સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.205

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ભગન્દેવદેવેશ સંસારાર્ણવતારક ॥
બ્રૂહિ શ્રાદ્ધવિધિં પુણ્યં વિસ્તરાજ્જગતાંપતે

કસ્મિન્વાસરભાગે તુ શ્રાદ્ધકૃચ્છ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥
અસ્મિન્સરસ્વતી તીર્થે પ્રભાસક્ષેત્ર ઉત્તમે

કસ્મિંસ્તીર્થે કૃતં શ્રાદ્ધં બહુપુણ્યફલં ભવેત્ ॥
એતત્સર્વં મહાદેવ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રાતઃકાલે મુહૂતાંસ્ત્રીન્સંગવસ્તાવદેવ તુ ॥
મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાદપરાહ્ણસ્તતઃ પરમ્

સાયાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ન કારયેત્ ॥
રાક્ષસીનામ સા વેલા ગર્હિતા સર્વકર્મસુ

અહ્નો મુહૂર્તા વિખ્યાતા દશપંચ ચ સર્વદા ॥
તત્રાષ્ટમો મુહૂર્તો યઃ સ કાલઃ કુતપઃ સ્મૃતઃ

મધ્યાહ્ને સર્વદા યસ્માન્મન્દીભવતિ ભાસ્કરઃ ॥
તસ્માદનંતફલદસ્તદારમ્ભો ભવિષ્યતિ

મધ્યાહ્નઃ ખડ્ગપાત્રં તુ તથાન્યે કાલકમ્બલાઃ ॥।
રૂપ્યં દર્ભાંસ્તિલા ગાવો દૌહિત્રશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

પાપં કુત્સિતમિત્યાહુસ્તસ્ય સન્તાપકારિણઃ ॥
અષ્ટ ચૈવં મતાસ્તસ્માત્કુતપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ।

ઊર્ધ્વં મુહૂર્તાત્કુતપાદ્યન્મુહૂર્તચતુષ્ટયમ્ ॥
મુહૂર્તપઞ્ચકં ચૈવ સ્વધાભવનમિષ્યતે

વિષ્ણોર્દેહસમુદ્ભૂતાઃ કુશાઃ કૃષ્ણાસ્તિલાસ્તથા ॥।
શ્રાદ્ધસ્ય રક્ષણાર્થાય એતત્પ્રાહુર્દિવૌકસઃ

તિલોદકાઞ્જલિર્દેયો જલસ્થૈસ્તીર્થવાસિભિઃ ॥
સદર્ભહસ્તેનૈકેન શ્રાદ્ધસેવનમિષ્યતે

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ॥
ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસંતિ શુદ્ધિમક્રોધમત્વરામ્

દૌહિત્રં ખડ્ગમિત્યુક્તં લલાટે શૃઙ્ગમસ્તિ યત્ ॥
તસ્ય શૃંગસ્ય યત્પાત્રં તદ્દૌહિત્રમિતિ સ્મૃતમ્

ક્ષીરિણી વાપિ ચિત્રા ગૌસ્તત્ક્ષીરાયદ્ઘૃતં ભવેત્ ॥
તદ્દૌહિત્રમિતિ પ્રોક્તં દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ

દર્ભાગ્રં દૈવમિત્યુક્તં સમૂલાગ્રં તુ પૈતૃકમ્ ॥
તત્રાવલંબિનો યે તુ કુશાસ્તે કુતપાઃ સ્મૃતાઃ

શરીરદ્રવ્યદારાભૂમનોમંત્રદ્વિ જન્મનામ્ ॥
શુદ્ધિઃ સપ્તસુ વિજ્ઞેયા શ્રાદ્ધકાલે વિશેષતઃ

સપ્તધા દ્રવ્યશુદ્ધિસ્તુ સોત્તમા મધ્યમાઽધમા

શ્રુતં શૌર્યં તપઃ કન્યા શિષ્યાદ્યં ચાન્વયાગતમ્ ॥
ધનં સપ્તવિધં શુક્લમુપાયોપ્યસ્ય તાદૃશઃ

કુત્સિતં કૃષિવાણિજ્યં શુક્લં શિલ્પાનુવૃત્તિભિઃ ॥
કૃતોપકારાદાપ્તં ચ શંબલં સમુદાહૃતમ્

ઉત્કોચતશ્ચ યત્પ્રાપ્તં યત્પ્રાપ્તં ચૈવ સાહસાત્ ॥
વ્યાજેનોપાર્જિતં યચ્ચ તત્કૃષ્ણં સમુદાહૃતમ્

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈ ર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે નરૈઃ ॥
તૃપ્યંતિ તેન ચણ્ડાલાઃ પુષ્કસાદ્યાસુ યોનિષુ

અન્નપ્રકિરણં યત્તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ ॥
તેન તૃપ્તિમુપાયાંતિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ

યત્પયઃ સ્નાનવસ્ત્રોત્થં ભૂમૌ પતતિ પુત્રક ॥
તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાંતૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

યાસ્તુ ગંધાંબુકણિકાઃ પતંતિ ધરણીતલે ॥
તાભિરાપ્યાયનં તેષાં યે દેવત્વમુપાગતાઃ

ઉદ્ધૃતેષ્વપિ પિણ્ડેષુ યાશ્ચાન્નકણિકા ભુવિ ॥
તાભિરાપ્યાયનં તેષાં તિર્યક્ત્વં ચ કુલે ગતાઃ

યે ચાદગ્ધાઃ કુલે બાલાઃ સ્ત્રિયો યાશ્ચાપ્યસંસ્કૃતાઃ ॥
વિપન્નાસ્તે તુ વિકિરસંમાર્જનસુલાલસાઃ

ભુક્ત્વા વા ભ્રમતે યચ્ચ જલં યચ્ચાહ્નિ સેવતે ॥
બ્રાહ્મણાનાં તથાન્નેન તેન તૃપ્તિં પ્રયાંતિ તે

પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તાઃ કૃમિકીટત્વમેવ યે ॥
અથ કાલાન્પ્રવક્ષ્યામિ કથ્યમા નાન્નિબોધ મે

શ્રાદ્ધં કાર્યમમાવાસ્યાં માસિમાસીંદુસંક્ષયે ॥
તથાષ્ટકાસુ વિપ્રાપ્તૌ સૂર્યેન્દુગ્રહણે તથા

અયને વિષુવે યુગ્મે સામાન્યે ચાર્કસંક્રમે ॥
અમાવાસ્યાષ્ટકાયાં ચ કૃષ્ણપક્ષે વિશેષતઃ

આર્દ્રામઘારોહિણીષુ દ્રવ્યબ્રાહ્મણસંગમે ॥
ગજચ્છાયાવ્યતીપાતે વિષ્ટિવૈધૃતિ વાસરે

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં નવમ્યાં કાર્ત્તિકસ્ય ચ ॥
પંચદશ્યાં તુ માઘસ્ય નભસ્યે ચ ત્રયોદશી

યુગાદયઃ સ્મૃતા એતા દત્ત સ્યાક્ષયકારિકાઃ

યસ્ય મન્વન્તરસ્યાદૌ રથારૂઢો દિવાકરઃ ॥
માઘમાસસ્ય સપ્તમ્યાં સા તુ સ્યાદ્રથસપ્તમી

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં કૃષ્ણાયાં ફાલ્ગુનસ્ય ચ ॥
પંચમી ચૈત્રમાસસ્ય તસ્યૈવાન્ત્યા તથાપરા

શુક્લત્રયોદશી માઘે કાર્ત્તિકસ્ય ચ સપ્તમી ॥
કાર્ત્તિકી ફાલ્ગુની ચૈત્રી જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશીતિ ચ ॥
મન્વન્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ

શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણિમા ॥
કાર્ત્તિકી ફાલ્ગુની ચૈત્રી જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશી તિથિઃ

મન્વાદયઃ સ્મૃતાશ્ચૈતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ ॥
નવમી માર્ગશીર્ષસ્ય સપ્તૈતાઃ સંસ્મરા મ્યહમ્

કલ્પનામાદયો દેવિ દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ ॥
તથા મન્વન્તરસ્યાદૌ દ્વાદશૈવ વરાનને

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્ ॥
પાર્વણં ચાતિવિજ્ઞાનં ગોષ્ઠં શુદ્ધ્યર્થમુત્તમમ્

કર્માંગં નવમં પ્રોક્તં દૈવકં દશમં સ્મૃતમ્ ॥
એકાદશં ક્ષયાહં તુ પુષ્ટ્યર્થે દ્વાદશં સ્મૃતમ્

સર્વેષામેવ શ્રાદ્ધાનાં શ્રેષ્ઠં સાંવત્સરં સ્મૃતમ્ ॥
અહન્યહનિ યચ્છ્રાદ્ધં નિત્યં તત્પરિકીર્તિતમ્

વૈશ્વદેવવિહીનં તુ અશક્તાવુદકેન તુ ॥
એકોદ્દિષ્ટં તુ યચ્છ્રાદ્ધં તન્નૈમિત્તિકમુચ્યતે

કામેન વિહિતં કામ્યમભિપ્રેતાર્થસિદ્ધયે ॥
વૃદ્ધૌ યત્ક્રિયતે શ્રાદ્ધં વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધં તદુચ્યતે

યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યામેતચ્છ્રાદ્ધં સપિણ્ડનમ્ ॥
અમાવાસ્યાં તુ યચ્છ્રાદ્ધં તત્પાર્વણમુદાહૃતમ્

ગોષ્ઠ્યાં યત્ક્રિ યતે શ્રાદ્ધં તદ્ગોષ્ઠીશ્રાદ્ધમુચ્યતે ॥
ક્રિયતે પાપશુદ્ધ્યર્થં શુદ્ધિશ્રાદ્ધં તદુચ્યતે

નિષેકકાલે સોમે ચ સીમન્તોન્નયને તથા ॥
તથા પુંસવને ચૈવ શ્રાદ્ધં કર્માંગમેવ ચ

દેવમુદ્દિશ્ય ક્રિયતે યત્તદ્દૈવકમુચ્યતે ॥
ગચ્છેદ્દેશાન્તરં યસ્તુ શ્રાદ્ધં કાર્યં તુ સર્પિષા

પુષ્ટ્યર્થમેતદ્વિજ્ઞેયં ક્ષયાહં દ્વાદશં સ્મૃતમ્ ॥
મૃતેઽહનિ પિતુર્યસ્તુ ન કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમાદરાત્

માતુશ્ચૈવ વરારોહે વત્સરાન્તે મૃતેઽહનિ ॥
નાહં તસ્ય મહાદેવિ પૂજાં ગૃહ્ણામિ નો હરિઃ

મૃતાહર્યો ન જાનાતિ માનવો યદિ વા ક્વચિત્ ॥
તેન કાર્યમમાવાસ્યાં શ્રાદ્ધં માઘેઽથ માર્ગકે

અથ વિપ્રાન્પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધે યે કેચન ક્ષમાઃ ॥
વિશિષ્ટઃ શ્રોત્રિયો યોગી વેદવિદ્યાસમન્વિતઃ

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડંગવિત્ ॥
દૌહિત્રકસ્તુ જામાતા સ્વસ્રીયઃ શ્વશુરસ્તથા

પઞ્ચાગ્નિકર્મનિષ્ઠશ્ચ તપોનિષ્ઠશ્ચ માતુલઃ ॥
પિતૃમાતૃપરશ્ચૈવ શિષ્યસંબંધિબાંધવઃ

વેદાર્થવિત્પ્રવક્તા ચ બ્રહ્મચારી સહસ્રદઃ ॥
સંબંધિનં તથા સંતં દૌહિત્રં દુહિતુઃ પતિમ્

ભાગિનેયં વિશેષેણ તથા બન્ધુગણાનપિ ॥
નાતિક્રમેન્નરસ્ત્વેતાન્મૂર્ખાનપિ વરાનને

ન બ્રાહ્મણાન્પરીક્ષેત દેવકર્મણ્યુપ સ્થિતે ॥
પૈત્રકર્મણિ સંપ્રાપ્તે પરીક્ષેત પ્રયત્નતઃ

યે સ્તેનાઃ પતિતાઃ ક્લીબા યે ચ નાસ્તિકવૃત્તયઃ ॥
તાન્હવ્યકવ્યયોર્વિપ્રાનનર્હાન્મનુર બ્રવીત્

જટિલં ચાનધીયાનં દુર્બલં કિતવં તથા ॥
યાજયંતિ ચ યે શૂદ્રાંસ્તાંશ્ચ શ્રાદ્ધે ન પૂજયેત્

ચિકિત્સકાન્દેવલકાન્માંસ વિક્રયિણસ્તથા ॥
વિપણૈઃ પીરજીવંતો વર્જ્યાઃ સ્યુર્હવ્યકવ્યયોઃ

પ્રેષ્યો ગ્રામ્યશ્ચ રાજ્ઞશ્ચ કુનખી શ્યાવદંતકઃ ॥
પ્રતિરોદ્ધા ગુરોશ્ચૈવ ત્યક્તા ગ્નિર્વાર્ધુષિસ્તથા

યક્ષ્મી ચ પશુપાલશ્ચ પરિવેત્તા નિરાકૃતિઃ ॥
બ્રહ્મધ્રુક્પરિવિત્તિશ્ચ ગણાભ્યન્તર એવ ચ

કુશીલશ્ચૈવ કાણશ્ચ વૃષલીપતિરેવ ચ ॥
પૌનર્ભવશ્ચ કાનીનઃ કિતવો મદ્યપસ્તથા

પાપરોગ્યભિશસ્તશ્ચ દાંભિકો રસવિક્રયી ॥
ધનુઃશરાણાં કર્ત્તા ચ યશ્ચ સ્યાદ્દિધિષૂપતિઃ

મિત્રધ્રુડ્દૂતવૃત્તિશ્ચ પુત્રાચાર્યસ્તથૈવ ચ ॥
ભ્રમરી મણ્ડપાલી ચ ચિત્રાંગઃ પિશુનસ્તથા

ઉન્મત્તોંઽધશ્ચ બધિરો વેદનિન્દક એવ ચ ॥
હયગોઽશ્વોષ્ટ્રદમકો નક્ષત્રૈર્યશ્ચ જીવતિ

પક્ષિણાં પોષકો યશ્ચ યુદ્ધાચાર્યસ્તથૈવ ચ ॥
સ્રોતઃસંભેદકો યશ્ચ વેશ્યાનાં પોષણે રતઃ

ગૃહસંવેશકો દૂતઃ કૃષ્યારોપક એવ ચ ॥
આખેટી શ્યેનજીવી ચ કન્યાદૂષક એવ ચ

હિંસ્રો વૃષલપુત્રશ્ચ ગણાનાં ચૈવ યાજકઃ ॥
આચારહીનઃ ક્લીબશ્ચ નિત્યયાજનકસ્તથા

કૃષિજીવી શ્લીપદી ચ સદ્ભિર્નિન્દિત એવ ચ ॥
ઔરભ્રિકો માહિષિકઃ પરપૂર્વા પતિસ્તથા ॥
પ્રેતનિર્યાતકાશ્ચૈવ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

એતાન્વૈ ગર્હિતાચારાનપાંક્તેયાન્દ્વિજાધમાન્ ॥
દ્વિજાનાં સતિ લાભે તૂ ભયત્રૈવ વિવર્જયેત્

વીક્ષાંધો વૈકતઃ કાણઃ કુષ્ઠી ચ વૃષલીપતિઃ ॥
પાપરોગી સહસ્રસ્ય દાતુર્નાશયતે ફલમ્

યાવદ્ભિઃ સંસ્પૃશત્યઙ્ગૈર્બ્રાહ્મણાઞ્છ્રૂદ્રયાજકઃ ॥
તાવતાં ન ભવેત્પ્રેત્ય દાતુર્વા તસ્ય પૈત્રિકમ્

આદૌ માહિષકં દૃષ્ટ્વા મધ્યે ચ વૃષલીપતિમ્ ॥
અન્તે વાર્ધુષિકં દૃષ્ટ્વા નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ

મહિષી પ્રોચ્યતે ભાર્યા સા વૈધવ્યેઽભિચારિણી ॥
તસ્યાં યઃ ક્ષપતે દોષાં સ વૈ માહિષિકઃ સ્મૃતઃ

વૃષલીત્યુચ્યતે શૂદ્રી તસ્યા યશ્ચ પતિર્ભવેત્ ॥
તદોષ્ઠલાલાસંસર્ગાત્પતિતો વૃષલીપતિઃ ॥

સ્વં વૃષં તુ પરિત્યક્ત્વા પરેણ તુ વૃષાયતે ॥
વૃષલી સા તુ વિજ્ઞેયા ન શૂદ્રી વૃષલી ભવેત્

ચણ્ડાલી બંધકી વેશ્યા રજઃસ્થા યા ચ કન્યકા ॥
કુટિલા ચ સ્વગોત્રા ચ વૃષલ્યઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ

પિતુર્ગેહે તુ યા કન્યા રજઃ પશ્યત્યસંસ્કૃતા ॥
પતિતાઃ પિતરસ્તસ્યાઃ કન્યા સા વૃષલી ભવેત્

યસ્તુ તાં વરયેત્કન્યાં બ્રાહ્મણો જ્ઞાનપૂર્વતઃ ॥
અશ્રાદ્ધેયમપાંક્તેયં તં વિદ્યાદ્વૃષલીપતિમ્

ગૌરી કન્યા પ્રધાના વૈ મધ્યમા કન્યકા મતા ॥
રોહિણી તત્સમા જ્ઞેયા અધમા ચ રજસ્વલા

અપ્રાપ્તે રજસિ ગૌરી પ્રાપ્તે રજસિ રોહિણી ॥
અવ્યંજનકૃતા કન્યા કુચહીના તુ નગ્નિકા

સપ્તવર્ષા ભવેદ્ગૌરી નવવર્ષા તુ નગ્નિકા ॥
દશવર્ષા ભવેત્કન્યા હ્યત ઊર્ધ્વં રજસ્વલા

વ્યંજનૈર્હન્તિ વૈ પુત્રાન્કુલં હન્યાત્પયોધરા ॥
ગતિમિષ્ટાં તથા લોકાન્હંતિ સા રજસા પિતુઃ

ય ઉદ્વહેદ્રજોયુક્તાં સ જ્ઞેયો વૃષલીપતિઃ

યત્કરોત્યેકરાત્રેણ વૃષલીસેવનાદ્દ્વિજઃ ॥
તદ્ભૈક્ષ્યભુગ્જપન્નિત્યં ત્રિભિર્વર્ષૈર્વ્યપોહતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે શ્રાદ્ધાનર્હબ્રાહ્મણપરીક્ષણકથનંનામ પઞ્ચોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ