Skanda Purana · Verses 7.18-4

// rājovāca // //
vastrāpathe mahākṣetre samprāpto vāmano yadā //
tadāprabhṛti kiṃ cakre tanme vistarato vada

// sārasvata uvāca // //
vāmano vasatiṃ cakre bhavasyāgre nṛpottama //
svarṇarekhājale snātvā bhavaṃ sampūjya bhāvataḥ

ekāṃte nirmale sthāne kaṇṭakāsthivivarjite //
kṛṣṇājinaparicchanna upaviṣṭo varā sane

kṛtvā padmāsanaṃ dhīro niścalo'bhūddvijottamaḥ //
vidhāya kandharābaṃdhamṛjunāsāvalokakaḥ

gṛhakṣetrakalatrāṇāṃ ciṃtāṃ muktvā dhanasya ca //
māyāṃ ca vaiṣṇavīṃ tyaktvā kṛtamauno jitendriyaḥ

nirāhāro jitakrodho muktasaṃsārabaṃdhanaḥ //
bhujau padmāsane kṛtvā kiñcinmīlitalo canaḥ //
manoticaṃcalaṃ jñātvā sthiraṃ cakre hṛdi dvijaḥ

krameṇābhyāsayogena bhinnāṃścakre sa caikataḥ //
prāṇāpānavyānodānasamānākhyāṃśca mārutān

evaṃ taṃ hṛdaye kṛtvā gṛhītvā sarvasandhiṣu //
ānīya brahmaṇaḥ sthāne dṛḍhaṃ brahmaṇyayojayat

gṛhītvā pavanaṃ bāhyaṃ yadā pūra yate tanum //
tadā sa pūrako jñeyo recakaṃ tu vadāmyaham

yadā cābhyantaro vāyurbāhye yāti kramānnṛpa //
tadā sa recako jñeyaḥ stambhanātkumbhako bhavet

pañcaviṃśatitattvāni yadā jānaṃti yoginaḥ //
mucyante pātakaiḥ sarvaiḥ saptajanmakṛtairapi

// rājovāca //
kāni tattvāni ko dehī kiṃ jñeyaṃ yogināṃ vada //
utpannajñānasadbhāvo yogayuktaḥ kathaṃ bhavet

// īśvara uvāca // //
prakṛtiśca tato buddhirahaṃkārastato'bhavat //
tanmātrapaṃcakaṃ tasmādeṣā prakṛtiraṣṭadhā

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmeṃdriyāṇi ca //
ekādaśaṃ mano viddhi mahā bhūtāni paṃca ca

gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ sāṃkhye vistareṇa prakīrtitaḥ //
caturviṃśatitattvāni puruṣaḥ paṃcaviṃśakaḥ

dehīti procyate dehe sa cātmānaṃ ca paśyati //
viṃdanti paramātmānaṃ ṣaṣṭhaṃ taṃ viṃśateḥ param

āsanādiprakārā ye te jñeyāḥ prathamaṃ sadā //
yadā dīpaśikhāprāyaṃ jyotiḥ paśyaṃti te hṛdi

utpannajñānasadbhāvā bhaṇyāste yogino budhaiḥ //
pūrvaṃ jarāṃ jarayati rogā naśyati dūrataḥ

sarvapāpacaye kṣīṇe paścānmṛtyuṃ sa viṃdati //
mṛto loke naro nāsti yogī jānāti cetsvayam

tadā dvārāṇi saṃruddhya daśa prāṇānsa muñcati //
puṇya pāpakṣayaṃ kṛtvā prāṇā gacchaṃti yoginām //
aṇimādiguṇaiśvaryaṃ prāpnuvaṃti śivālaye

anena dhyānayogena bhavaṃ paśyati mānavaḥ //
manasā ciṃtitaṃ sarvaṃ samprāptaṃ bhavadarśanāt

evamāste yadā vipro vāmano bhavasannidhau //
gaganādavatīrṇaṃ taṃ tadā paśyati nāradam

// vāmana uvāca // //
maharṣe kuśalaṃ te'dya kasmādāgamyate tvayā //
praṇamāmi maharṣe tvāṃ brahmaiva tvaṃ jagattraye

// nārada uvāca // //
svarga lokādahaṃ prāptaḥ kuśalaṃ kiṃ bravīmi te

yātāyātairdineśasya pūryyate brahmaṇo dinam //
dināṃte jāyate rātrī rātrau naśyaṃti devatāḥ

kā kathā mṛtyulokasya ye mriyaṃte dinedine //
nabho dhūmākulaṃ jātaṃ devā baligṛhe gatāḥ

saptarṣayo gatāstatra brahmaṇā brahmacāriṇaḥ //
hāhāhūhūstuṃbaruśca gatau nāradaparvatau

apsarogaṇagandharvāḥ saṃprāptā balimaṃdire //
utpātaśāṃtiko yajñaḥ kriyate balinā svayam

tatraiva gantumicchāmi draṣṭuṃ yajñaṃ balergṛhe //
sahasramekaṃ yajñānāmekonaṃ vidadhe baliḥ

daityānāṃ bhuvanaṃ sarvaṃ saṃpūrṇe'sminbhaviṣyati //
asāvatiśayaḥ ko'pi prārabdho yajñakarmaṇi //
dvijātibhyo mayā deyaṃ yena yadyācyate svayam

vāritenāpi me deyaṃ satyamastu vaco mama //
ātmānamapi dārāṃśca rājyaṃ putrānpriyānmama

prārthitaścenna dāsyāmi vyartho bhavatu me'dhvaraḥ //
anena vacasā jātā mahatī me śiro vyathā //
pratijñāya kathaṃ yajñaḥ saṃpūrṇo'yaṃ bhaviṣyati

bhaṃgopāyaṃ na paśyāmi bhramāmi bhuvanatraye //
vidhvaṃsakāriṇaṃ jñātvā bhavaṃtaṃ paryupasthitaḥ

yathā na pūryate yajñastathedānīṃ vidhīyatām

// vāmana uvāca // //
maharṣe śṛṇu me vākyaṃ kā śaktirmama vidyate //
ko'haṃ kasmātkariṣyāmi yajñe devāḥ samāgatāḥ

ṛṣayo brāhmaṇāḥ sarve kathaṃ vyartho bhaviṣyati //
aparaṃ śṛṇu me vākyaṃ brahmarṣe brahmaṇaspate

na kalatraṃ na te putrāḥ kasmātprakṛtirīdṛśī //
yuddhaṃ vinā na te saukhyaṃ na saukhyaṃ kalahaṃ vinā

yādṛśastā dṛśo vā'pi vāgvādo'pi sadā priyaḥ //
snānaṃ saṃdhyā japo homastarpaṇaṃ pitṛdevayoḥ

nāradaḥ kurute cānyadanyatkurvaṃti brāhmaṇāḥ //
mamāpi kautukaṃ jātaṃ maharṣe vada satvaram

// nārada uvāca // //
pādmakalpe vyatikrāṃte rātryaṃte śṛṇu vāmana//
brahmāṇḍaṃ vāriṇā vyāptamanyatkiṃ cinna vidyate

apsu śete devadevaḥ sa ca nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //
sa brahmā sa śivo nāsti bhedasteṣāṃ parasparam

yadā bhavaṃti te bhinnā stadā devatrayaṃ ca te //
karttuṃ vārāhakalpaṃ tu bhinnā jātāstrayastadā

brahmaviṣṇuharā devā rajaḥsattvatamomayāḥ //
sṛṣṭiṃ brahmā karotyevaṃ tāṃ ca pālayate hariḥ

haraḥ saṃharate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram //
evaṃ pravartya deveśa upaviṣṭā varāsane //
kailāsaśikhare ramye maṃtrayaṃti parasparam

trayāṇāṃ ko varo devaḥ ko jyeṣṭhaḥ ko guṇādhikaḥ//
caturtho nāsti yo vetti sahasā te trayaḥ sthitāḥ

tebhyaḥ samutthitaṃ jyotirekībhūtaṃ tadaṃbare//
kālamānena yuktaṃ tadbhrāmte ravimaṃḍalam

ahaṃ jyeṣṭho hyahaṃ jyeṣṭho vādo'bhūddharabrahmaṇoḥ //
dvayorvivadatoḥ krodhātsaṃjāto'haṃ mukhātprabho

kathaṃ deva na jānāsi yaduktaṃ brahmaṇā tadā //
daśāvatārāste raṃtuṃ matsyakūrmādayaḥ purā

rudreṇa vāritā gatvā kalaho vo na yujyate //
tathaiva kṛtavānviṣṇuravatārāndaśaiva tān

kalpādau brahmaṇo vaktrātsaṃjāto'haṃ dvijottama //
kalahājanma me yasmāttasmānme kalahaḥ priyaḥ

kalpādau sṛjatā pūrvaṃ cinvitaṃ brahmaṇā svayam //
vedāntinā kathaṃ sṛṣṭiḥ karttavyā'ho hare mayā

naṣṭānvedānna jānāmi kva vedāste gatā iti //
pṛthvīmapi na jānāmi kiṃ sthāne kimadho gatā

gaṃtuṃ na vidyate śaktirjalamadhye mamādhunā //
avatāraistvayā kāryaṃ daśabhiḥ sṛṣṭirakṣaṇa m

jale jalecaro matsyo mahānadyāṃ bhaviṣyasi //
ādāya vedānvegena mama tvaṃ dātumarhasi

tathā ca kṛtavāndevo matsyarūpaṃ jale mahat //
vedānsamānayāmāsa dadau ca brahmaṇe purā //
kūrmarūpaṃ punaḥ kṛtvā maṃdaraṃ dhārayiṣyasi

ityukto brahmaṇā viṣṇurlakṣmīstvāṃ varayiṣyati //
purā citraṃ caritraṃ te mathane dṛṣṭavānaham

yadā rasātalaṃ prāptā pṛthivī naiva dṛśyate //
brahmāṃḍārthe sthānakṛte tatra sā naiva dṛśyate //

vārāhaṃ kriyatāṃ rūpaṃ brahmaṇā preritaḥ svayam //
mahāvarāharūpaṃ sa kṛtvā bhūmeradho gataḥ

uddhṛtya ca tadā viṣṇurdaṃṣṭrāgreṇa vasuṃdharām //
sa nināya yathāsthānaṃ mustāṃ va dharaṇītalāt

avatāraṃ tṛtīyaṃ vai harasyāpi manoharam //
yena sā pṛthivī pṛthvī parvataiḥ sahitā dhṛtā

caturthaṃ narasiṃhaṃ vai kathayāmi sudāruṇam//
ādityā aditeḥ putrā diteḥ putrau mahāvalau

hiraṇyakaśipurdaityo hiraṇyākṣo mahābalaḥ //
svarge devāḥ sthitāḥ sarve pātāle daityadānavāḥ

hiraṇyakaśipuścakre daityo rājyaṃ rasātale //
manuputrā dharāpṛṣṭhe sthāpitā devadānavaiḥ

vyavasthāṃ tāmatikramya hiraṇyakaśipurdvija //
rājyaṃ cakre dharāpṛṣṭhe surendraṃ sa vijitya ca

saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ gṛhītvā sā'marāvatīm//
grahītukāmo bubhuje putrapautraiḥ kṛtādaraḥ

prahlādapramukhānputrānsa pīḍayati maṃdadhīḥ //
putreṣu pāṭhyamāneṣu prahlādo'pi papāṭha tat

yena vai paṭhyamānena jāyate tasya vedanā //
bhuvanadvayarājyena daityo devānna manyate

tapasā toṣito brahmā dadau tasmai varaṃ prabhuḥ //
amaratvaṃ sa devebhyo manuṣyebhyaḥ surottama

kasmādapi na me bhūyānmaraṇaṃ yadi cedbhavet //
kiṃcitsiṃho naraḥ kiṃcidyo bhaveddharaṇīdharaḥ

tasmātkararuhaibhinno mariṣye na dharātale //
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā gato brahmā ca vismayam

kālena gacchatā tasya saṃjāto vigraho mahān//
devāḥ kiṃ me kariṣyaṃti viṣṇunā kiṃ prayojanam

yaṣṭavyo'haṃ sadā yajñai rudraḥ kiṃ me kariṣyati //
evaṃ hi varttamānasya prahlādaḥ stauti taṃ harim //

yenāsya jāyate mṛtyustameva smarate harim //
yadāsau vāryamāṇo'pi virauti ca hariṃ harim

caturbhujaṃ śaṃkhagadāsidhāriṇaṃ pītāṃbaraṃ kaustubha lāñchitaṃ sadā //
smarāmi viṣṇuṃ jagadekanāyakaṃ dadāti muktiṃ smṛtamātra eva yaḥ

anena vacasā kṣubdho daityo detyāndi deśa ha //
mārayadhvaṃ tu taṃ duṣṭaṃ gaja sarpajalāgnitaḥ

// prahlāda uvāca // //
gajepi viṣṇurbhujage'pi viṣṇurjale'pi viṣṇurjvalane'pi viṣṇuḥ //
tvayi sthito daitya mayi sthitaśca viṣṇuṃ vinā daityagaṇā'pi nāsti

yadā sa māryamāṇo'pi mṛtyuṃ prāpnoti na kvacit //
hiraṇyakaśiporvakṣo dahyate krodhavahninā //
tadā śikṣayituṃ putraṃ mukhāgre saṃniveśya ca

vacobhiḥ kaṭhinaiḥ putraṃ svayaṃ hantuṃ samudyataḥ // /
dhiktvā nārāyaṇaṃ stauṣi mamāriṃ stauṣi cetpunaḥ

puṣpalāvaṃ laviṣyāmi śiraste'haṃ varāsinā //
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā rudra indro varaṃ vada

ātmīyaṃ pitaraṃ muktvā kamanyaṃ stauṣi bālaka

yadā na paṭhate bālaḥ stauti no pitaraṃ svakam //
daṇḍenāhatya guruṇā prahlādaḥ preritaḥ punaḥ//
vadaikaṃ vacanaṃ śiṣya dehi me gurudakṣiṇām

yathā me tuṣyate svāmī dadāti vipulaṃ dhanam

// prahlāda uvāca // //
praharasva prathamaṃ māṃ kariṣye vacanaṃ guro //
staumi viṣṇumahaṃ yena trailokyaṃ sacarācaram

kṛtaṃ saṃvarddhitaṃ śāṃtaṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu //
brahmā viṣṇurharo viṣṇu rindro vāyuryamo'nalaḥ

prakṛtyādīni tattvāni puruṣaṃ paṃcaviṃśakam //
pitṛdehe gurordehe mama dehe'pi saṃsthitaḥ

evaṃ jānankathaṃ staumi mriyamāṇaṃ narādhamam

// gururuvāca // //
nareṣu ko'dhamaḥ śiṣya janmādimaraṇe'dhama //
kathaṃ na pitaraṃ stauṣi mriyamāṇo hariṃ harim // /

// prahlāda uvāca // //
bhojane śayane yāne jvare niṣṭhīvane raṇe //
harirityakṣaraṃ nāsti maraṇe'sau narādhamaḥ // ८- //
bhaye rājakule yuddhe vyādhau strīsaṃgame vane //
aśaktau vā'tha saṃnyāse maraṇe bhūmisaṃsthitāḥ //
smaraṃti mātaraṃ mūrkhāḥ pitaraṃ ca narādhamāḥ

mātā nāsti pitā nāsti nāsti me svajano janaḥ //
hariṃ vinā na ko'pyasti yadyuktaṃ tadvidhīyatām

ityādivacanaiḥ kruddho hantuṃ daityaḥ samutthitaḥ//
tadā mātā samāgatya putrasya purataḥ sthitā

bhrātaraḥ svajano bhaginī bhāṣate mā hariṃ vada //
ahaṃ mātā svasā ceyaṃ bhrātaraḥ svajano janaḥ //
yathā saṃmilitairvatsa sthīyate vahuvāsaram

// prahlāda uvāca // //
mātā me kā svasā me kā bhrātaraḥ ke pitā ca kaḥ //
svajanaṃ śṛṇu me mātaḥ sahitaiḥ sthīyate sadā

yasyāḥ pītaṃ mayā mūtraṃ purīṣamudare bahu //
sā mātā narako'smākamagre vaktuṃ na śakyate

nirmito na dvitīyastu nirmito viśvakarmaṇā //
tvādṛśastu pumānkaścidyasya no hadaye hariḥ

daśamāsaṃ dhruvaṃ manye mūtraṃ pāsyati tarpitaḥ //
bhrātaro bhrātaraḥ satyaṃ garbhe'pi syuḥ kathaṃ yadi

yudhyatastānkathaṃ mātā varākī vārayiṣyati //
svajano dṛśyate vṛddhaḥ pareṣu paṇḍitāyate

kuṭuṃbaṃ bhaṇyate kasmādyaśca nāyāti yāti ca //
baṃdhanaṃ ca kuṭumbasya jāyate narakāya naḥ

mātā me vidyate cānyā pitānyo bhrātaraśca ye//
svasā svajanasamvandhaṃ jñātvā muktimavāpnuyāt

mātā prakṛtirasmākaṃ svasā buddhirnigadyate //
ahaṃkārastato jāto yo'hamityanumīyate //

tanmātrāḥ sodarāḥ pañca ye gacchanti sahaiva me //
eṣā prakṛtirasmākaṃ vikāraḥ svajano mama

eteṣāṃ vāhako yastu puruṣaḥ pañca viṃśakaḥ //
sa me pitā śarīre'sminparamātmā hariḥ sthitaḥ

yadyasau cityante citte dṛśyate hṛdaye hariḥ //
aṇimādiguṇaiśvaryaṃ padaṃ tasyaiva jāyate

bhavatā sammataṃ rājyaṃ tanme nityaṃ tṛṇaiḥ samam //
yatra no pūjyate viṣṇurbrahmā rudro'nilo'nalaḥ

pratyakṣo dṛśyate yastu nirālambo bhramatyasau //
sa eva bhagavānviṣṇurya ete gagane sthitāḥ

dhruve baddhā grahāḥ sarve ya ete'pyuḍavaḥ sthitāḥ //
te sarve viṣṇuvacasā na pataṃti dharātale

kāle vināśaḥ sarveṣāṃ tenaiva vihitaḥ svayam //
iti saṃciṃtya me nāsti bhavadbhyo maraṇādbhayam

iti tadvacanasyāṃte padā hatvā pitā'bravīt //
kutrā'sau hanmi tatpūrvaṃ paścāttvāṃ haribhāṣiṇam

// prahlāda uvāca // //
pṛthivyādīni bhūtāni tānyeva bhagavānhariḥ //
sthale jale kiṃ bahunā sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

tṛṇe kāṣṭhe gṛhe kṣetre dravye dehe sthito hariḥ //
jñāyate jñānayogena dṛśyate kiṃ nu cakṣuṣā

brahmālaye yāti rasātale vā dharātale'sau bhramati kṣaṇena //
āghrāti gandhaṃ vidadhāti sarvaṃ śṛṇoti jānāti sa cātra viṣṇuḥ

ityuktaḥ sahajāṃ māyāṃ tyaktvā siṃhāsanotthitaḥ //
dṛḍhaṃ parikaraṃ baddhvā khaṅgaṃ cākṛṣya cojjvalam

hatvā taṃ phalakāgreṇa babhāṣe dussahaṃ vacaḥ //
idānīṃ smara re viṣṇuṃ no cejjavalitaku ṇḍalam //
patiṣyati śiro bhūmau phalaṃ pakvaṃ yathā nagāt

no ceddarśaya taṃ viṣṇumasmātstaṃbhādvinirgatam //
prahlādastu bhayaṃ tyaktvā cakre padmāsanaṃ bhuvi

vidhāya kaṃdharāṃ netumuccaiḥ śvāsaṃ nirudhya ca //
hṛdi dhyātvā hariṃ devaṃ maraṇāyonmukhaḥ sthitaḥ

prabho mayā tadā dṛṣṭamāścaryaṃ gaganādbhuvi //
puṣpamālā sthitā kaṇṭhe prahlādasya svayaṃ gatā

gaganaṃ vyāpyamānaṃ ca kiṃkimevaṃ kṛtaṃ janaiḥ //
jhaṭiti truṭyati stambhācchabdena kṣubhito janaḥ

dharaṇī yāti pātālaṃ dyaurvā bhūmiṃ sameṣyati //
patiṣyati śiro bhūmau khaḍgaghātāhataṃ nu kim

tāvatstaṃbhādviniṣkrāntaḥ siṃhanādo bhayaṃkaraḥ //
bhūmau nipatitāḥ sarve daityāḥ śabdena mūrcchitāḥ

hiraṇyakaśiporhastātkhaḍgacarma papāta ca //
na sa jānāti kiṃ kimetaditi punaḥpunaḥ

utthito vīkṣate yāvattāvatpaśyati taṃ harim //
adho naraṃ sthitaṃ siṃhamupariṣṭādvibhī ṣaṇam

daṃṣṭrā karālavadanaṃ lelihānamivāṃbaram //
jājvalyamānavapuṣaṃ pucchācchoṭitamastakam

mahākaṇṭhakṛtārāvaṃ saśabda miva toyadam //
samucchvasitakeśāṃtaṃ durnirīkṣyaṃ surāsuraiḥ

narasiṃhamatho dṛṣṭvā nipapāta punaḥ kṣitau //
vigṛhya keśapāśe taṃ bhrāmayāmāsa cāṃbaram

bhrāmayitvā śataguṇaṃ pṛthivyāṃ samapothayat //
na mamāra sa daityendro brahmaṇo varakāraṇāt

gaganasthaistadā devai ruccaiḥ saṃsmārito hariḥ //
daityaṃ jānuni cānīya vakṣo hṛṣṭo nirīkṣya ca

jayajayeti yakṣānāṃ surāṇāṃ so'vadhārayat //
śabdaṃ karṇe bhujau sajjau kṛtvā tau padmalāṃchitau

bibheda vakṣo daityasya vajraghātakiṇāṃkitam//
nakhaiḥ kundasumaprakhyairasthisaṃghātakarśitam

bhinne vakṣasi daityendro mamāraca papāta ca //
tadā saharṣamabhavattrailokyaṃ sacarācaram

mamāpi tṛptiḥ sañjātā prasādāttava keśava//
yadā puratraye dagdhe prasādācchaṃkarasya ca

hiṇyākṣe punarjātā sā kāle vinipātite //
idānīṃ nāsti me tṛptiḥ kutra yāmi karomi kim

pṛthivyāṃ kṣatriyāḥ santi na yudhyaṃte parasparam//
devānāṃ dānavaiḥ sārddhaṃ nāsti yuddhaṃ kathaṃ prabho

idānīṃ balinā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram//
pañcamo yo'vatāraste na jāne kiṃ kariṣyati //
valinigrahakālo'yaṃ taddarśaya janārdana

// sārasvata uvāca // //
tadetatsakalaṃ śrutvā babhāṣe vāmano munim

// vāmana uvāca // //
śṛṇu nārada yadvṛttaṃ hiṇyakaśipau hate //
daityarājaḥ kṛto rājā prahlādo'tīva vaiṣṇavaḥ

tena rājyaṃ dharāpṛṣṭhe kṛtaṃ saṃvatsarānbahūn//
tasyāpi kurvato rājyaṃ vigraho hi suraiḥ samam

no paśyāmyapi daityānāṃ pūrvavairamanusmaran//
utpādya putrānsabahūnrājyaṃ cakre sa puṣkalam

virocanādbalirjāto bāla eva yadā'bhavat //
ekānte sa hariṃ jñātvā tadā yogena kenacit

muktvā rājyaṃ priyānputrāngato'sau girisānuṣu //
kalpāntasthāyinaṃ dehaṃ tasya cakre janārddanaḥ

daityānāṃ dānavānāṃ ca bahūnāṃ rājyakāraṇe //
vivādotīva saṃjātaḥ ko no rājā bhavediti

// nārada uvāca // //
hiṇyākṣasya ye putrāḥ pautrāśca balavattarāḥ //
virocanaprabhṛtayaḥ santi ye balavattarāḥ

vṛṣaparvāpi balavānrājyārthe samupasthitaḥ //
indravitteśavaruṇā vāyuḥ sūryonalo yamaḥ

daityena sadṛśā na syurbalarūpakṣamādibhiḥ //
audāryādiguṇaiḥ kṛtvā santatyā cāsurādhikaḥ

śukreṇā cāryamāṇāste yuddhyaṃte ca parasparam//
amṛtāharaṇe dauṣṭyaṃ yadā daityāḥ smaranti tat

pītāvaśeṣamamṛtaṃ kasmādyacchaṃti devatāḥ //
nāsmākamiti saṃnahya yudhyante ca parasparam

kadācidapi no yuddhaṃ viśrāṃtimupagacchati //
ekakāryodyatā yasmādbahavo daityadānavāḥ

pītvā'mṛtaṃ surā jātā amarāste jayanti ca //
devadānavadaityānāṃ gandharvoragarakṣasām //
viṣṇurbalādhiko yuddhe tadetatkāraṇaṃ vada

//
// vāmana uvāca // //
anādinidhanaḥ karttā pātā harttā janārdanaḥ//
eko'yaṃ sa śivo devaḥ sa cāyaṃ brahmasaṃjñitaḥ //
ekasya tu yadā kāryaṃ jāyate bhuvane nṛpa

tasya dehaṃ samāśritya mṛtyukāryaṃ kurvaṃti te //
brahmāṃḍaṃ sakalaṃ viṣṇoḥ karadaṃ varado yataḥ //
tasmādbalādhiko viṣṇurna tathānyo'sti kaścana

pālanāyodyato viṣṇuḥ kimanyaiścarmacakṣubhiḥ //
indrādyāśca surāḥ sarve viṣṇorvyāpārakāriṇaḥ

sṛṣṭiṃ kṛtvā tato brahmā kailāse saṃsthito haraḥ //
na śakyate surairviṣṇurbhrāmyante bhuvanatraye

jagatyasminyadā kaścidvaiparītyena vartate //
tasyocchedaṃ samāgatya karotyeva janārdanaḥ

tvamejaya mahābāho na mano nāradā'dayam //
sarvapāpaharāṃ divyāṃ tāṃ kathāṃ kathayāmyaham

purā vivadatāṃ teṣāṃ daityānāṃ rājyahetave //
prahlādena samāgatya vyavasthā vihitā svayam

sarvalakṣaṇasaṃ panno dīrghāyurbalavattaraḥ //
yajñaśīlaḥ sadānaṃdo bahuputrotidurjayaḥ

na yudhyate suraiḥ sākaṃ viṣṇuṃ yo vetti durjayam //
saṃgrāme maraṇaṃ nāsti yasya yaḥ sarvadakṣiṇaḥ

ātmano vacanaṃ vyarthaṃ na karoti kathaṃcana //
sarveṣāṃ putrapautrāṇāṃ madhye yo rājate śriyā

abhiṣiktastu śukreṇa sa vo rājā bhavediti //
gurupramāṇamityuktvā yayau yatrāgataḥ punaḥ

tathā ca kṛtavaṃtaste sahitā daityadānavāḥ //
virocanaprabhṛtayaḥ putrāḥ pautrāḥ svayaṃgatāḥ

pratyekaṃ vīkṣitāḥ sarve guruṇā jñānapūrvakam //
prahlādena guṇāḥ proktā na te saṃti virocane

anyeṣāmapi daityānāṃ vṛṣaparvāpi nedṛśaḥ //
yathā nirīkṣitāḥ putrā baliprabhṛtayo mune //
sarvānsaṃvīkṣya śukreṇa balau dṛṣṭā guṇāstathā

balidehe'dhikāndṛṣṭvā daityebhyo viniveditāḥ //
balirguṇādhiko daityāḥ kathaṃ kāryaṃ bhavenmayā

kenāpi daivayogena baliriṃdro bhaviṣyati //
yādṛśastu pitā loke tādṛśastu suto bhavet

pautraśca niścitaṃ tādṛgbhavatīti na cetsutaḥ //
prahlādastu mahāyogī vaiṣṇavo viṣṇuvallabhaḥ

tasmādvirocane keciddhiraṇyakaśiporguṇāḥ //
jyeṣṭho virocano rājye yadi cetkriyate'surāḥ //
narasiṃhaḥ samāgatya niścitaṃ mārayiṣyati

muktaṃ virocanenāpi rājyaṃ maraṇabhīruṇā //
prahlādasya guṇāḥ sarve balidehe vyavasthitāḥ

evaṃ te samayaṃ kṛtvā baliṃ rājye'bhyaṣiṃcaya n //
yaḥ prahlādaḥ sa vai viṣṇuryo viṣṇuḥ sa baliḥ svayam

ato mitrīkṛto devairvigrahaistu vivarjitaḥ //
ekībhāvaṃ kṛtaṃ sarvaṃ balirājye surāsuraiḥ

tasyāpi bhāṣitaṃ śrutvā deveṃdro mama maṃdire //
samāgatā vālakhilyāḥ śaptohaṃ vāmanaḥ kṛtaḥ

prasādya te mayā proktāḥ śāpamuktipradā mama //
bhaviṣyatīti tairuktaṃ balinigrahaṇādanu

tavāpi kautukaṃ yuddhe baliryajñaṃ karoti ca //
devānāṃ nigraho nāsti sarve yajñe samāgatāḥ

sa māṃ yajati yajñena vadhaṃ tasya karotu kaḥ //
ahaṃ ca vāmano jāto nāradaḥ kautukānvitaḥ

viparītamidaṃ sarvaṃ varttate mama cetasi //
tathā'pi kramayogena sarvaṃ bhavyaṃ karomyaham

// nārada uvāca // //
prasādaṃ kuru deveśa yuddhārthaṃ kautukaṃ mama //
ekena brāhmaṇenājau hanyaṃte kṣatriyā yadā //
pitrā proktaṃ ca me pūrvaṃ tadā yuddhaṃ bhaviṣyati

brāhmaṇosi bhavāñjātaḥ kadā yuddhaṃ kariṣyasi //
vihasya vāmano brūte satyaṃ tava bhaviṣyati

jamadagnisuto bhūtvā guruṃ kṛtvā maheśvaram//
kārttavīryaṃ vadhiṣyāmi bahubhiḥ kṣatriyaiḥ saha

samaṃtapaṃcake paṃca kariṣye rudhirahradān //
tatrāhaṃ tarpayiṣyāmi pitṝnatha pitāmahān

puṇyakṣetraṃ kariṣyāmi bhavāṃstatrāgamiṣya ti //
paraṃ ca kautukaṃ yuddhe bhaviṣyati tava priyam

brāhmaṇebhyo grahīṣyaṃti yadā kuṃ kṣatriyāḥ punaḥ //
tadaiva tānhaniṣyāmi punardā syāmi medinīm

trisaptavāraṃ dāsyāmi jitvā jitvā vasuṃdharām //
śastranyāsaṃ kariṣyāmi nirviṇṇo yuddhakarmaṇi //
vihariṣyāmi ramyeṣu vaneṣu girisānuṣu

laṃkāyāṃ rāvaṇo rājyaṃ kariṣyati mahābalaḥ //
trailokyakaṃṭakaṃ nāma yadāsau dhārayiṣyati

tadā dāśarathī rāmaḥ kausalyānaṃdavarddhanaḥ //
bhaviṣye bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ gamiṣye yajñamaṃḍape

tāḍakāṃ tāḍayitvāhaṃ subāhuṃ yajñamaṃdire //
nītvā yajñādgamiṣyāmi sītāyāstu svayaṃvare

pariṇeṣyābhi tāṃ sītāṃ bhaṃktvā māheśvaraṃ dhanuḥ //
tyaktvā rājyaṃ gamiṣyāmi vane varṣāṃścaturdaśa

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ prathamaṃ me bhaviṣyati //
nāsākarṇavihīnāṃ tāṃ kariṣye rākṣasīṃ vane

caturddaśasahasrāṇi triśiraḥkharadūṣaṇān //
dhatvā haniṣye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgarūpiṇam

hṛtadāro gamiṣyāmi dagdhvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam //
sugrīveṇa samaṃ maitrīṃ kṛtvā hatvā'tha vālinam

samudraṃ baṃdhayiṣyāmi nalapramukhavānaraiḥ //
laṃkāṃ saṃveṣṭayiṣyāmi mārayiṣyāmi rākṣasān

kumbhakarṇaṃ nihatyājau meghanādaṃ tato raṇe //
nihatya rāvaṇaṃ rakṣaḥ paśyatāṃ sarvarakṣasām

vibhīṣaṇāya dāsyāmi laṃkāṃ devavinirmitām//
ayodhyāṃ punarāgatya kṛtvā rājyamakaṃṭakam

kāladurvāsasościtracaritreṇāmarāvatīm //
yāsyehaṃ bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ rājyaṃ putre nivedya ca

dvāpare samanuprāpte kṣatriyairbahubhirmahī//
bhārākrāṃtā na śaknoti pātālaṃ gaṃtumudyatā

mathurāyāṃ tadā karttā kaṃso rājyaṃ mahāsuraḥ //
śiśupālajarāsaṃdhau kālanemirmahāsuraḥ

pauṃḍrako vāsudevaśca bāṇo rājā mahāsuraḥ //
gajavājituraṃgāḍhyā vadhyaṃte me tadā mune

kalau svalpodakā meghā alpadugdhāśca dhenavaḥ //
dugdhe ghṛtaṃ na caivāsti nāsti satyaṃ janeṣu ca

corairupahatā lokā vyādhibhiḥ paripīḍitāḥ //
trātāraṃ nābhi gacchaṃti yuddhāvasthāṃ gatā api

kṣudrāḥ paścimavāhinyo nadyaḥ śuṣyaṃti kārttike //
ekādaśīvrataṃ nāsti kṛṣṇā yā ca caturddaśī

na jānāti janaḥ kaścidvikrāṃtamapi sve gṛhe //
daridropahataṃ sarvaṃ saṃdhyāsnānavivarjitam //
bhaviṣyati kalau sarvaṃ na tatpūrvayugatraye

pitaraṃ mātaraṃ putrastyaktvā bhāryāṃ niṣevate //
na guruḥ svajanaḥ kaścitko'pi kaṃ nānusevate

yathāyathā kalirvyāptiṃ karoti dharaṇītale //
tathātathā janaḥ sarva ekākāro bhaviṣyati

mlecchairupahataṃ sarvaṃ saṃdhyāsnānavivarjitam//
kalkirityabhivikhyāto bhaviṣye brāhmaṇo hyaham

mlecchānāṃ chedanaṃ kṛtvā yājñavalyapurohitaḥ //
bahusvarṇena yajñena yakṣye niṣkṛtikāraṇāt

bhaviṣyaṃtyavatārā me yuddhaṃ teṣu bhaviṣyati //
idānīṃ balinā yuddhaṃ kariṣyaṃti na devatāḥ

sa māṃ yajati daityendro na me vadhyo balirbhavet //
sarvasvadānaniyamaṃ karoti sa mahādhvare //

// sārasvata uvāca // //
ityuktvā nāradaṃ devo visṛjya tamathābhyagāt //
draṣṭuṃ balikṛtaṃ yajñaṃ devakāryaprasiddhaye

vāmano nagaraṃ gatvā vīkṣamāṇo gṛhādgṛham //
brāhmaṇānāṃ gṛhaṃ gatvā bhojanaṃ sa tu yācate

nityaṃ snānaparo vipro vedādhyayanatatparaḥ //
vāmano labhate bhikṣāṃ bhojanaṃ dvijamaṃdire

catuṣpatheṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca //
āste parivṛto lokaiścālayanvipulāṃ kaṭim

śiro vidhūnate sthūlaṃ sthūlaskandho mahāhanuḥ //
nṛtyate tālamānena gāyatyatimanoharam

vedānadhīte caturo vāmano dvijasaṃsadi //
daityānāṃ tanayāḥ sarve brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

vāmanaṃ paryupāsaṃte divārātraṃ manoramam //
atha taiḥ sakalairnīto vāmano yajñamaṃḍape

niścitaṃ maṭhikāsthānaṃ yācitavyo balistvayā //
tadāsmākaṃ mahacchreyo deśasya nagarasya ca

vijñapto vāmanaḥ sarvairdaityadvijakumārakaiḥ //
vāmana vastavyaṃ daityeṃdranagare sadā

// sārasvata uvāca // //
praviveśa tathetyuktvā vāmano yajñamaṃḍape //
tataḥ kolāhalo jāto dvāḥsthairdvāri kṛto mahān

brāhmaṇairbahubhiḥ sārddhaṃ vedānuccārayansthitaḥ //
tato vedadhvanirjāto mahānvai yajñamaṃḍapre

praviṣṭau prathamaṃ daityau daityāya viniveditaḥ //
draṣṭuṃ samāgato deva brāhmaṇo vāmano'dhvare

bhavaṃtaṃ kautukāttāvaddvāradeśe samāviśat //
eka eva yathāyāti vāmanastava sannidhau

nirīho vāmano deva yāvattatraiva kiṃcana //
vedānāṃ tu dhvaniṃ kṛtvā caturṇāmekavaktrataḥ

balirhṛṣṭo'bravīdvākyaṃ dvāḥsthamenaṃ praveśaya //
pūjayiṣyāmi vipredraṃ dāsye cāsya yadīpsitam

smarāmi smṛtivākyāni yāni prāha gururmama //
kiṃcidvedamayaṃ pātraṃ kiṃcitpātraṃ tapomayam

āgamiṣyati yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati //
yajñe pravarttamāne tu dātavyā dakṣiṇā mayā

vāmano na vicāryastu satyamastu vaco mama //
iti śrutvā guruḥ śukro vārayāmāsa taṃ balim

śukra uvāca // //
dvāri pūjyā dvijāḥ saveṃ dīnāṃdha kṛpaṇādayaḥ //
badhirā vāmanāḥ kubjā rogiṇo ye tu niṣṭhurāḥ

suvarṇarajatairvastrairvāmano dvāri pūjyatām //
caturṇāṃ tu vṛthā janma vṛthā dānāni ṣoḍaśa

aputrāṇāṃ vṛthā janma ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ //
parapākaṃ ca yeśnaṃti paradāraratāśca ye

anyāyenārjitaṃ vittaṃ na deyaṃ śreya icchatā //
vyarthamabrāhmaṇe dānamārūḍhapatite tathā

saṃdhyāhīne dvije naṣṭe patite taskare tathā //
guroścāprītijanake pitṛmātṛparāṅmukhe //

brahmabandhau ca yaddataṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau //
vedavikrayake caiva kṛtaghne grāmayājake

strīnirjite ca yaddattaṃ vyālagrāhe tathaiva ca //
parivāreṣu yaddattaṃ vṛthā dānāni ṣoḍaśa

// sārasvata uvāca // //
atrāṃtare balirbrūte naivaṃ vācyaṃ tvayā guro //
vedānadhīte yaḥ kaścitsa me viṣṇuḥ samāgataḥ

na vilaṃbastu karttavyaḥ śrotriye gṛhamāgate //
abhyutthānena vacasā pādaprakṣālanena ca

yathā śaktyā pradātavyaṃ bhojanaṃ gṛhamedhinā //
apūjito yadā yāti vāmano maṃḍapādbahiḥ

tadāyaṃ vyarthatāṃ yāti yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ //
atrāṃtare samānīto vāmano balisaṃnidhau

āyāṃtaṃ dadṛśe daityo vāmanaṃ viṣṇurūpiṇam //
jājvalyamānaṃ vapuṣā piṃgalaṃ sūryasaṃnibham

utthāyābhimukhaḥ prāyānnamaskṛtyāgrataḥ sthitaḥ //
dhanyo'haṃ yasya me yajñe prāpto viṣṇusamo dvijaḥ

vedimadhye samānīto dadau tasyāsanaṃ baliḥ //
pādyamācamanīyaṃ ca dattvārghyaṃ viṣṭaraṃ baliḥ //
śrīkhaṃḍagaṃdhapuṣpādyaiḥ pūjayitvāgrataḥ sthitaḥ

madhuparkaṃ ca gāṃ tasmai satvaraṃ sa nivedya ca //
āghrāte madhuparke ca vāmanena tataḥ param

svāgataṃ balinā proktaṃ svastītyuktaṃ dvijanmanā //
ahamarthī samāyāto dīyatāṃ vada kiṃ vibho

medinīṃ dehi me daitya kiyanmātrāṃ dvijottama //
vāsārthaṃ mama daityendra dīyatāṃ me krama trayam

vidhāya maṭhikāṃ divyāṃ śiṣyānadhyāpayāmyaham //
dattaṃ kramatrayaṃ tubhyaṃ gṛhītaṃ vāmano'bravīt

mā dehītyavadacchukro viṣṇureva sanātanaḥ //
hṛṣṭo brūte baliḥ śukraṃ pātraṃ syātkimataḥ param

savyaṃ kṛtvā balirdarbhānsākṣatāndakṣiṇe kare //
prayogaṃ na guruścakre na muṃcati jalaṃ kare

vismitā ṛṣayaḥ sarve hotāro ye sabhāsadaḥ //
brāhmaṇā baṭavo daityā bhāryāputrāśca bāṃdhavāḥ

dattaṃ gṛhītamityukte kasmāttoyaṃ na muñcati //
vāmanāya kare toyaṃ vivekāya pradīyate

yaddānaṃ vacasā dattaṃ karmaṇā nopapādyate //
vidhāya narake pūye yajamānaṃ na niṣkṛtiḥ

uśanā prāha daityendra vāmano harirityayam //
kenāpi daivayogena tvāṃ draṣṭuṃ samupāgataḥ

apriyaṃ vā priyaṃ vāpi na jāne kiṃ kariṣyati //
babhāṣe bhārgavaṃ yaṣṭā śrūyatāṃ vacanaṃ guro

procyate dānakāleṣu yajamānairdvijairapi //
ahamindro dvijo viṣṇurdravyamādityadevatā //
tatkathaṃ na mayā deyaṃ viṣṇave prīyatāmiti

ityuktvā sa dadau toyaṃ vāmanāya kare baliḥ //
tataḥ kimidamityuktvā saṃsthito maṇḍapādbahiḥ

madhye'pi vāmano vipro balimātro vabhūva saḥ //
dattahasto'surendreṇa grahītuṃ tu padatrayam

yajamānadvijau haṣṭau dṛṣṭau yajñe surādibhiḥ //
vavṛdhe vāmanotīva kṛtvā rūpaṃ caturbhujam

nārado'pi samāyāto babhāṣe ki kṛtaṃ bale //
śiṣyābhyāṃ sahito hṛṣṭo narīnarti puraḥ sthitaḥ

gṛhāṇa dakṣiṇāṃ deva sabhāryo bhāṣate baliḥ //
adya kiṃ na mayā prāptaṃ yadgṛhṇāti janārddanaḥ //

sārddhakramakṣayaṃ kṛtvā dharaṇīṃ yācate trayam //
yadasti tena kartavyaḥ santoṣo madhusūdana

varddhamānaṃ hariṃ dṛṣṭvā brāhmaṇā ṛṣayaḥ surāḥ //
tuṣṭuvurgagane yāṃtaṃ bhagavaṃtaṃ janārddanam

// devarṣaya ūcuḥ // //
jaya deva jayānanta jaya viṣṇo jayā'cyuta //
jaya matsya namastubhyaṃ jaya kūrma dharādhara

varāhāya namastubhyaṃ narasiṃha namonamaḥ //
jāmadagnya namastubhyaṃ jaya rāma salakṣmaṇa

jaya kṛṣṇa jagannātha jaya devakinandana //
namāmi buddhaṃ kṛṣṇaṃ ca kalkinaṃ praṇamāmyaham

// sārasvata uvāca // //
narīnarti tathā stauti nārado gaganaṃ gataḥ //
yoginaḥ sanakādyā ye stuvaṃti ca janārdanam

antarikṣe gate kṛṣṇe varddhamāne baleḥ puraḥ //
ūrdhvavaktrāḥ sthitāḥ sarve nirī kṣante divākaram

dṛṣṭacchatrākṛtistāvatpaścādūrdhvaṃ gato hariḥ //
cūḍāmaṇirivābhāti bhāskaro harimastake

daityairnirīkṣitaḥ samyaglalāṭe tilakāyate //
hariḥ saṃvarddhate yāvatkarṇe'sau kuṇḍalāyate

varddhamānasya ca harerhṛdaye kaustubhāyate //
iṃdrādyā devatā rudrā vasavo gagane sthitāḥ

ūrdhvaṃ punaryatra harirna tatra gaganaṃ matam //
vanamālā tadā kaṇṭhe vāsavena niveśitā

pṛthivī kampate sarvā divisthaṃ sūryamaṇḍalam //
kiṃ bhaviṣyati daityāste bhītāḥ paśyaṃti bhāskaram

nābhau padmāyate sūryaḥ kaṭau ca raśanāyate //
evaṃ saṃvarddhito viṣṇurjagṛhe ca padadvayam

sthānaṃ nāsti tṛtīyasya brahmāṃḍaṃ sakalaṃ kṛtam //
ahardaṇḍo jagatsraṣṭā brahmadaṃḍāyate tadā

devadānava gaṃdharvamanuṣyoragapannagaiḥ //
pūjyate caraṇo viṣṇoḥ stūyate cānumīyate

dharmātmā yatadaṇḍo hi gaṃdharvairgīyate muhuḥ //
jyotiścakrākṣadaṃḍaḥ kiṃ hariṇā nirmitaḥ svayam

jitvedaṃ bhuvanaṃ gaṃgā dhvajadaṃḍo'maraiḥ kṛtaḥ //
trivikramāṃghridaṇḍo'yaṃ kīrtidaṃḍāyate dhruvam

vegenākṣipya hariṇā nīto brahmāṃḍamastake //
pādastanmastakaṃ bhittvā bahiryāsyati vegataḥ

tāvadbrahmāṃḍavego'yaṃ virāḍiti hi saṃjñitaḥ //
sa sarva bījarūpo hi paramātmeti gadyate

tenedaṃ sakalaṃ jātaṃ pādasyāgre vyavasthitam//
brahmāṃḍabhedanaṃ kṛtvā na gantavyaṃ bahistvayā

tenaiva saha brahmāṃḍe paphāla caraṇo hareḥ //
brahmāṃḍaṃ jarjaraṃ jātaṃ pādasaṃkocanādapi

bhinne tasminsamāyātaṃ brāhmaṃ toyaṃ jagattraye //
viṣṇupādodbhavā gaṃgā mastakānniḥsṛtā tadā

trailokyaplāvinī devī yā rudreṇa svayaṃ dhṛtā //
svardhunī pūjyate svarge gaṃgeti gāṃ gatā satī //

pātāle sā yadā prāptā khyātā tripathagaiva sā //
yasyāḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet

darśanādaśvamedhasya saṃpūrṇasya phalaṃ labhet //
snānamātreṇa naśyeta saptajanmakṛtaṃ tvagham

snātvā saṃpūjayedyastu devau hariharau naraḥ //
indralokamatikramya viṣṇuloke mahīyate //

viṣṇupādodakaṃ pītvā jñātvā tattvāni saṃyamī //
upoṣya divasaṃ viṣṇormuktiṃ gacchati dehavān

śuddhasvabhāvasattvasthā viraktā janmabhūmiṣu //
saṃsārabaṃdhanaṃ chittvā yāti te paramāṃ gatim

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye balinigrahavṛttāṃtavarṇanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ