થં ન વિદ્યતે

અનુપોષ્ય ત્રિરાત્રાણિ તીર્થાન્યનભિગમ્ય ચ ॥
અદત્ત્વા કાંચનં ગાશ્ચ દરિદ્રોનામ જાયતે

યન્યગમ્યાનિ તીર્થાનિ દુર્ગાણિ વિષમાણિ ચ ॥
મનસા તાનિ ગમ્યાનિ સર્વતીર્થગતીપ્સુના

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ॥
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

નિયતો નિયતાહારઃ સ્નાન। જાપ્યપરાયણઃ ॥
વ્રતોપવાસનિરતઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે

અક્રોધનશ્ચ દેવેશિ સત્યશીલો દૃઢવ્રતઃ ॥
આત્મોપમશ્ચ ભૂતેષુ સ તીર્થફલમશ્નુતે

કુરુક્ષેત્રાદિતીર્થાનિ રથગમ્યાનિ યાનિ તુ ॥
તાન્યેવ બ્રાહ્મણો યાયાદાનદોષો ન તેષુ વૈ

યે સાધવો ધનોપેતાસ્તીર્થાનાં સ્મરણે રતાઃ ॥
તીર્થે દાનાચ્ચ યોગાચ્ચ તેષામભ્યધિકં ફલમ્

યે દરિદ્રા ધનૈર્હીનાસ્તીર્થાનુગમનેરતાઃ॥
તેષાં યજ્ઞફલાવાપ્તિર્વિનાપિ ધનસંચયૈઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥
તીર્થં તુ ફલદં જ્ઞેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

કાર્યાંતરેણ યો ગત્વા સ્નાનં તીર્થે સમાચરેત્ ॥
ન ચ યાત્રાફલં તસ્ય સ્નાનમાત્રં ફલં ભવેત્

તીર્થાનુગમનં પદ્ભ્યાં તપઃપરમિહોચ્યતે ॥
તદેવ કૃત્વા યાનેન સ્નાનમાત્રફલં લભેત્

યસ્યાન્યઃ કુરુતે શક્ત્યા તીર્થયાત્રાં તથેશ્વરિ ॥
સ્વકીયદ્રવ્યયાનાભ્યાં ફલં તસ્ય ચતુર્ગુણમ્

તીર્થાનુગમનં કૃત્વા ભિક્ષાહારા જિતેંદ્રિયાઃ॥
પ્રાપ્નુવંતિ મહાદેવિ તીર્થે દશગુણં ફલમ્

છત્રોપાનદ્વિહીનસ્તુ ભિક્ષાશી વિજિતેંદ્રિયઃ ॥
મહાપાતકજૈર્ઘોરૈર્વિપ્રઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ન ભૈક્ષં પરપાકં તુ ન ચ ભૈક્ષ્યં પ્રતિગ્રહમ્ ॥
સોમપાનસમં ભૈક્ષ્યં તસ્માદ્ભૈક્ષં સમાચરેત્

લોકેઽસ્મિન્દ્વિવિધં તીર્થં સ્વચ્છ ન્દૈર્નિર્મ્મિતં તથા ॥
સ્વયંભૂતં પ્રભાસાદ્યં નિર્મિતં દૈવતૈઃ કૃતમ્

સ્વયંભૂતે મહાતીર્થે સ્વભાવે ચ મહત્તરે ॥
તસ્મિંસ્તીર્થે પ્રતિગૃહ્ય કૃતાઃ સર્વે પ્રતિગ્રહાઃ

પ્રતિગ્રહનિવૃત્તસ્ય યાત્રાદશગુણં ફલમ્ ॥
તેન દત્તાનિ દાનાનિ યજ્ઞૈર્દેવાઃ સુતર્પિતાઃ

યેન ક્ષેત્રં સમાસાદ્ય નિવૃત્તિઃ પરમા કૃતા ॥
વસ્તુલૌલ્યાદ્ધિ યઃ ક્ષેત્રે પ્રતિગ્રહરુચિસ્તથા

નૈવ તસ્ય પરોલોકો નાયં લોકો દુરાત્મનઃ ॥
અથ ચેત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણો વૃત્તિદુર્બલઃ ॥
દશાંશમર્જિતાદ્દદ્યાદેવં તત્ર ન હીયતે

વિપ્રવેષં સમાસ્થાય શૂદ્રો ભૂત્વા પ્રતિગ્રહમ્ ॥
તૃણકાષ્ઠસમં વાપિ પ્રતિગૃહ્ય પતત્યધઃ

કુમ્ભીપાકાદિકેષ્વેવં મહાનરકકોટિષુ ॥
યાવદિંદ્રસહસ્રાણિ ચતુર્દ્દશ વરાનને

તસ્માન્નૈવ પ્રતિગ્રાહ્યં કિમન્યૈર્બ્રાહ્મણૈરપિ ॥
દ્વિપ્રકારસ્ય તીર્થસ્ય કૃતસ્યાપ્યકૃતસ્ય ચ

સ્વકીયભાવસંયુક્તઃ સંપૂર્ણં ફલમશ્નુતે ॥
લભતે ષોડશાંશં સ યઃ પરાન્નેન ગચ્છતિ

અશક્તસ્ય તથાંધસ્ય પંગોર્યાયાવરસ્ય ચ ॥
વિહિતં કારણાયાનમચ્છિદ્રે બ્રાહ્મણે કુતઃ

સ્નાનખાદનપાનૈશ્ચ વોઢૃભ્યસ્તીર્થસેવકઃ ॥
દદત્સકલમાપ્નોતિ ફલં તીર્થસમુદ્ભવમ્

ન ષોડશાંશં યત્નેન લબ્ધાર્થં યદિ યચ્છતિ ॥
પંચમાંશમથો વાપિ દદ્યાત્તત્ર દ્વિજાતિષુ

દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ માતાપિત્રોશ્ચ કામતઃ ॥
પુણ્યદઃ સમવાપ્નોતિ તદેવાષ્ટગુણં ફલમ્

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયો દેવતાર્ચનમ્ ॥
પુણ્યં દેયં તુ સર્વત્ર નાપુણ્યં દીયતે ક્વચિત્

પિતરં માતરં તીર્થે ભ્રાતરં સુહૃદં ગુરુમ્ ॥
યમુદ્દિશ્ય નિમજ્જેત દ્વાદશાંશં લભેત સઃ

કુશૈસ્તુ પ્રતિમાં કૃત્વા તીર્થવારિષુ મજ્જયેત્ ॥
યમુદ્દિશ્ય મહાદેવિ અષ્ટભાગં લભેત સઃ

મહાદાનાનિ યે વિપ્રા ગૃહ્ણન્તિ જ્ઞાનદુર્બલાઃ ॥
વૃક્ષાસ્તે દ્વિજરૂપેણ જાયંતે બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

ન વેદબલમાશ્રિત્ય પ્રતિગ્રહરુચિર્ભવેત્ ॥
અજ્ઞાનાદ્વા પ્રમાદાદ્વા દહતે કર્મ નેતરત્

ચિતિકાષ્ઠં તુ વૈ સ્પૃષ્ટ્વા યજ્ઞયૂપં તથૈવ ચ ॥
વેદવિક્રયિણં સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનમેવ વિધીયતે

આદેશં પઠતે યસ્તુ આદેશં તુ દદાતિ યઃ ॥
દ્વાવેતૌ પાપકર્માણૌ પાતાલતલવાસિનૌ

આદેશં પઠતે યસ્તુ સંજિઘૃક્ષુઃ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
તીર્થે ચૈવ વિશેષેણ બ્રહ્મઘ્નઃ સૈવ નેતરઃ ॥
સ્થિતો વૈ નૃપતેર્દ્વારિ ન કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્

હત્વા ગાવો વરં માંસં ભક્ષયીત દ્વિજાધમઃ ॥
વરં જીવન્સમં મત્સ્યૈર્ન કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

વરં કુર્યાચ્ચ તદ્દેવિ ન કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્ ॥
તીર્થે ચૈવ વિશેષેણ મહાક્ષેત્રે તથૈવ ચ

દીયમાનં તુ વૈ દાનં યસ્ત્યજેત્તીર્થસેવકઃ ॥
તીર્થં કરોતિ તીર્થં ચ સ પુનાતિ ચ પૂર્વજાન્

યદન્યત્ર કૃતં પાપં તીર્થે તદ્યાતિ લાઘવમ્॥
ન તીર્થકૃતમન્યત્ર ક્વચિદેવ વ્યપોહતિ

તૈલપાત્રમિવાત્માનં યો રક્ષેત્તીર્થસેવકઃ ॥
સ તીર્થફલમસ્કન્નં વિપ્રઃ પ્રાપ્નોતિ સંયતઃ ॥ ॥। ૫૨ ॥
યસ્યયસ્યાત્તિ પક્વાન્નમલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥
તીર્થગસ્તસ્ય તસ્યાર્ધં સ્નાતસ્ય વિનિયચ્છતિ

યો ન ક્લિષ્ટોપિ ભિક્ષેત બ્રાહ્મણ સ્તીર્થસેવકઃ ॥
સત્યવાદી સમાધિસ્થઃ સ તીર્થસ્યોપકારકઃ

કૃતે યુગે પુષ્કરાણિ ત્રેતાયાં નૈમિષં તથા ॥
દ્વાપરે તુ કુરુક્ષેત્રં પ્રાભાસિકં કલૌયુગે

તિષ્ઠેદ્યુગસહસ્રંતુપાદેનૈકેન યઃ પુમાન્ ॥
પ્રભાસયાત્રામેકો વા સમં ભવતિ વા ન વા

એતત્ક્ષેત્રં સમાગત્ય મધ્યભાગે વરાનને ॥
યાનાનિ તુ પરિત્યજ્ય ભાવ્યં પાદચરૈર્નરૈઃ

લુઠિત્વા લોઠનીં તત્ર લુઠિતા યત્ર દેવતાઃ ॥
તતો નૃત્યન્હસન્ગાયન્ભૂત્વા કાર્પટિકા કૃતિઃ ॥
ગચ્છેત્સોમેશ્વરં દેવં દૃષ્ટ્વા ચાદૌ કપર્દ્દિનમ્

ઈદૃશં પુરુષં દૃષ્ટ્વા સ્થિતં સોમેશ્વરોન્મુખમ્ ॥
નિત્યં તુષ્યંતિ પિતરો ગર્જંતિ ચ પિતા મહાઃ

અસ્માકં વંશજો દેવં પ્રસ્થિતસ્તારણાય નઃ ॥
ગત્વા સોમેશ્વરં દેવિ કુર્યાદ્વપનમાદિતઃ

તીર્થોપવાસઃ કર્ત્તવ્યો યથાવદ્વૈ નિબોધ મે ॥
નાસ્તિ ગંગાસમં તીર્થં નાસ્તિ ક્રતુસમા ગતિઃ

ગાયત્રીસદૃશં જાપ્યં હોમો વ્યાહૃતિભિઃ સમઃ ॥
અંતર્જલે તથા નાસ્તિ પાપઘ્નમઘમર્ષણાત્

અહિંસાસદૃશં પુણ્યં દાનાત્સંચયનં પરમ્ ॥
તપશ્ચાનશનાન્નાસ્તિ તથા તીર્થનિષેવણાત્

તીર્થોપવાસાદ્દેવેશિ અધિકં નાસ્તિ કિઞ્ચન ॥
પાપાનાં ચોપશમનં સતામીપ્સિતકારકમ્

ઉપવાસો વિનિર્દ્દિષ્ટો વિશેષાદ્દેવતાશ્રયે ॥
બ્રાહ્મણસ્ય ત્વનશનં તપઃ પરમિહોચ્યતે

ષષ્ઠકાલાશનં શૂદ્રે તપઃ પ્રોક્તં પરં બુધૈઃ ॥
વર્ણસંકરજાતાનાં દિનમેકં પ્રકીર્તિતમ્

ષષ્ઠકાલાત્પરં શૂદ્રસ્તપઃ કુર્યાદ્યથા ક્વચિત્ ॥
રાષ્ટ્રહાનિસ્તદા જ્ઞેયા રાજ્ઞશ્ચોપદ્રવો મહાન્

શૂદ્રસ્તુ ષષ્ઠકાલાશી યથાશક્ત્યા તપશ્ચરેત્ ॥
ન દર્ભાનુદ્ધરેચ્છૂદ્રો ન પિબેત્કાપિલં પયઃ

મધ્યપત્રે ન ભુઞ્જીત બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય ભામિનિ ॥
નોચ્ચરેત્પ્રણવં મંત્રં પુરોડાશં ન ભક્ષયેત્

ન શિખાં નોપવીતં ચ નોચ્ચ રેત્સંસ્કૃતાં ગિરમ્ ॥
ન પઠેદ્વેદવચનં ત્રૈરાત્રં ન હિ સેવયેત્

નમસ્કારેણ શૂદ્રસ્ય ક્રિયાસિદ્ધિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
નિષિદ્ધાચરણં કુર્વન્પિતૃભિઃ સહ મજ્જતિ

યેનૈકાદશસંખ્યાનિ યંત્રિતાનીંદ્રિયાણિ વૈ ॥
સ તીર્થફલમાપ્નોતિ નરોઽન્યઃ ક્લેશભાગ્ભવેત્

યચ્ચ તીર્થે પિતૃશ્રાદ્ધં સ્નાનં તત્ર સમાચરેત્ ॥
હિતકારી ચ ભૂતેભ્યઃ સોઽશ્નીયાત્તીર્થજં ફલમ્

ધર્મધ્વજી સદા લુબ્ધઃ પરદારરતો હિ યઃ ॥
કરોતિ તીર્થગમનં સ નરઃ પાતકી ભવેત્

એવં જ્ઞાત્વા મહાદેવિ યાત્રાં કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥
તીર્થોપવાસં કૃત્વાદૌ શ્રદ્ધાયુક્તો દૃઢવ્રતઃ

ભોજનં નૈવ કુર્વીત યદી ચ્છેદ્ધિતમાત્મનઃ ॥
પરાન્નં નૈવ ભુઞ્જીત તદ્દિને બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્

હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ ભૂમિગોકાંચનાદિકમ્ ॥
સર્વં તત્પરિગૃહ્ણીયાદ્ભોજનં ન સમાચરેત્

આમાચ્છતગુણં પુણ્યં ભુઞ્જતો દદતોઽપિ વા ॥
તીર્થોપવાસં કુર્વીત તસ્માત્તત્ર વરાનને

વ્રતી ચ તીર્થયાત્રી ચ વિધવા ચ વિશેષતઃ ॥
પરાન્નભોજને દેવિ યસ્યાન્નં તસ્ય તત્ફલમ્

વિધવા ચૈવ યા નારી તસ્યા યાત્રાવિધિં બ્રુવે ॥
કુંકુમં ચન્દનં ચૈવ તાંબૂલં ચ સ્રજસ્તથા

રક્તવસ્ત્રાણિ સર્વાણિ શય્યા પ્રાસ્તરણાનિ ચ ॥
અશિષ્ટૈઃ સહ સંભાષો દ્વિવારં ભોજનં તથા

પુંસાં પ્રદર્શનં ચૈવ હાસ્યં તમસિ વર્જયેત્ ॥
સશબ્દોપાનહૌ ચૈવ નૃત્યં ગતિં ચ વર્જયેત્

ધારણં ચૈવ કેશાનામંજનં ચ વિલેપનમ્ ॥
અસતીજનસંસર્ગં પાંડિત્યં ચ પરિત્યજેત્

નિત્યં સ્નાનં ચ કુર્વીત શ્વેતવસ્ત્રાણિ ધારયેત્ ॥
યતિશ્ચ બ્રહ્મચારી ચ વિધવા ચ વિશેષતઃ

તાંબૂલં મધુ માંસં ચ સુરાપાનસમં વિદુઃ ॥
એતેષાં વર્જ્જનાદ્દેવિ સમ્યગ્યાત્રાફલં લભેત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
તપાંસિ કાનિ કથ્યન્તે ક્ષેત્રે પ્રાભા સિકે નરૈઃ ॥
કાનિ દાનાનિ દીયન્તે કેષુ તીર્થેષુ વા કથમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ॥ ॥
તપઃ પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં જ્ઞાનમિષ્યતે ॥
દ્વાપરે યજનં ધન્યં દાનમેકં કલૌ યુગે

તપસ્તપ્યન્તિ મુનયઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકમ્ ॥
ગત્વા પ્રાભાસિકં ક્ષેત્રં લોકાશ્ચાન્યે કૃતે યુગે

કલૌ દાનાનિ દીયન્તે બ્રાહ્મણેભ્યો યથાવિધિ ॥
પ્રભાસં ક્ષેત્રમાસાદ્ય તપસાં પ્રાપ્યતે ફલમ્

તુલાપુરુષબ્રહ્માણ્ડપૃથિવીકલ્પપાદપાઃ ॥
હિરણ્ય કામધેનુશ્ચ ગજવાજિરથાસ્તથા

રત્નધેનુહિરણ્યાશ્વસપ્તસાગર એવ ચ ॥
મહાભૂતઘટો વિશ્વચક્રકલ્પલતાભિધઃ

પ્રભાસે નૃપતિર્દદ્યા ન્મહાદાનાનિ ષોડશ ॥
ધાન્યરત્નગુડસ્વર્ણતિલકાર્પાસશર્કરાઃ

સર્પિર્લવણરૂપ્યાખ્યા દશૈતે પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ગુડાજ્યદધિમધ્વંબુસલિલ ક્ષીરશર્કરાઃ ॥
રત્નાખ્યાશ્ચ સ્વરૂપેણ દશૈતા ધેનવો મતાઃ

તેષામેકતમં દાનં તીર્થેતીર્થે પૃથક્પૃથક્ ॥
પ્રદેયાન્યેકવારં વા સરસ્વત્યબ્ધિ સંગમે

સર્વસ્વં ચાતિવિદુષે ગૃહં વા સપરિચ્છદમ્ ॥
બહ્વલ્પમપિ વિપ્રેભ્યો દાતવ્યં પ્રિયમેલકે

યત્ર તીર્થે લભેલ્લિંગં તીર્થં ચ વિમલોદકમ્॥
તત્રાગ્નિકાર્યં કૃત્વાદૌ વિશિષ્ટં દાનમિષ્યતે

તર્પણં પિતૃદેવાનાં શ્રાદ્ધં દાનં સદક્ષિણમ્ ॥
તીર્થેતીર્થે ચ ગોદાનં નિયતઃ પ્રકૃતો વિધિઃ ॥

વિશિષ્ટખ્યાતલિંગેષુ વૃષદાનં વિધીયતે ॥
સ્નાનં વિલેપનં પૂજાં દેવતાનાં સમાચરેત્

જગતીં ચાર્ચયેદ્ભક્ત્યા તથા ચૈવોપલેપયેત્ ॥
પ્રાસાદં ધવલં સૌધં કારયેજ્જીર્ણમુદ્ધરેત્

પુષ્પવાટીં સ્નાનકૂપં નિર્મલં કારયેદ્વ્રતી ॥
બ્રાહ્મણાનાં ભૂરિદાનં દેવપૂજાકરાય ચ

સર્વત્ર દેવયાત્રાયાં વિધિરેષ પ્રવર્ત્તતે ॥
તીર્થમભ્યુદ્ધરેજ્જીર્ણં માર્જયેત્કથયેત્ફલમ્

પ્રસિદ્ધે ચ મહાદાનં મધ્યમે ચૈવ મધ્યમમ્ ॥
ગોદાનં સર્વતીર્થેષુ સુવર્ણમથ નિષ્ક્રયઃ ॥
હિરણ્યદાનં સર્વેષાં દાનાનામેવ નિષ્કૃતિઃ

એવં કૃત્વા નરો ભક્ત્યા લભતે જન્મનઃ ફલમ્ ॥
તીર્થેષુ દાનં વક્ષ્યામિ યેષુ યદ્દીયતે તિથૌ

પ્રભાસે પ્રતિપદ્દાનં દાતવ્યં કાંચનં શુભમ્ ॥
દ્વિતીયાયાં તથા વસ્ત્રં તૃતીયાયાં ચ મેદિનીમ્ ॥

ચતુર્થ્યાં દાપયેદ્ધાન્યં પંચમ્યાં કપિલાં તથા ॥
ષષ્ઠ્યામશ્વં ચ સપ્તમ્યાં મહિષીં તત્ર દાપયેત્

અષ્ટમ્યાં વૃષભં દત્ત્વા નીલં લક્ષણસંયુતમ્ ॥
નવમ્યાં તુ ગૃહં દદ્યાચ્ચક્રં શંખં ગદાં તથા

દશમ્યાં સર્વગંધાંશ્ચ એકાદશ્યાં ચ મૌક્તિકમ્ ॥
દ્વાદશ્યાં સુવ્રતેન્નાદ્યં પ્રવાલં વિધિવત્તથા

સ્ત્રિયો દેયાસ્ત્રયોદશ્યાં ભૂતાયાં જ્ઞાનદો ભવેત્॥
અમાવાસ્યામનુપ્રાપ્ય સર્વદાનાનિ દાપયેત્

એવં દાનં પ્રદત્ત્વા તુ દશ કૃત્વઃ ફલં લભેત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ભક્તિદાનવિહીના યે પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતાઃ ॥
સ્નાનમન્ત્રવિહીનાશ્ચ વદ તેષાં તુ કિં ફલમ્ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સધના નિર્દ્ધના વાપિ સમંત્રા મંત્રવર્જિતાઃ ॥
પ્રભાસે નિધનં પ્રાપ્તાઃ સર્વે યાંતિ શિવાલયમ્

યે મંત્રહીનાઃ પુરુષા ધર્મહીનાશ્ચ યે મૃતાઃ ॥
તેષામેકં વિમાનં તુ દદામિ સુમહત્પ્રિયે

સ્નાનદાનાનુરૂપ્યેણ પ્રાપ્નુવંતિ પરં પદમ્ ॥
કેચિત્સ્નાનપ્રભાવેન કેચિદ્દાનેન માનવાઃ

કેચિલ્લિંગપ્રણામેન કેચિલ્લિંગાર્ચ્ચનેન ચ ॥
કેચિદ્ધ્યાનપ્રભાવેન કેચિદ્યોગપ્રભાવતઃ

કેચિન્મં ત્રસ્ય જાપ્યેન કેચિચ્ચ તપસા શુભે ॥
તીર્થે સંન્યસનૈઃ કેચિત્કેચિદ્ભક્ત્યનુસારતઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવ ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ ॥
સર્વે શિવપુરં યાંતિ વિમાનૈઃ સૂર્યસંનિભૈઃ

ત્રિશૂલાંકિતહસ્તાશ્ચ સર્વે ચ વૃષવાહનાઃ ॥
દિવ્યાપ્સરોગણાકીર્ણાઃ ક્રીડંતે મત્પ્રભાવતઃ

એવં ભક્ત્યનુસારેણ દદામિ ફલમવ્યયમ્॥
અલેપકં પ્રભાસં તુ ધર્માધર્મૈર્ન લિપ્યતે

ધર્મં ચરંત્યધર્મં વા શિવં યાંતિ ન સંશયઃ

જન્મપ્રભૃતિ યો દેવિ નરો નેત્રવિવર્જિતઃ ॥
મમ ક્ષેત્રે મૃતઃ સોઽપિ રુદ્રલોકે મહીયતે

જન્મપ્રભૃતિ યો દેવિ શ્રવણાભ્યાં વિવર્જિતઃ ॥
પ્રભાસે નિધનં પ્રાપ્તઃ સ ભવેન્મત્પરિગ્રહઃ

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ તીર્થાનાં સ્પર્શને વિધિમ્ ॥
મન્ત્રેણ મંત્રિતં તીર્થં ભવેત્સંનિહિતં તથા ॥ ॥।૧૨૨ ॥
પ્રથમં ચાલભેત્તીર્થં પ્રણવેન જલં શુચિ ॥
અવગાહ્ય તતઃ સ્નાયાદધ્યાત્મમન્ત્રયોગતઃ

ઓંનમો દેવદેવાય શિતિકણ્ઠાય દંડિને ॥
રુદ્રાય વામહસ્તાય ચક્રિણે વેધસે નમઃ

સરસ્વતી ચ સાવિત્રી વેદમાતા વિભાવરી ॥
સંનિધાનં કુરુષ્વાત્ર તીર્થે પાપ પ્રણાશિનિ ॥
સર્વેષામેવ તીર્થાનાં મંત્ર એષ ઉદાહૃતઃ

ઇત્યુચ્ચાર્ય નમસ્કૃત્વા સ્નાનં કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥
ઉપવાસં તતઃ કુર્યાત્તસ્મિન્નહનિ સુવ્રતે

સા તિથિર્વર્ષમેકં તુ ઉપોષ્યા ભક્તિતત્પરૈઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કસ્મિંસ્તીર્થે નરૈઃ પૂર્વં પ્રભાસક્ષેત્રમાગતૈઃ ॥
સ્નાનં કાર્યં મહાદેવિ તન્મે વિસ્તરતો વદ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
હંત તે સંપ્રવક્ષ્યામિ આદ્યં તીર્થં મહાપ્રભમ્ ॥
પૂર્વં યત્ર નરૈઃ સ્નાનં ક્રિયતે તચ્છૃષુષ્વ મે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તીર્થયાત્રા વિધાનવર્ણનંનામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ