Skanda Purana · Chapter 7.206

// īśvara uvāca // //
atha śrāddhavidhiṃ vakṣye pārvaṇasya vidhānataḥ //
yathākramaṃ mahādevi śṛṇuṣvaikamanāḥ priye

kṛtvāpasavyaṃ pūrvedyuḥ pitṛpūrvaṃ nimaṃtrayet //
bhavadbhiḥ pitṛkāryaṃ naḥ saṃpādyaṃ ca prasīdatha

savarṇānpreṣayedāptāndvijānāmupamantraṇe

abhojyaṃ brāhmaṇasyānnaṃ kṣatriyādyairnimantritaiḥ //
tathaiva brāhmaṇasyānnaṃ brāhmaṇena nimantritauḥ

brāhmaṇānnaṃ dadecchūdraḥ śūdrānnaṃ brāhmaṇo dadet //
ubhāvetāvabhojyānnau bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

upanikṣepadharmeṇa śūdrānnaṃ yaḥ paceddvijaḥ //
abhojyaṃ tadbhavedannaṃ sa ca vipraḥ patedadhaḥ

śūdrānnaṃ śūdrasaṃparkaḥ śūdreṇa ca sahāsanam //
śūdrājjñānāgamaścaiva jvalaṃtamapi pātayet

śūdrānnopahatā viprā vihvalā ratilālasāḥ //
kupitāḥ kiṃ kariṣyaṃti nirviṣā iva pannagāḥ

nagnaḥ syānmalavadvāsā nagnaḥ kaupīnavastradhṛk //
dvikaccho'nuttarīyaśca vikaccho'vastra eva ca

nagnaḥ kāṣāyavastraḥ syānnagnaścārdhapaṭaḥ smṛtaḥ //
acchinnāgraṃ tu yadvastraṃ mṛdā prakṣālitaṃ tu yat

ahataṃ dhāturaktaṃ vā tatpavitramiti sthitam //
agrato vasate mūrkho dūre cāsya guṇānvitaḥ

guṇānvite ca dātavyaṃ nāsti mūrkhe vyatikramaḥ //
yastvāsannamatikramya brāhmaṇaṃ patitādṛte //
dūrasthaṃ pūjayenmūḍho guṇāḍhyaṃ narakaṃ vrajet

vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamāgate //
krīḍantyoṣadhayaḥ sarvā yāsyāmaḥ paramāṃ gatim

saṃdhyayorubhayorjāpye bhojane daṃtadhāvane//
pitṛkārye ca daive ca tathā mūtrapurīṣayoḥ//
gurūṇāṃ saṃnidhau dāne yoge caiva viśeṣataḥ //
eteṣu maunamātiṣṭhansvargaṃ prāpnoti mānavaḥ

yadi vāgyamalopaḥ syājjapādiṣu kathaṃcana //
vyāharedvaiṣṇavaṃ maṃtraṃ smaredvā viṣṇumavyayam

dāne snāne jape home bhojane devatārcane //
devānāmṛjavo darbhāḥ pitṝṇāṃ dviguṇāstathā

udaṅmukhastu devānāṃ pitṝṇāṃ dakṣiṇāmukhaḥ //
agninā bhasmanā vāpi yavenāpyudakena vā //
dvārasaṃkramaṇenāpi paṃktidoṣo na vidyate

iṣṭaśrāddhe kraturdakṣo vṛddhau satyavasū smṛtau //
naimittike kālakāmau kāmye cādhvavirocanau

purūravā ārdravaśca pārvaṇe samudāhṛtau //
puṣṭiṃ prajāṃ ca nyagrodhe buddhiṃ prajñāṃ dhṛtiṃ smṛtim

rakṣoghnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmīryaṃ pātramucyate //
saubhāgyamuttamaṃ loke madhūke samudāhṛtam

phālgunapātre tu kurvāṇaḥ sarvakāmānavāpnuyāt //
parāṃ dyutimathārke tu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ

bilve lakṣmīṃ tapo medhāṃ nityamāyuṣyameva ca //
kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvapātreṣu caiva hi

varṣatyajasraṃ parjanye veṇupātreṣu kurvataḥ //
eteṣāṃ labhyate puṇyaṃ suvarṇai rajataistathā

palāśaphalanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṃkatāḥ //
audumbarastathā bilvaṃ caṃdanaṃ yajñiyāśca ye

saralo devadāruśca śālāśca khadirāstathā //
samidarthaṃ praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ

śleṣmātako naktamālyaḥ kapitthaḥ śālmalī tathā //
niṃbo bibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ

aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇā rūkṣāṃ jantumatīmapi //
pratigaṃdhāṃ tu tāṃ bhūmiṃ śrāddhakarmaṇi garhayet

traiśaṃkavaṃ tyajeddeśaṃsarvadvādaśayojanam //
uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca kevalam

deśastraiśaṃ kavonāma varjitaḥ śrāddhakarmaṇi //
kāraskārāḥ kaliṃgāśca siṃdhoruttarameva ca //
praṇaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ

brāhmaṇaṃ tu kṛtaṃ proktaṃ tretā tu kṣatriyaṃ smṛtam //
vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam

kṛte tu pitaraḥ pūjyāstretāyāṃ ca surāstathā //
munayo dvāpare nityaṃ pākhaṃḍāśca kalau yuge

śuklapakṣasya pūrvāhṇe śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ //
kṛṣṇapakṣe'parāhne tu rauhiṇaṃ na vilaṃghayet

ratnimātrapramāṇaṃ ca pitṛtīrthaṃ tu saṃskṛtam //
upamūle tathā lūnāḥ prastarārthe kuśottamāḥ///
tathā śyāmākanīvārā dūrvāśca samudāhṛtāḥ //
sva kīrtimatāṃ śreṣṭho bahukeśaḥ prajāpatiḥ

tasya keśā nipatitā bhūmau kāśatvamāgatāḥ //
tasmānmedhyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmaṇi pūjitāḥ

piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu kartavyaṃ bhūtimicchatā//
uṣṇamannaṃ dvijātibhyaḥ śraddhayā viniveśayet

anyatra phalapuṣpebhyaḥ pānakebhyaśca paṇḍitaḥ//
haste dattvā tu vai snehāllavaṇaṃ vyañjanāni ca//
āyasena ca pātreṇa tadvai rakṣāṃsi bhuñjate//
dvijapātreṣu dattvānnaṃ tūṣṇīṃ saṃkalpamācaret

darvyādisthena no teṣāṃ saṃbandho dṛśyate yataḥ //
yaśca śūkaravadbhuṃkte yaśca pāṇitale dvijaḥ //
na tadaśnaṃti pitaro yaḥ savācaṃ samaśnute

dvihāyanasya vatsasya viśaṃtyāsyaṃ yathā sukham //
tathā kuryātpramāṇena piṇḍānvyāsena bhāṣitam

na strī pracālayettāni jñānahīno na cāvrataḥ //
svayaṃ putro'thavā yasya vāñchedabhyudayaṃ param

bhājaneṣu ca tiṣṭhatsu svastiṃ kurvanti ye dvijāḥ //
tadannamasurairbhuktaṃ nirāśāḥ pitaro gatāḥ

apsvekaṃ plāvayetpiṇḍamekaṃ patnyai nivedayet //
ekaṃ vai juhuyādagnāveṣā tu trividhā gatiḥ

chandogaṃ bhojayecchrāddhe vaiśvadeve ca bahvṛcam //
puṣṭikarmaṇyathādhvaryuṃ śāntikarmaṇyatharvaṇam

dvau deve'tharvaṇau viprau prāṅmukhau ca niveśayet //
pitrye hyudaṅmukhānkuryādbahvṛcādhvaryusāmagān

jātyaśca sarvā dātavyā mallikā śvetayūthikā //
jalodbhavāni sarvāṇi kusumāni ca campakam

madhūkaṃ rāmaṭhaṃ caiva karpūraṃ maricaṃ guḍam //
śrāddhakarmaṇi śastāni saiṃdhavaṃ trapusaṃ tathā

brāhmaṇaḥ kambalo gāvaḥ sūryogniratithiśca vai //
tilā darbhāśca kālaśca navaite kutapāḥ smṛtāḥ

āpadyanagnau tīrthe ca caṃdrasūryagrahe tathā //
nācaretsaṃgrahe caiva tathaivāstamupāgate

saṃśuddhā syāccaturthe'hni snātā nārī rajasvalā //
daive karmaṇi pitrye ca pañcame'hani śuddhyati

dravyābhāve dvijābhāve pravāse putrajanmani //
āmaśrāddhaṃ prakurvīta yasya bhāryā rajasvalā

sarpaviprahatānāṃ ca daṃṣṭriśṛṃgisarīsṛpaiḥ //
ātmanastyāgināṃ caiva śrāddhameṣāṃ na kārayet

caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutādapi //
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmaṇām

sarvairanumataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva ca yatkṛtam //
dravyeṇa ca vibhaktena sarvaireva kṛtaṃ bhavet //

amāvāsyāṃ pitṛśrāddhe maṃthanaṃ yastu kārayet //
tattakraṃ madirātulyaṃ ghṛtaṃ gomāṃsavatsmṛtam

bhuṃjaṃti kramaśaḥ pūrve tathā piṃḍāśiṣo 'pi ca //
nimaṃtrito dvijaḥ śrāddhe na śayīta striyā saha

śrādabhukprātarutthāya prakuryāddantadhāvanam //
śrāddhakartā na kurvīta dantānāṃ dhāvanaṃ budhaḥ

varṣevarṣe tu yacchrāddhaṃ mātāpitrormṛte'hani //
malamāse na kartavyaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā

garbhe vārdhuṣike prete bhṛtye māsānumāsike //
ābdike ca tathā śrāddhe nādhimāso vidhīyate

vivāhādau smṛtaḥ sauro yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ //
ābdike pitṛkārye tu cāndro māsaḥ praśasyate

yasminrāśau gate sūrye vipattiḥ syāddvijanmanaḥ //
tadrāśāveva kartavyaṃ pitṛkāryaṃ mṛte'hani

vaṣaṭkāraśca homaśca parva cāgrāyaṇaṃ tathā //
malamāse'pi kartavyaṃ kāmyā iṣṭīrvivarjayet

agnyādhyeyaṃ pratiṣṭhāṃ ca yajñadānavratāni ca //
vedavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ

māṃgalyamabhiṣekaṃ ca malamāse vivarjayet //
nityanaimittike kuryātprayataḥ sanmalimluce //
tīrthe snānaṃ gaja cchāyāṃ pretaśrāddhaṃ tathaiva ca

rasā yatra praśasyante bhoktāro baṃdhugotriṇaḥ //
rājavārtādi saṃkraṃdo rakṣaḥśrāddhasya lakṣaṇam

śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe yastu bhuṃkte ca vihvalaḥ //
pataṃti pitarastasya luptapiṇḍodakakriyāḥ

tailamudvartanaṃ snānaṃ dantadhāvanameva ca //
klṛptaromanakhebhyaśca dadyādgatvāpare'hani

nimantritā yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamāḥ //
kathaṃcidapyatikrāmetpāpaḥ śūkaratāṃ vrajet

daive ca pitṛ śrāddhe cāpyāśaucaṃ jāyate yadā //
āśaucānte'thavā tatra tebhyaḥ śrāddhaṃ pradīyate

atha śrāddhāvasāne tu āśiṣastatra dāpayet //
dīrghā nāgāstathā nadyo viṣṇostrīṇi padāni ca //
evameṣāṃ pramāṇena dīrghamāyuravāpnuyām

apāṃ madhye sthitā devāḥ sarvamapsu pratiṣṭhitam //
brāhmaṇasya kare nyastāḥ śivā āpo bhavantu naḥ

lakṣmīrvasati puṣpeṣu lakṣmīrvasati puṣkare //
lakṣmīrvasatu vāse me saumanasyaṃ dadātu me

akṣataṃ cā'stu me puṇyaṃ śāṃtiḥ puṣṭirdhṛtiśca me //
yadyacchreyaskaraṃ loke tattadastu sadā mama

dakṣiṇāyāṃ tu sarvatra bahudeyaṃ tathāstu naḥ //
evamastviti tairvācyaṃ mūrdhnā grāhyaṃ ca tena tat

piṃḍamagnau sadā deyādbhogārthī satataṃ naraḥ //
prajārthaṃ patnyai vai dadyānmadhyamaṃ maṃtrapūrvakam

uttamāṃ dyutimavicchangoṣu nityaṃ pradāpayet //
ājñāmicchedyaśaḥ kīrtimapsu nityaṃ praveśayet

prārthayandīrghamāyuśca vāyasebhyaḥ pradāpayet //
kumāralokamanvicchankukkuṭebhyaḥ pradāpayet

ākāśe prakṣipedvāpi sthito vā dakṣiṇāmukhaḥ //
pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva diktathā

naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt //
sarvasvenāpi kartavyaṃ kṣipraṃ vai rāhudarśanāt

uparāge na kuryādyaḥ paṃke gauriva sīdati //
kurvāṇastu taretpāpaṃ sā ca nauriva sāgare

kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāḥ syuryavaśālayaḥ //
mahāyavā vrīhiyavāstathaiva ca masūrikāḥ

kṛṣṇāḥ śvetāśca vā grāhyāḥ śrāddhakarmaṇi sarvadā //
bilvāmalakamṛdvīkaṃ panasāmrātadāḍimam

bhavyaṃ pārāpataṃ caiva kharjūraṃ karamarddakam //
sakorakā badaryaśca tālakaṃdaṃ tathā bisam

tamālāsanakaṃdaṃ ca māvellaṃ śatakaṃdalī //
kāleyaṃ kālaśākaṃ ca mudgānnaṃ ca suvarcalam

māṃsaṃ kṣīraṃ dadhi śākaṃ vyoṣaṃ vetrāṃkurastathā //
kaṭphalaṃ vajrakaṃ drākṣāṃ lakucaṃ mocameva ca //

priyāmalakadurgrīvaṃ tiṃḍukaṃ madhusāhvayam //
vaikaṃkataṃ nālikeraṃ śṛṅgāṭakaparūṣakam

pippalīmaricaṃ caiva paṭolī bṛhatīphalam//
ārāmasya tu sīmā'ntaḥ saṃbhavaṃ sarvameva tu

evamādīni cānyāni puṣpāṇi śrāddhakarmaṇi//
masūrāḥ śatapuṣpyāśca kusumaṃ śrīniketanam

varyā svātiyavā nityaṃ tathā vṛṣayavāsakau //
vaṃśā karīrā surasā mārjitā bhūtṛṇāni ca

varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ //
laśunaṃ gṛṃjanaṃ caiva palāṃḍuṃ piṇḍamūlakam //
mogaraṃ cātra vaidehaṃ dīrghamūlakameva ca

divasasyāṣṭame bhāge mandībhūte divākare //
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate

caturthe prahare prāpte yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ //
vṛthā śrāddhamavāpnoti dātā ca narakaṃ vrajet

lekhāprabhṛtyathāditye muhūrtāstraya eva ca //
prātastasyottaraṃ kālaṃ bhagamāhurvipaścitaḥ

saṃgavastrimuhūrto'yaṃ madhyāhnastu samantataḥ //
tataśca trimuhūrtāśca aparāhṇo vidhīyate

pañcamo'tha dināṃśo yaḥ sa sāyāhna iti smṛtaḥ

// tathā ca śrutiḥ // //
yadaivādityo'tha vasanto yadā saṃgaviko'tha grīṣmo yadā vā mādhyaṃdino'tha varṣā yadaparāhṇo'tha śarat //
ghadevāstametyatha hemanta iti

prārabhya kutape śrāddhe kuryādārohaṇaṃ budhaḥ //
vidhijño vidhimāsthāya rohiṇaṃ na tu laṃghayet

aṣṭamo yo muhūrtaśca kutapaḥ sa nigadyate //
navamo rauhiṇaḥ prokta iti śrāddhavido viduḥ

ekoddiṣṭaṃ tu madhyāhnaṃ prātarvai jātakarmaṇi //
pitryārthaṃ nirvapetpākaṃ vaiśvadevārthameva ca

vaiśvadeve na pitryārthaṃ na pitryaṃ vaiśvadevike //
kṛtvā śrāddhaṃ mahādevi brāhmaṇāṃśca visarjya ca

vaiśvadevādikaṃ karma tataḥ kuryādvarānane //
bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ

vidhūme lelihāne ca kuryātkarma prasiddhaye //
aprabuddhe sadhūme ca juhuyādyo hutāśane //

yajamāno bhavedandhaḥ kuputra iti niścitam //
durgandhaścaiva kṛṣṇaśca nīlaścaiva viśeṣataḥ

bhūmiṃ vigāhate yatra tatra vidyātparābhavam //
arciṣmānpiṃgalaśikhaḥ sarpiḥkāṃcanasaprabhaḥ

snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye //
aṃjanābhyaṃjanaṃ gaṃdhānmantrapraṇayanaṃ tathā

kāśaiḥ punarbhavetkāryaṃ hayamedhaphalaṃ labhet //
aṣṭajātikapuṣpaṃ ca añjanaṃ nityameva hi

kṛṣṇebhyaśca tilebhyaśca tailaṃ yatnātsurakṣitam //
candanāgaruṇī cobhe tamālośīrapadmakam

dhūpaśca gauggulaḥ śreṣṭhastauruṣko dhūpa eva ca //
śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca

gandhavantyupapannāni yāni cānyāni kṛtsnaśaḥ //
niśigaṃdhā japā bhiṇḍirūpakaḥ sakuraṃṭakaḥ

puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ //
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ pitṝṇāṃ pātramucyate

rajatasya tathā kiñciddarśanaṃ puṇyadāyakam //
kṛṣṇājinasya sānnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca

rakṣoghnaṃ caiva varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet //
atha mantraṃ pravakṣyāmi amṛtaṃ brahmanirmitam

devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca //
namaḥ svāhāyai svadhāyai nityameva namonamaḥ

ādyāvasāne śrāddhasya trirāvartamimaṃ japan //
aśvamedhaphalaṃ hyetadvipraiḥ saṃjñāya pūjitam

piṇḍanirvapaṇe vāpi japedenaṃ samāhitaḥ //
pitaraḥ kṣipramāyānti rākṣasāḥ pradravanti ca

saptārciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmaśubhapradam

amūrtānāṃ ca mūrtānāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām //
namasyāmi sadā teṣāṃ dhyāyināṃ divyacakṣuṣām

indrādīnāṃ ca netāro dakṣamārīcayastayā //
tānnamasyāmi sarvānvai pitṝṃścaivauṣadhīstathā

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnapi //
dyāvāpṛthivyośca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ

namaḥ pitṛbhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu //
svayaṃbhuve namasyāmo brahmaṇe yogacakṣuṣe

etattvaduktaṃ saptarṣibrahmarṣigaṇasevitam //
pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrakṣovināśanam

anena vidhinā yuktastrīnvārāṃstu japennaraḥ //
bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ

saptārciṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ //
sa tu saptasamudrāyāḥ pṛthivyā ekarāḍbhavet

śrāddhakalpaṃ paṭhedyo vai sa bhavetpaṃktipāvanaḥ //
aṣṭādaśānāṃ vidyānāṃ sa ca vai pāragaḥ smṛtaḥ

pūjāṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ medhāṃ rājyamārogyameva ca //
prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ

evaṃ prabhāsakṣetre sa sarasvatyabdhisaṃgame //
kuryācchrāddhaṃ vidhānena prabhāse caiva bhāmini

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye sarasvatyabdhisaṃgame śrāddhakalpe śrāddhavidhivarṇanaṃnāma ṣaḍuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ