Skanda Purana · Chapter 7.205

// devyuvāca // //
bhagandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka //
brūhi śrāddhavidhiṃ puṇyaṃ vistarājjagatāṃpate

kasminvāsarabhāge tu śrāddhakṛcchrāddhamācaret //
asminsarasvatī tīrthe prabhāsakṣetra uttame

kasmiṃstīrthe kṛtaṃ śrāddhaṃ bahupuṇyaphalaṃ bhavet //
etatsarvaṃ mahādeva yathāvadvaktumarhasi

// īśvara uvāca // //
prātaḥkāle muhūtāṃstrīnsaṃgavastāvadeva tu //
madhyāhnastrimuhūrtaḥ syādaparāhṇastataḥ param

sāyāhnastrimuhūrtaḥ syācchrāddhaṃ tatra na kārayet //
rākṣasīnāma sā velā garhitā sarvakarmasu

ahno muhūrtā vikhyātā daśapaṃca ca sarvadā //
tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sa kālaḥ kutapaḥ smṛtaḥ

madhyāhne sarvadā yasmānmandībhavati bhāskaraḥ //
tasmādanaṃtaphaladastadārambho bhaviṣyati

madhyāhnaḥ khaḍgapātraṃ tu tathānye kālakambalāḥ ///
rūpyaṃ darbhāṃstilā gāvo dauhitraścāṣṭamaḥ smṛtaḥ

pāpaṃ kutsitamityāhustasya santāpakāriṇaḥ //
aṣṭa caivaṃ matāstasmātkutapā iti viśrutāḥ/

ūrdhvaṃ muhūrtātkutapādyanmuhūrtacatuṣṭayam //
muhūrtapañcakaṃ caiva svadhābhavanamiṣyate

viṣṇordehasamudbhūtāḥ kuśāḥ kṛṣṇāstilāstathā ///
śrāddhasya rakṣaṇārthāya etatprāhurdivaukasaḥ

tilodakāñjalirdeyo jalasthaistīrthavāsibhiḥ //
sadarbhahastenaikena śrāddhasevanamiṣyate

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ //
trīṇi cātra praśaṃsaṃti śuddhimakrodhamatvarām

dauhitraṃ khaḍgamityuktaṃ lalāṭe śṛṅgamasti yat //
tasya śṛṃgasya yatpātraṃ taddauhitramiti smṛtam

kṣīriṇī vāpi citrā gaustatkṣīrāyadghṛtaṃ bhavet //
taddauhitramiti proktaṃ daive pitrye ca karmaṇi

darbhāgraṃ daivamityuktaṃ samūlāgraṃ tu paitṛkam //
tatrāvalaṃbino ye tu kuśāste kutapāḥ smṛtāḥ

śarīradravyadārābhūmanomaṃtradvi janmanām //
śuddhiḥ saptasu vijñeyā śrāddhakāle viśeṣataḥ

saptadhā dravyaśuddhistu sottamā madhyamā'dhamā

śrutaṃ śauryaṃ tapaḥ kanyā śiṣyādyaṃ cānvayāgatam //
dhanaṃ saptavidhaṃ śuklamupāyopyasya tādṛśaḥ

kutsitaṃ kṛṣivāṇijyaṃ śuklaṃ śilpānuvṛttibhiḥ //
kṛtopakārādāptaṃ ca śaṃbalaṃ samudāhṛtam

utkocataśca yatprāptaṃ yatprāptaṃ caiva sāhasāt //
vyājenopārjitaṃ yacca tatkṛṣṇaṃ samudāhṛtam

anyāyopārjitairdravyai ryacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ //
tṛpyaṃti tena caṇḍālāḥ puṣkasādyāsu yoniṣu

annaprakiraṇaṃ yattu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi //
tena tṛptimupāyāṃti ye piśācatvamāgatāḥ

yatpayaḥ snānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka //
tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃtṛptiḥ prajāyate

yāstu gaṃdhāṃbukaṇikāḥ pataṃti dharaṇītale //
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvamupāgatāḥ

uddhṛteṣvapi piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi //
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ tiryaktvaṃ ca kule gatāḥ

ye cādagdhāḥ kule bālāḥ striyo yāścāpyasaṃskṛtāḥ //
vipannāste tu vikirasaṃmārjanasulālasāḥ

bhuktvā vā bhramate yacca jalaṃ yaccāhni sevate //
brāhmaṇānāṃ tathānnena tena tṛptiṃ prayāṃti te

piśācatvamanuprāptāḥ kṛmikīṭatvameva ye //
atha kālānpravakṣyāmi kathyamā nānnibodha me

śrāddhaṃ kāryamamāvāsyāṃ māsimāsīṃdusaṃkṣaye //
tathāṣṭakāsu viprāptau sūryendugrahaṇe tathā

ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame //
amāvāsyāṣṭakāyāṃ ca kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ

ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame //
gajacchāyāvyatīpāte viṣṭivaidhṛti vāsare

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārttikasya ca //
paṃcadaśyāṃ tu māghasya nabhasye ca trayodaśī

yugādayaḥ smṛtā etā datta syākṣayakārikāḥ

yasya manvantarasyādau rathārūḍho divākaraḥ //
māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāṃ phālgunasya ca //
paṃcamī caitramāsasya tasyaivāntyā tathāparā

śuklatrayodaśī māghe kārttikasya ca saptamī //
kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśīti ca //
manvantarāḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayakārikāḥ

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā //
kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī tithiḥ

manvādayaḥ smṛtāścaitā dattasyākṣayakārikāḥ //
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarā myaham

kalpanāmādayo devi dattasyākṣayakārikāḥ //
tathā manvantarasyādau dvādaśaiva varānane

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ vṛddhi śrāddhaṃ sapiṇḍakam //
pārvaṇaṃ cātivijñānaṃ goṣṭhaṃ śuddhyarthamuttamam

karmāṃgaṃ navamaṃ proktaṃ daivakaṃ daśamaṃ smṛtam //
ekādaśaṃ kṣayāhaṃ tu puṣṭyarthe dvādaśaṃ smṛtam

sarveṣāmeva śrāddhānāṃ śreṣṭhaṃ sāṃvatsaraṃ smṛtam //
ahanyahani yacchrāddhaṃ nityaṃ tatparikīrtitam

vaiśvadevavihīnaṃ tu aśaktāvudakena tu //
ekoddiṣṭaṃ tu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate

kāmena vihitaṃ kāmyamabhipretārthasiddhaye //
vṛddhau yatkriyate śrāddhaṃ vṛddhi śrāddhaṃ taducyate

ye samānā iti dvābhyāmetacchrāddhaṃ sapiṇḍanam //
amāvāsyāṃ tu yacchrāddhaṃ tatpārvaṇamudāhṛtam

goṣṭhyāṃ yatkri yate śrāddhaṃ tadgoṣṭhīśrāddhamucyate //
kriyate pāpaśuddhyarthaṃ śuddhiśrāddhaṃ taducyate

niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā //
tathā puṃsavane caiva śrāddhaṃ karmāṃgameva ca

devamuddiśya kriyate yattaddaivakamucyate //
gaccheddeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kāryaṃ tu sarpiṣā

puṣṭyarthametadvijñeyaṃ kṣayāhaṃ dvādaśaṃ smṛtam //
mṛte'hani pituryastu na kuryācchrāddhamādarāt

mātuścaiva varārohe vatsarānte mṛte'hani //
nāhaṃ tasya mahādevi pūjāṃ gṛhṇāmi no hariḥ

mṛtāharyo na jānāti mānavo yadi vā kvacit //
tena kāryamamāvāsyāṃ śrāddhaṃ māghe'tha mārgake

atha viprānpravakṣyāmi śrāddhe ye kecana kṣamāḥ //
viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavidyāsamanvitaḥ

triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṃgavit //
dauhitrakastu jāmātā svasrīyaḥ śvaśurastathā

pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭhaśca mātulaḥ //
pitṛmātṛparaścaiva śiṣyasaṃbaṃdhibāṃdhavaḥ

vedārthavitpravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ //
saṃbaṃdhinaṃ tathā saṃtaṃ dauhitraṃ duhituḥ patim

bhāgineyaṃ viśeṣeṇa tathā bandhugaṇānapi //
nātikramennarastvetānmūrkhānapi varānane

na brāhmaṇānparīkṣeta devakarmaṇyupa sthite //
paitrakarmaṇi saṃprāpte parīkṣeta prayatnataḥ

ye stenāḥ patitāḥ klībā ye ca nāstikavṛttayaḥ //
tānhavyakavyayorviprānanarhānmanura bravīt

jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbalaṃ kitavaṃ tathā //
yājayaṃti ca ye śūdrāṃstāṃśca śrāddhe na pūjayet

cikitsakāndevalakānmāṃsa vikrayiṇastathā //
vipaṇaiḥ pīrajīvaṃto varjyāḥ syurhavyakavyayoḥ

preṣyo grāmyaśca rājñaśca kunakhī śyāvadaṃtakaḥ //
pratiroddhā guroścaiva tyaktā gnirvārdhuṣistathā

yakṣmī ca paśupālaśca parivettā nirākṛtiḥ //
brahmadhrukparivittiśca gaṇābhyantara eva ca

kuśīlaścaiva kāṇaśca vṛṣalīpatireva ca //
paunarbhavaśca kānīnaḥ kitavo madyapastathā

pāparogyabhiśastaśca dāṃbhiko rasavikrayī //
dhanuḥśarāṇāṃ karttā ca yaśca syāddidhiṣūpatiḥ

mitradhruḍdūtavṛttiśca putrācāryastathaiva ca //
bhramarī maṇḍapālī ca citrāṃgaḥ piśunastathā

unmattoṃ'dhaśca badhiro vedanindaka eva ca //
hayago'śvoṣṭradamako nakṣatrairyaśca jīvati

pakṣiṇāṃ poṣako yaśca yuddhācāryastathaiva ca //
srotaḥsaṃbhedako yaśca veśyānāṃ poṣaṇe rataḥ

gṛhasaṃveśako dūtaḥ kṛṣyāropaka eva ca //
ākheṭī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca

hiṃsro vṛṣalaputraśca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ //
ācārahīnaḥ klībaśca nityayājanakastathā

kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhirnindita eva ca //
aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvā patistathā //
pretaniryātakāścaiva varjanīyāḥ prayatnataḥ

etānvai garhitācārānapāṃkteyāndvijādhamān //
dvijānāṃ sati lābhe tū bhayatraiva vivarjayet

vīkṣāṃdho vaikataḥ kāṇaḥ kuṣṭhī ca vṛṣalīpatiḥ //
pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam

yāvadbhiḥ saṃspṛśatyaṅgairbrāhmaṇāñchrūdrayājakaḥ //
tāvatāṃ na bhavetpretya dāturvā tasya paitrikam

ādau māhiṣakaṃ dṛṣṭvā madhye ca vṛṣalīpatim //
ante vārdhuṣikaṃ dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ

mahiṣī procyate bhāryā sā vaidhavye'bhicāriṇī //
tasyāṃ yaḥ kṣapate doṣāṃ sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ

vṛṣalītyucyate śūdrī tasyā yaśca patirbhavet //
tadoṣṭhalālāsaṃsargātpatito vṛṣalīpatiḥ //

svaṃ vṛṣaṃ tu parityaktvā pareṇa tu vṛṣāyate //
vṛṣalī sā tu vijñeyā na śūdrī vṛṣalī bhavet

caṇḍālī baṃdhakī veśyā rajaḥsthā yā ca kanyakā //
kuṭilā ca svagotrā ca vṛṣalyaḥ sapta kīrtitāḥ

piturgehe tu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā //
patitāḥ pitarastasyāḥ kanyā sā vṛṣalī bhavet

yastu tāṃ varayetkanyāṃ brāhmaṇo jñānapūrvataḥ //
aśrāddheyamapāṃkteyaṃ taṃ vidyādvṛṣalīpatim

gaurī kanyā pradhānā vai madhyamā kanyakā matā //
rohiṇī tatsamā jñeyā adhamā ca rajasvalā

aprāpte rajasi gaurī prāpte rajasi rohiṇī //
avyaṃjanakṛtā kanyā kucahīnā tu nagnikā

saptavarṣā bhavedgaurī navavarṣā tu nagnikā //
daśavarṣā bhavetkanyā hyata ūrdhvaṃ rajasvalā

vyaṃjanairhanti vai putrānkulaṃ hanyātpayodharā //
gatimiṣṭāṃ tathā lokānhaṃti sā rajasā pituḥ

ya udvahedrajoyuktāṃ sa jñeyo vṛṣalīpatiḥ

yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ //
tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhānarhabrāhmaṇaparīkṣaṇakathanaṃnāma pañcottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ