સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.18-4

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
વસ્ત્રાપથે મહાક્ષેત્રે સમ્પ્રાપ્તો વામનો યદા ॥
તદાપ્રભૃતિ કિં ચક્રે તન્મે વિસ્તરતો વદ

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
વામનો વસતિં ચક્રે ભવસ્યાગ્રે નૃપોત્તમ ॥
સ્વર્ણરેખાજલે સ્નાત્વા ભવં સમ્પૂજ્ય ભાવતઃ

એકાંતે નિર્મલે સ્થાને કણ્ટકાસ્થિવિવર્જિતે ॥
કૃષ્ણાજિનપરિચ્છન્ન ઉપવિષ્ટો વરા સને

કૃત્વા પદ્માસનં ધીરો નિશ્ચલોઽભૂદ્દ્વિજોત્તમઃ ॥
વિધાય કન્ધરાબંધમૃજુનાસાવલોકકઃ

ગૃહક્ષેત્રકલત્રાણાં ચિંતાં મુક્ત્વા ધનસ્ય ચ ॥
માયાં ચ વૈષ્ણવીં ત્યક્ત્વા કૃતમૌનો જિતેન્દ્રિયઃ

નિરાહારો જિતક્રોધો મુક્તસંસારબંધનઃ ॥
ભુજૌ પદ્માસને કૃત્વા કિઞ્ચિન્મીલિતલો ચનઃ ॥
મનોતિચંચલં જ્ઞાત્વા સ્થિરં ચક્રે હૃદિ દ્વિજઃ

ક્રમેણાભ્યાસયોગેન ભિન્નાંશ્ચક્રે સ ચૈકતઃ ॥
પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનાખ્યાંશ્ચ મારુતાન્

એવં તં હૃદયે કૃત્વા ગૃહીત્વા સર્વસન્ધિષુ ॥
આનીય બ્રહ્મણઃ સ્થાને દૃઢં બ્રહ્મણ્યયોજયત્

ગૃહીત્વા પવનં બાહ્યં યદા પૂર યતે તનુમ્ ॥
તદા સ પૂરકો જ્ઞેયો રેચકં તુ વદામ્યહમ્

યદા ચાભ્યન્તરો વાયુર્બાહ્યે યાતિ ક્રમાન્નૃપ ॥
તદા સ રેચકો જ્ઞેયઃ સ્તમ્ભનાત્કુમ્ભકો ભવેત્

પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ યદા જાનંતિ યોગિનઃ ॥
મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સર્વૈઃ સપ્તજન્મકૃતૈરપિ

॥ રાજોવાચ ॥
કાનિ તત્ત્વાનિ કો દેહી કિં જ્ઞેયં યોગિનાં વદ ॥
ઉત્પન્નજ્ઞાનસદ્ભાવો યોગયુક્તઃ કથં ભવેત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રકૃતિશ્ચ તતો બુદ્ધિરહંકારસ્તતોઽભવત્ ॥
તન્માત્રપંચકં તસ્માદેષા પ્રકૃતિરષ્ટધા

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેંદ્રિયાણિ ચ ॥
એકાદશં મનો વિદ્ધિ મહા ભૂતાનિ પંચ ચ

ગણઃ ષોડશકઃ સાંખ્યે વિસ્તરેણ પ્રકીર્તિતઃ ॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ પુરુષઃ પંચવિંશકઃ

દેહીતિ પ્રોચ્યતે દેહે સ ચાત્માનં ચ પશ્યતિ ॥
વિંદન્તિ પરમાત્માનં ષષ્ઠં તં વિંશતેઃ પરમ્

આસનાદિપ્રકારા યે તે જ્ઞેયાઃ પ્રથમં સદા ॥
યદા દીપશિખાપ્રાયં જ્યોતિઃ પશ્યંતિ તે હૃદિ

ઉત્પન્નજ્ઞાનસદ્ભાવા ભણ્યાસ્તે યોગિનો બુધૈઃ ॥
પૂર્વં જરાં જરયતિ રોગા નશ્યતિ દૂરતઃ

સર્વપાપચયે ક્ષીણે પશ્ચાન્મૃત્યું સ વિંદતિ ॥
મૃતો લોકે નરો નાસ્તિ યોગી જાનાતિ ચેત્સ્વયમ્

તદા દ્વારાણિ સંરુદ્ધ્ય દશ પ્રાણાન્સ મુઞ્ચતિ ॥
પુણ્ય પાપક્ષયં કૃત્વા પ્રાણા ગચ્છંતિ યોગિનામ્ ॥
અણિમાદિગુણૈશ્વર્યં પ્રાપ્નુવંતિ શિવાલયે

અનેન ધ્યાનયોગેન ભવં પશ્યતિ માનવઃ ॥
મનસા ચિંતિતં સર્વં સમ્પ્રાપ્તં ભવદર્શનાત્

એવમાસ્તે યદા વિપ્રો વામનો ભવસન્નિધૌ ॥
ગગનાદવતીર્ણં તં તદા પશ્યતિ નારદમ્

॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
મહર્ષે કુશલં તેઽદ્ય કસ્માદાગમ્યતે ત્વયા ॥
પ્રણમામિ મહર્ષે ત્વાં બ્રહ્મૈવ ત્વં જગત્ત્રયે

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
સ્વર્ગ લોકાદહં પ્રાપ્તઃ કુશલં કિં બ્રવીમિ તે

યાતાયાતૈર્દિનેશસ્ય પૂર્ય્યતે બ્રહ્મણો દિનમ્ ॥
દિનાંતે જાયતે રાત્રી રાત્રૌ નશ્યંતિ દેવતાઃ

કા કથા મૃત્યુલોકસ્ય યે મ્રિયંતે દિનેદિને ॥
નભો ધૂમાકુલં જાતં દેવા બલિગૃહે ગતાઃ

સપ્તર્ષયો ગતાસ્તત્ર બ્રહ્મણા બ્રહ્મચારિણઃ ॥
હાહાહૂહૂસ્તુંબરુશ્ચ ગતૌ નારદપર્વતૌ

અપ્સરોગણગન્ધર્વાઃ સંપ્રાપ્તા બલિમંદિરે ॥
ઉત્પાતશાંતિકો યજ્ઞઃ ક્રિયતે બલિના સ્વયમ્

તત્રૈવ ગન્તુમિચ્છામિ દ્રષ્ટું યજ્ઞં બલેર્ગૃહે ॥
સહસ્રમેકં યજ્ઞાનામેકોનં વિદધે બલિઃ

દૈત્યાનાં ભુવનં સર્વં સંપૂર્ણેઽસ્મિન્ભવિષ્યતિ ॥
અસાવતિશયઃ કોઽપિ પ્રારબ્ધો યજ્ઞકર્મણિ ॥
દ્વિજાતિભ્યો મયા દેયં યેન યદ્યાચ્યતે સ્વયમ્

વારિતેનાપિ મે દેયં સત્યમસ્તુ વચો મમ ॥
આત્માનમપિ દારાંશ્ચ રાજ્યં પુત્રાન્પ્રિયાન્મમ

પ્રાર્થિતશ્ચેન્ન દાસ્યામિ વ્યર્થો ભવતુ મેઽધ્વરઃ ॥
અનેન વચસા જાતા મહતી મે શિરો વ્યથા ॥
પ્રતિજ્ઞાય કથં યજ્ઞઃ સંપૂર્ણોઽયં ભવિષ્યતિ

ભંગોપાયં ન પશ્યામિ ભ્રમામિ ભુવનત્રયે ॥
વિધ્વંસકારિણં જ્ઞાત્વા ભવંતં પર્યુપસ્થિતઃ

યથા ન પૂર્યતે યજ્ઞસ્તથેદાનીં વિધીયતામ્

॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
મહર્ષે શૃણુ મે વાક્યં કા શક્તિર્મમ વિદ્યતે ॥
કોઽહં કસ્માત્કરિષ્યામિ યજ્ઞે દેવાઃ સમાગતાઃ

ઋષયો બ્રાહ્મણાઃ સર્વે કથં વ્યર્થો ભવિષ્યતિ ॥
અપરં શૃણુ મે વાક્યં બ્રહ્મર્ષે બ્રહ્મણસ્પતે

ન કલત્રં ન તે પુત્રાઃ કસ્માત્પ્રકૃતિરીદૃશી ॥
યુદ્ધં વિના ન તે સૌખ્યં ન સૌખ્યં કલહં વિના

યાદૃશસ્તા દૃશો વાઽપિ વાગ્વાદોઽપિ સદા પ્રિયઃ ॥
સ્નાનં સંધ્યા જપો હોમસ્તર્પણં પિતૃદેવયોઃ

નારદઃ કુરુતે ચાન્યદન્યત્કુર્વંતિ બ્રાહ્મણાઃ ॥
મમાપિ કૌતુકં જાતં મહર્ષે વદ સત્વરમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પાદ્મકલ્પે વ્યતિક્રાંતે રાત્ર્યંતે શૃણુ વામન॥
બ્રહ્માણ્ડં વારિણા વ્યાપ્તમન્યત્કિં ચિન્ન વિદ્યતે

અપ્સુ શેતે દેવદેવઃ સ ચ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥
સ બ્રહ્મા સ શિવો નાસ્તિ ભેદસ્તેષાં પરસ્પરમ્

યદા ભવંતિ તે ભિન્ના સ્તદા દેવત્રયં ચ તે ॥
કર્ત્તું વારાહકલ્પં તુ ભિન્ના જાતાસ્ત્રયસ્તદા

બ્રહ્મવિષ્ણુહરા દેવા રજઃસત્ત્વતમોમયાઃ ॥
સૃષ્ટિં બ્રહ્મા કરોત્યેવં તાં ચ પાલયતે હરિઃ

હરઃ સંહરતે સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
એવં પ્રવર્ત્ય દેવેશ ઉપવિષ્ટા વરાસને ॥
કૈલાસશિખરે રમ્યે મંત્રયંતિ પરસ્પરમ્

ત્રયાણાં કો વરો દેવઃ કો જ્યેષ્ઠઃ કો ગુણાધિકઃ॥
ચતુર્થો નાસ્તિ યો વેત્તિ સહસા તે ત્રયઃ સ્થિતાઃ

તેભ્યઃ સમુત્થિતં જ્યોતિરેકીભૂતં તદંબરે॥
કાલમાનેન યુક્તં તદ્ભ્રામ્તે રવિમંડલમ્

અહં જ્યેષ્ઠો હ્યહં જ્યેષ્ઠો વાદોઽભૂદ્ધરબ્રહ્મણોઃ ॥
દ્વયોર્વિવદતોઃ ક્રોધાત્સંજાતોઽહં મુખાત્પ્રભો

કથં દેવ ન જાનાસિ યદુક્તં બ્રહ્મણા તદા ॥
દશાવતારાસ્તે રંતું મત્સ્યકૂર્માદયઃ પુરા

રુદ્રેણ વારિતા ગત્વા કલહો વો ન યુજ્યતે ॥
તથૈવ કૃતવાન્વિષ્ણુરવતારાન્દશૈવ તાન્

કલ્પાદૌ બ્રહ્મણો વક્ત્રાત્સંજાતોઽહં દ્વિજોત્તમ ॥
કલહાજન્મ મે યસ્માત્તસ્માન્મે કલહઃ પ્રિયઃ

કલ્પાદૌ સૃજતા પૂર્વં ચિન્વિતં બ્રહ્મણા સ્વયમ્ ॥
વેદાન્તિના કથં સૃષ્ટિઃ કર્ત્તવ્યાઽહો હરે મયા

નષ્ટાન્વેદાન્ન જાનામિ ક્વ વેદાસ્તે ગતા ઇતિ ॥
પૃથ્વીમપિ ન જાનામિ કિં સ્થાને કિમધો ગતા

ગંતું ન વિદ્યતે શક્તિર્જલમધ્યે મમાધુના ॥
અવતારૈસ્ત્વયા કાર્યં દશભિઃ સૃષ્ટિરક્ષણ મ્

જલે જલેચરો મત્સ્યો મહાનદ્યાં ભવિષ્યસિ ॥
આદાય વેદાન્વેગેન મમ ત્વં દાતુમર્હસિ

તથા ચ કૃતવાન્દેવો મત્સ્યરૂપં જલે મહત્ ॥
વેદાન્સમાનયામાસ દદૌ ચ બ્રહ્મણે પુરા ॥
કૂર્મરૂપં પુનઃ કૃત્વા મંદરં ધારયિષ્યસિ

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા વિષ્ણુર્લક્ષ્મીસ્ત્વાં વરયિષ્યતિ ॥
પુરા ચિત્રં ચરિત્રં તે મથને દૃષ્ટવાનહમ્

યદા રસાતલં પ્રાપ્તા પૃથિવી નૈવ દૃશ્યતે ॥
બ્રહ્માંડાર્થે સ્થાનકૃતે તત્ર સા નૈવ દૃશ્યતે ॥

વારાહં ક્રિયતાં રૂપં બ્રહ્મણા પ્રેરિતઃ સ્વયમ્ ॥
મહાવરાહરૂપં સ કૃત્વા ભૂમેરધો ગતઃ

ઉદ્ધૃત્ય ચ તદા વિષ્ણુર્દંષ્ટ્રાગ્રેણ વસુંધરામ્ ॥
સ નિનાય યથાસ્થાનં મુસ્તાં વ ધરણીતલાત્

અવતારં તૃતીયં વૈ હરસ્યાપિ મનોહરમ્ ॥
યેન સા પૃથિવી પૃથ્વી પર્વતૈઃ સહિતા ધૃતા

ચતુર્થં નરસિંહં વૈ કથયામિ સુદારુણમ્॥
આદિત્યા અદિતેઃ પુત્રા દિતેઃ પુત્રૌ મહાવલૌ

હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ ॥
સ્વર્ગે દેવાઃ સ્થિતાઃ સર્વે પાતાલે દૈત્યદાનવાઃ

હિરણ્યકશિપુશ્ચક્રે દૈત્યો રાજ્યં રસાતલે ॥
મનુપુત્રા ધરાપૃષ્ઠે સ્થાપિતા દેવદાનવૈઃ

વ્યવસ્થાં તામતિક્રમ્ય હિરણ્યકશિપુર્દ્વિજ ॥
રાજ્યં ચક્રે ધરાપૃષ્ઠે સુરેન્દ્રં સ વિજિત્ય ચ

સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં ગૃહીત્વા સાઽમરાવતીમ્॥
ગ્રહીતુકામો બુભુજે પુત્રપૌત્રૈઃ કૃતાદરઃ

પ્રહ્લાદપ્રમુખાન્પુત્રાન્સ પીડયતિ મંદધીઃ ॥
પુત્રેષુ પાઠ્યમાનેષુ પ્રહ્લાદોઽપિ પપાઠ તત્

યેન વૈ પઠ્યમાનેન જાયતે તસ્ય વેદના ॥
ભુવનદ્વયરાજ્યેન દૈત્યો દેવાન્ન મન્યતે

તપસા તોષિતો બ્રહ્મા દદૌ તસ્મૈ વરં પ્રભુઃ ॥
અમરત્વં સ દેવેભ્યો મનુષ્યેભ્યઃ સુરોત્તમ

કસ્માદપિ ન મે ભૂયાન્મરણં યદિ ચેદ્ભવેત્ ॥
કિંચિત્સિંહો નરઃ કિંચિદ્યો ભવેદ્ધરણીધરઃ

તસ્માત્કરરુહૈભિન્નો મરિષ્યે ન ધરાતલે ॥
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા ગતો બ્રહ્મા ચ વિસ્મયમ્

કાલેન ગચ્છતા તસ્ય સંજાતો વિગ્રહો મહાન્॥
દેવાઃ કિં મે કરિષ્યંતિ વિષ્ણુના કિં પ્રયોજનમ્

યષ્ટવ્યોઽહં સદા યજ્ઞૈ રુદ્રઃ કિં મે કરિષ્યતિ ॥
એવં હિ વર્ત્તમાનસ્ય પ્રહ્લાદઃ સ્તૌતિ તં હરિમ્ ॥

યેનાસ્ય જાયતે મૃત્યુસ્તમેવ સ્મરતે હરિમ્ ॥
યદાસૌ વાર્યમાણોઽપિ વિરૌતિ ચ હરિં હરિમ્

ચતુર્ભુજં શંખગદાસિધારિણં પીતાંબરં કૌસ્તુભ લાઞ્છિતં સદા ॥
સ્મરામિ વિષ્ણું જગદેકનાયકં દદાતિ મુક્તિં સ્મૃતમાત્ર એવ યઃ

અનેન વચસા ક્ષુબ્ધો દૈત્યો દેત્યાન્દિ દેશ હ ॥
મારયધ્વં તુ તં દુષ્ટં ગજ સર્પજલાગ્નિતઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ગજેપિ વિષ્ણુર્ભુજગેઽપિ વિષ્ણુર્જલેઽપિ વિષ્ણુર્જ્વલનેઽપિ વિષ્ણુઃ ॥
ત્વયિ સ્થિતો દૈત્ય મયિ સ્થિતશ્ચ વિષ્ણું વિના દૈત્યગણાઽપિ નાસ્તિ

યદા સ માર્યમાણોઽપિ મૃત્યું પ્રાપ્નોતિ ન ક્વચિત્ ॥
હિરણ્યકશિપોર્વક્ષો દહ્યતે ક્રોધવહ્નિના ॥
તદા શિક્ષયિતું પુત્રં મુખાગ્રે સંનિવેશ્ય ચ

વચોભિઃ કઠિનૈઃ પુત્રં સ્વયં હન્તું સમુદ્યતઃ ॥ ।
ધિક્ત્વા નારાયણં સ્તૌષિ મમારિં સ્તૌષિ ચેત્પુનઃ

પુષ્પલાવં લવિષ્યામિ શિરસ્તેઽહં વરાસિના ॥
અહં વિષ્ણુરહં બ્રહ્મા રુદ્ર ઇન્દ્રો વરં વદ

આત્મીયં પિતરં મુક્ત્વા કમન્યં સ્તૌષિ બાલક

યદા ન પઠતે બાલઃ સ્તૌતિ નો પિતરં સ્વકમ્ ॥
દણ્ડેનાહત્ય ગુરુણા પ્રહ્લાદઃ પ્રેરિતઃ પુનઃ॥
વદૈકં વચનં શિષ્ય દેહિ મે ગુરુદક્ષિણામ્

યથા મે તુષ્યતે સ્વામી દદાતિ વિપુલં ધનમ્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રહરસ્વ પ્રથમં માં કરિષ્યે વચનં ગુરો ॥
સ્તૌમિ વિષ્ણુમહં યેન ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

કૃતં સંવર્દ્ધિતં શાંતં સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુર્હરો વિષ્ણુ રિન્દ્રો વાયુર્યમોઽનલઃ

પ્રકૃત્યાદીનિ તત્ત્વાનિ પુરુષં પંચવિંશકમ્ ॥
પિતૃદેહે ગુરોર્દેહે મમ દેહેઽપિ સંસ્થિતઃ

એવં જાનન્કથં સ્તૌમિ મ્રિયમાણં નરાધમમ્

॥ ગુરુરુવાચ ॥ ॥
નરેષુ કોઽધમઃ શિષ્ય જન્માદિમરણેઽધમ ॥
કથં ન પિતરં સ્તૌષિ મ્રિયમાણો હરિં હરિમ્ ॥ ।

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ભોજને શયને યાને જ્વરે નિષ્ઠીવને રણે ॥
હરિરિત્યક્ષરં નાસ્તિ મરણેઽસૌ નરાધમઃ ॥ ૮- ॥
ભયે રાજકુલે યુદ્ધે વ્યાધૌ સ્ત્રીસંગમે વને ॥
અશક્તૌ વાઽથ સંન્યાસે મરણે ભૂમિસંસ્થિતાઃ ॥
સ્મરંતિ માતરં મૂર્ખાઃ પિતરં ચ નરાધમાઃ

માતા નાસ્તિ પિતા નાસ્તિ નાસ્તિ મે સ્વજનો જનઃ ॥
હરિં વિના ન કોઽપ્યસ્તિ યદ્યુક્તં તદ્વિધીયતામ્

ઇત્યાદિવચનૈઃ ક્રુદ્ધો હન્તું દૈત્યઃ સમુત્થિતઃ॥
તદા માતા સમાગત્ય પુત્રસ્ય પુરતઃ સ્થિતા

ભ્રાતરઃ સ્વજનો ભગિની ભાષતે મા હરિં વદ ॥
અહં માતા સ્વસા ચેયં ભ્રાતરઃ સ્વજનો જનઃ ॥
યથા સંમિલિતૈર્વત્સ સ્થીયતે વહુવાસરમ્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
માતા મે કા સ્વસા મે કા ભ્રાતરઃ કે પિતા ચ કઃ ॥
સ્વજનં શૃણુ મે માતઃ સહિતૈઃ સ્થીયતે સદા

યસ્યાઃ પીતં મયા મૂત્રં પુરીષમુદરે બહુ ॥
સા માતા નરકોઽસ્માકમગ્રે વક્તું ન શક્યતે

નિર્મિતો ન દ્વિતીયસ્તુ નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા ॥
ત્વાદૃશસ્તુ પુમાન્કશ્ચિદ્યસ્ય નો હદયે હરિઃ

દશમાસં ધ્રુવં મન્યે મૂત્રં પાસ્યતિ તર્પિતઃ ॥
ભ્રાતરો ભ્રાતરઃ સત્યં ગર્ભેઽપિ સ્યુઃ કથં યદિ

યુધ્યતસ્તાન્કથં માતા વરાકી વારયિષ્યતિ ॥
સ્વજનો દૃશ્યતે વૃદ્ધઃ પરેષુ પણ્ડિતાયતે

કુટુંબં ભણ્યતે કસ્માદ્યશ્ચ નાયાતિ યાતિ ચ ॥
બંધનં ચ કુટુમ્બસ્ય જાયતે નરકાય નઃ

માતા મે વિદ્યતે ચાન્યા પિતાન્યો ભ્રાતરશ્ચ યે॥
સ્વસા સ્વજનસમ્વન્ધં જ્ઞાત્વા મુક્તિમવાપ્નુયાત્

માતા પ્રકૃતિરસ્માકં સ્વસા બુદ્ધિર્નિગદ્યતે ॥
અહંકારસ્તતો જાતો યોઽહમિત્યનુમીયતે ॥

તન્માત્રાઃ સોદરાઃ પઞ્ચ યે ગચ્છન્તિ સહૈવ મે ॥
એષા પ્રકૃતિરસ્માકં વિકારઃ સ્વજનો મમ

એતેષાં વાહકો યસ્તુ પુરુષઃ પઞ્ચ વિંશકઃ ॥
સ મે પિતા શરીરેઽસ્મિન્પરમાત્મા હરિઃ સ્થિતઃ

યદ્યસૌ ચિત્યન્તે ચિત્તે દૃશ્યતે હૃદયે હરિઃ ॥
અણિમાદિગુણૈશ્વર્યં પદં તસ્યૈવ જાયતે

ભવતા સમ્મતં રાજ્યં તન્મે નિત્યં તૃણૈઃ સમમ્ ॥
યત્ર નો પૂજ્યતે વિષ્ણુર્બ્રહ્મા રુદ્રોઽનિલોઽનલઃ

પ્રત્યક્ષો દૃશ્યતે યસ્તુ નિરાલમ્બો ભ્રમત્યસૌ ॥
સ એવ ભગવાન્વિષ્ણુર્ય એતે ગગને સ્થિતાઃ

ધ્રુવે બદ્ધા ગ્રહાઃ સર્વે ય એતેઽપ્યુડવઃ સ્થિતાઃ ॥
તે સર્વે વિષ્ણુવચસા ન પતંતિ ધરાતલે

કાલે વિનાશઃ સર્વેષાં તેનૈવ વિહિતઃ સ્વયમ્ ॥
ઇતિ સંચિંત્ય મે નાસ્તિ ભવદ્ભ્યો મરણાદ્ભયમ્

ઇતિ તદ્વચનસ્યાંતે પદા હત્વા પિતાઽબ્રવીત્ ॥
કુત્રાઽસૌ હન્મિ તત્પૂર્વં પશ્ચાત્ત્વાં હરિભાષિણમ્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ તાન્યેવ ભગવાન્હરિઃ ॥
સ્થલે જલે કિં બહુના સર્વં વિષ્ણુમયં જગત્

તૃણે કાષ્ઠે ગૃહે ક્ષેત્રે દ્રવ્યે દેહે સ્થિતો હરિઃ ॥
જ્ઞાયતે જ્ઞાનયોગેન દૃશ્યતે કિં નુ ચક્ષુષા

બ્રહ્માલયે યાતિ રસાતલે વા ધરાતલેઽસૌ ભ્રમતિ ક્ષણેન ॥
આઘ્રાતિ ગન્ધં વિદધાતિ સર્વં શૃણોતિ જાનાતિ સ ચાત્ર વિષ્ણુઃ

ઇત્યુક્તઃ સહજાં માયાં ત્યક્ત્વા સિંહાસનોત્થિતઃ ॥
દૃઢં પરિકરં બદ્ધ્વા ખઙ્ગં ચાકૃષ્ય ચોજ્જ્વલમ્

હત્વા તં ફલકાગ્રેણ બભાષે દુસ્સહં વચઃ ॥
ઇદાનીં સ્મર રે વિષ્ણું નો ચેજ્જવલિતકુ ણ્ડલમ્ ॥
પતિષ્યતિ શિરો ભૂમૌ ફલં પક્વં યથા નગાત્

નો ચેદ્દર્શય તં વિષ્ણુમસ્માત્સ્તંભાદ્વિનિર્ગતમ્ ॥
પ્રહ્લાદસ્તુ ભયં ત્યક્ત્વા ચક્રે પદ્માસનં ભુવિ

વિધાય કંધરાં નેતુમુચ્ચૈઃ શ્વાસં નિરુધ્ય ચ ॥
હૃદિ ધ્યાત્વા હરિં દેવં મરણાયોન્મુખઃ સ્થિતઃ

પ્રભો મયા તદા દૃષ્ટમાશ્ચર્યં ગગનાદ્ભુવિ ॥
પુષ્પમાલા સ્થિતા કણ્ઠે પ્રહ્લાદસ્ય સ્વયં ગતા

ગગનં વ્યાપ્યમાનં ચ કિંકિમેવં કૃતં જનૈઃ ॥
ઝટિતિ ત્રુટ્યતિ સ્તમ્ભાચ્છબ્દેન ક્ષુભિતો જનઃ

ધરણી યાતિ પાતાલં દ્યૌર્વા ભૂમિં સમેષ્યતિ ॥
પતિષ્યતિ શિરો ભૂમૌ ખડ્ગઘાતાહતં નુ કિમ્

તાવત્સ્તંભાદ્વિનિષ્ક્રાન્તઃ સિંહનાદો ભયંકરઃ ॥
ભૂમૌ નિપતિતાઃ સર્વે દૈત્યાઃ શબ્દેન મૂર્ચ્છિતાઃ

હિરણ્યકશિપોર્હસ્તાત્ખડ્ગચર્મ પપાત ચ ॥
ન સ જાનાતિ કિં કિમેતદિતિ પુનઃપુનઃ

ઉત્થિતો વીક્ષતે યાવત્તાવત્પશ્યતિ તં હરિમ્ ॥
અધો નરં સ્થિતં સિંહમુપરિષ્ટાદ્વિભી ષણમ્

દંષ્ટ્રા કરાલવદનં લેલિહાનમિવાંબરમ્ ॥
જાજ્વલ્યમાનવપુષં પુચ્છાચ્છોટિતમસ્તકમ્

મહાકણ્ઠકૃતારાવં સશબ્દ મિવ તોયદમ્ ॥
સમુચ્છ્વસિતકેશાંતં દુર્નિરીક્ષ્યં સુરાસુરૈઃ

નરસિંહમથો દૃષ્ટ્વા નિપપાત પુનઃ ક્ષિતૌ ॥
વિગૃહ્ય કેશપાશે તં ભ્રામયામાસ ચાંબરમ્

ભ્રામયિત્વા શતગુણં પૃથિવ્યાં સમપોથયત્ ॥
ન મમાર સ દૈત્યેન્દ્રો બ્રહ્મણો વરકારણાત્

ગગનસ્થૈસ્તદા દેવૈ રુચ્ચૈઃ સંસ્મારિતો હરિઃ ॥
દૈત્યં જાનુનિ ચાનીય વક્ષો હૃષ્ટો નિરીક્ષ્ય ચ

જયજયેતિ યક્ષાનાં સુરાણાં સોઽવધારયત્ ॥
શબ્દં કર્ણે ભુજૌ સજ્જૌ કૃત્વા તૌ પદ્મલાંછિતૌ

બિભેદ વક્ષો દૈત્યસ્ય વજ્રઘાતકિણાંકિતમ્॥
નખૈઃ કુન્દસુમપ્રખ્યૈરસ્થિસંઘાતકર્શિતમ્

ભિન્ને વક્ષસિ દૈત્યેન્દ્રો મમારચ પપાત ચ ॥
તદા સહર્ષમભવત્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

મમાપિ તૃપ્તિઃ સઞ્જાતા પ્રસાદાત્તવ કેશવ॥
યદા પુરત્રયે દગ્ધે પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ

હિણ્યાક્ષે પુનર્જાતા સા કાલે વિનિપાતિતે ॥
ઇદાનીં નાસ્તિ મે તૃપ્તિઃ કુત્ર યામિ કરોમિ કિમ્

પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયાઃ સન્તિ ન યુધ્યંતે પરસ્પરમ્॥
દેવાનાં દાનવૈઃ સાર્દ્ધં નાસ્તિ યુદ્ધં કથં પ્રભો

ઇદાનીં બલિના વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્॥
પઞ્ચમો યોઽવતારસ્તે ન જાને કિં કરિષ્યતિ ॥
વલિનિગ્રહકાલોઽયં તદ્દર્શય જનાર્દન

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
તદેતત્સકલં શ્રુત્વા બભાષે વામનો મુનિમ્

॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ નારદ યદ્વૃત્તં હિણ્યકશિપૌ હતે ॥
દૈત્યરાજઃ કૃતો રાજા પ્રહ્લાદોઽતીવ વૈષ્ણવઃ

તેન રાજ્યં ધરાપૃષ્ઠે કૃતં સંવત્સરાન્બહૂન્॥
તસ્યાપિ કુર્વતો રાજ્યં વિગ્રહો હિ સુરૈઃ સમમ્

નો પશ્યામ્યપિ દૈત્યાનાં પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્॥
ઉત્પાદ્ય પુત્રાન્સબહૂન્રાજ્યં ચક્રે સ પુષ્કલમ્

વિરોચનાદ્બલિર્જાતો બાલ એવ યદાઽભવત્ ॥
એકાન્તે સ હરિં જ્ઞાત્વા તદા યોગેન કેનચિત્

મુક્ત્વા રાજ્યં પ્રિયાન્પુત્રાન્ગતોઽસૌ ગિરિસાનુષુ ॥
કલ્પાન્તસ્થાયિનં દેહં તસ્ય ચક્રે જનાર્દ્દનઃ

દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ બહૂનાં રાજ્યકારણે ॥
વિવાદોતીવ સંજાતઃ કો નો રાજા ભવેદિતિ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
હિણ્યાક્ષસ્ય યે પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ચ બલવત્તરાઃ ॥
વિરોચનપ્રભૃતયઃ સન્તિ યે બલવત્તરાઃ

વૃષપર્વાપિ બલવાન્રાજ્યાર્થે સમુપસ્થિતઃ ॥
ઇન્દ્રવિત્તેશવરુણા વાયુઃ સૂર્યોનલો યમઃ

દૈત્યેન સદૃશા ન સ્યુર્બલરૂપક્ષમાદિભિઃ ॥
ઔદાર્યાદિગુણૈઃ કૃત્વા સન્તત્યા ચાસુરાધિકઃ

શુક્રેણા ચાર્યમાણાસ્તે યુદ્ધ્યંતે ચ પરસ્પરમ્॥
અમૃતાહરણે દૌષ્ટ્યં યદા દૈત્યાઃ સ્મરન્તિ તત્

પીતાવશેષમમૃતં કસ્માદ્યચ્છંતિ દેવતાઃ ॥
નાસ્માકમિતિ સંનહ્ય યુધ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્

કદાચિદપિ નો યુદ્ધં વિશ્રાંતિમુપગચ્છતિ ॥
એકકાર્યોદ્યતા યસ્માદ્બહવો દૈત્યદાનવાઃ

પીત્વાઽમૃતં સુરા જાતા અમરાસ્તે જયન્તિ ચ ॥
દેવદાનવદૈત્યાનાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ॥
વિષ્ણુર્બલાધિકો યુદ્ધે તદેતત્કારણં વદ

॥
॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
અનાદિનિધનઃ કર્ત્તા પાતા હર્ત્તા જનાર્દનઃ॥
એકોઽયં સ શિવો દેવઃ સ ચાયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ॥
એકસ્ય તુ યદા કાર્યં જાયતે ભુવને નૃપ

તસ્ય દેહં સમાશ્રિત્ય મૃત્યુકાર્યં કુર્વંતિ તે ॥
બ્રહ્માંડં સકલં વિષ્ણોઃ કરદં વરદો યતઃ ॥
તસ્માદ્બલાધિકો વિષ્ણુર્ન તથાન્યોઽસ્તિ કશ્ચન

પાલનાયોદ્યતો વિષ્ણુઃ કિમન્યૈશ્ચર્મચક્ષુભિઃ ॥
ઇન્દ્રાદ્યાશ્ચ સુરાઃ સર્વે વિષ્ણોર્વ્યાપારકારિણઃ

સૃષ્ટિં કૃત્વા તતો બ્રહ્મા કૈલાસે સંસ્થિતો હરઃ ॥
ન શક્યતે સુરૈર્વિષ્ણુર્ભ્રામ્યન્તે ભુવનત્રયે

જગત્યસ્મિન્યદા કશ્ચિદ્વૈપરીત્યેન વર્તતે ॥
તસ્યોચ્છેદં સમાગત્ય કરોત્યેવ જનાર્દનઃ

ત્વમેજય મહાબાહો ન મનો નારદાઽદયમ્ ॥
સર્વપાપહરાં દિવ્યાં તાં કથાં કથયામ્યહમ્

પુરા વિવદતાં તેષાં દૈત્યાનાં રાજ્યહેતવે ॥
પ્રહ્લાદેન સમાગત્ય વ્યવસ્થા વિહિતા સ્વયમ્

સર્વલક્ષણસં પન્નો દીર્ઘાયુર્બલવત્તરઃ ॥
યજ્ઞશીલઃ સદાનંદો બહુપુત્રોતિદુર્જયઃ

ન યુધ્યતે સુરૈઃ સાકં વિષ્ણું યો વેત્તિ દુર્જયમ્ ॥
સંગ્રામે મરણં નાસ્તિ યસ્ય યઃ સર્વદક્ષિણઃ

આત્મનો વચનં વ્યર્થં ન કરોતિ કથંચન ॥
સર્વેષાં પુત્રપૌત્રાણાં મધ્યે યો રાજતે શ્રિયા

અભિષિક્તસ્તુ શુક્રેણ સ વો રાજા ભવેદિતિ ॥
ગુરુપ્રમાણમિત્યુક્ત્વા યયૌ યત્રાગતઃ પુનઃ

તથા ચ કૃતવંતસ્તે સહિતા દૈત્યદાનવાઃ ॥
વિરોચનપ્રભૃતયઃ પુત્રાઃ પૌત્રાઃ સ્વયંગતાઃ

પ્રત્યેકં વીક્ષિતાઃ સર્વે ગુરુણા જ્ઞાનપૂર્વકમ્ ॥
પ્રહ્લાદેન ગુણાઃ પ્રોક્તા ન તે સંતિ વિરોચને

અન્યેષામપિ દૈત્યાનાં વૃષપર્વાપિ નેદૃશઃ ॥
યથા નિરીક્ષિતાઃ પુત્રા બલિપ્રભૃતયો મુને ॥
સર્વાન્સંવીક્ષ્ય શુક્રેણ બલૌ દૃષ્ટા ગુણાસ્તથા

બલિદેહેઽધિકાન્દૃષ્ટ્વા દૈત્યેભ્યો વિનિવેદિતાઃ ॥
બલિર્ગુણાધિકો દૈત્યાઃ કથં કાર્યં ભવેન્મયા

કેનાપિ દૈવયોગેન બલિરિંદ્રો ભવિષ્યતિ ॥
યાદૃશસ્તુ પિતા લોકે તાદૃશસ્તુ સુતો ભવેત્

પૌત્રશ્ચ નિશ્ચિતં તાદૃગ્ભવતીતિ ન ચેત્સુતઃ ॥
પ્રહ્લાદસ્તુ મહાયોગી વૈષ્ણવો વિષ્ણુવલ્લભઃ

તસ્માદ્વિરોચને કેચિદ્ધિરણ્યકશિપોર્ગુણાઃ ॥
જ્યેષ્ઠો વિરોચનો રાજ્યે યદિ ચેત્ક્રિયતેઽસુરાઃ ॥
નરસિંહઃ સમાગત્ય નિશ્ચિતં મારયિષ્યતિ

મુક્તં વિરોચનેનાપિ રાજ્યં મરણભીરુણા ॥
પ્રહ્લાદસ્ય ગુણાઃ સર્વે બલિદેહે વ્યવસ્થિતાઃ

એવં તે સમયં કૃત્વા બલિં રાજ્યેઽભ્યષિંચય ન્ ॥
યઃ પ્રહ્લાદઃ સ વૈ વિષ્ણુર્યો વિષ્ણુઃ સ બલિઃ સ્વયમ્

અતો મિત્રીકૃતો દેવૈર્વિગ્રહૈસ્તુ વિવર્જિતઃ ॥
એકીભાવં કૃતં સર્વં બલિરાજ્યે સુરાસુરૈઃ

તસ્યાપિ ભાષિતં શ્રુત્વા દેવેંદ્રો મમ મંદિરે ॥
સમાગતા વાલખિલ્યાઃ શપ્તોહં વામનઃ કૃતઃ

પ્રસાદ્ય તે મયા પ્રોક્તાઃ શાપમુક્તિપ્રદા મમ ॥
ભવિષ્યતીતિ તૈરુક્તં બલિનિગ્રહણાદનુ

તવાપિ કૌતુકં યુદ્ધે બલિર્યજ્ઞં કરોતિ ચ ॥
દેવાનાં નિગ્રહો નાસ્તિ સર્વે યજ્ઞે સમાગતાઃ

સ માં યજતિ યજ્ઞેન વધં તસ્ય કરોતુ કઃ ॥
અહં ચ વામનો જાતો નારદઃ કૌતુકાન્વિતઃ

વિપરીતમિદં સર્વં વર્ત્તતે મમ ચેતસિ ॥
તથાઽપિ ક્રમયોગેન સર્વં ભવ્યં કરોમ્યહમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રસાદં કુરુ દેવેશ યુદ્ધાર્થં કૌતુકં મમ ॥
એકેન બ્રાહ્મણેનાજૌ હન્યંતે ક્ષત્રિયા યદા ॥
પિત્રા પ્રોક્તં ચ મે પૂર્વં તદા યુદ્ધં ભવિષ્યતિ

બ્રાહ્મણોસિ ભવાઞ્જાતઃ કદા યુદ્ધં કરિષ્યસિ ॥
વિહસ્ય વામનો બ્રૂતે સત્યં તવ ભવિષ્યતિ

જમદગ્નિસુતો ભૂત્વા ગુરું કૃત્વા મહેશ્વરમ્॥
કાર્ત્તવીર્યં વધિષ્યામિ બહુભિઃ ક્ષત્રિયૈઃ સહ

સમંતપંચકે પંચ કરિષ્યે રુધિરહ્રદાન્ ॥
તત્રાહં તર્પયિષ્યામિ પિતૄનથ પિતામહાન્

પુણ્યક્ષેત્રં કરિષ્યામિ ભવાંસ્તત્રાગમિષ્ય તિ ॥
પરં ચ કૌતુકં યુદ્ધે ભવિષ્યતિ તવ પ્રિયમ્

બ્રાહ્મણેભ્યો ગ્રહીષ્યંતિ યદા કું ક્ષત્રિયાઃ પુનઃ ॥
તદૈવ તાન્હનિષ્યામિ પુનર્દા સ્યામિ મેદિનીમ્

ત્રિસપ્તવારં દાસ્યામિ જિત્વા જિત્વા વસુંધરામ્ ॥
શસ્ત્રન્યાસં કરિષ્યામિ નિર્વિણ્ણો યુદ્ધકર્મણિ ॥
વિહરિષ્યામિ રમ્યેષુ વનેષુ ગિરિસાનુષુ

લંકાયાં રાવણો રાજ્યં કરિષ્યતિ મહાબલઃ ॥
ત્રૈલોક્યકંટકં નામ યદાસૌ ધારયિષ્યતિ

તદા દાશરથી રામઃ કૌસલ્યાનંદવર્દ્ધનઃ ॥
ભવિષ્યે ભ્રાતૃભિઃ સાર્દ્ધં ગમિષ્યે યજ્ઞમંડપે

તાડકાં તાડયિત્વાહં સુબાહું યજ્ઞમંદિરે ॥
નીત્વા યજ્ઞાદ્ગમિષ્યામિ સીતાયાસ્તુ સ્વયંવરે

પરિણેષ્યાભિ તાં સીતાં ભંક્ત્વા માહેશ્વરં ધનુઃ ॥
ત્યક્ત્વા રાજ્યં ગમિષ્યામિ વને વર્ષાંશ્ચતુર્દશ

સીતાહરણજં દુઃખં પ્રથમં મે ભવિષ્યતિ ॥
નાસાકર્ણવિહીનાં તાં કરિષ્યે રાક્ષસીં વને

ચતુર્દ્દશસહસ્રાણિ ત્રિશિરઃખરદૂષણાન્ ॥
ધત્વા હનિષ્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગરૂપિણમ્

હૃતદારો ગમિષ્યામિ દગ્ધ્વા ગૃધ્રં જટાયુષમ્ ॥
સુગ્રીવેણ સમં મૈત્રીં કૃત્વા હત્વાઽથ વાલિનમ્

સમુદ્રં બંધયિષ્યામિ નલપ્રમુખવાનરૈઃ ॥
લંકાં સંવેષ્ટયિષ્યામિ મારયિષ્યામિ રાક્ષસાન્

કુમ્ભકર્ણં નિહત્યાજૌ મેઘનાદં તતો રણે ॥
નિહત્ય રાવણં રક્ષઃ પશ્યતાં સર્વરક્ષસામ્

વિભીષણાય દાસ્યામિ લંકાં દેવવિનિર્મિતામ્॥
અયોધ્યાં પુનરાગત્ય કૃત્વા રાજ્યમકંટકમ્

કાલદુર્વાસસોશ્ચિત્રચરિત્રેણામરાવતીમ્ ॥
યાસ્યેહં ભ્રાતૃભિઃ સાર્દ્ધં રાજ્યં પુત્રે નિવેદ્ય ચ

દ્વાપરે સમનુપ્રાપ્તે ક્ષત્રિયૈર્બહુભિર્મહી॥
ભારાક્રાંતા ન શક્નોતિ પાતાલં ગંતુમુદ્યતા

મથુરાયાં તદા કર્ત્તા કંસો રાજ્યં મહાસુરઃ ॥
શિશુપાલજરાસંધૌ કાલનેમિર્મહાસુરઃ

પૌંડ્રકો વાસુદેવશ્ચ બાણો રાજા મહાસુરઃ ॥
ગજવાજિતુરંગાઢ્યા વધ્યંતે મે તદા મુને

કલૌ સ્વલ્પોદકા મેઘા અલ્પદુગ્ધાશ્ચ ધેનવઃ ॥
દુગ્ધે ઘૃતં ન ચૈવાસ્તિ નાસ્તિ સત્યં જનેષુ ચ

ચોરૈરુપહતા લોકા વ્યાધિભિઃ પરિપીડિતાઃ ॥
ત્રાતારં નાભિ ગચ્છંતિ યુદ્ધાવસ્થાં ગતા અપિ

ક્ષુદ્રાઃ પશ્ચિમવાહિન્યો નદ્યઃ શુષ્યંતિ કાર્ત્તિકે ॥
એકાદશીવ્રતં નાસ્તિ કૃષ્ણા યા ચ ચતુર્દ્દશી

ન જાનાતિ જનઃ કશ્ચિદ્વિક્રાંતમપિ સ્વે ગૃહે ॥
દરિદ્રોપહતં સર્વં સંધ્યાસ્નાનવિવર્જિતમ્ ॥
ભવિષ્યતિ કલૌ સર્વં ન તત્પૂર્વયુગત્રયે

પિતરં માતરં પુત્રસ્ત્યક્ત્વા ભાર્યાં નિષેવતે ॥
ન ગુરુઃ સ્વજનઃ કશ્ચિત્કોઽપિ કં નાનુસેવતે

યથાયથા કલિર્વ્યાપ્તિં કરોતિ ધરણીતલે ॥
તથાતથા જનઃ સર્વ એકાકારો ભવિષ્યતિ

મ્લેચ્છૈરુપહતં સર્વં સંધ્યાસ્નાનવિવર્જિતમ્॥
કલ્કિરિત્યભિવિખ્યાતો ભવિષ્યે બ્રાહ્મણો હ્યહમ્

મ્લેચ્છાનાં છેદનં કૃત્વા યાજ્ઞવલ્યપુરોહિતઃ ॥
બહુસ્વર્ણેન યજ્ઞેન યક્ષ્યે નિષ્કૃતિકારણાત્

ભવિષ્યંત્યવતારા મે યુદ્ધં તેષુ ભવિષ્યતિ ॥
ઇદાનીં બલિના યુદ્ધં કરિષ્યંતિ ન દેવતાઃ

સ માં યજતિ દૈત્યેન્દ્રો ન મે વધ્યો બલિર્ભવેત્ ॥
સર્વસ્વદાનનિયમં કરોતિ સ મહાધ્વરે ॥

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદં દેવો વિસૃજ્ય તમથાભ્યગાત્ ॥
દ્રષ્ટું બલિકૃતં યજ્ઞં દેવકાર્યપ્રસિદ્ધયે

વામનો નગરં ગત્વા વીક્ષમાણો ગૃહાદ્ગૃહમ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં ગૃહં ગત્વા ભોજનં સ તુ યાચતે

નિત્યં સ્નાનપરો વિપ્રો વેદાધ્યયનતત્પરઃ ॥
વામનો લભતે ભિક્ષાં ભોજનં દ્વિજમંદિરે

ચતુષ્પથેષુ રમ્યેષુ દેવતાયતનેષુ ચ ॥
આસ્તે પરિવૃતો લોકૈશ્ચાલયન્વિપુલાં કટિમ્

શિરો વિધૂનતે સ્થૂલં સ્થૂલસ્કન્ધો મહાહનુઃ ॥
નૃત્યતે તાલમાનેન ગાયત્યતિમનોહરમ્

વેદાનધીતે ચતુરો વામનો દ્વિજસંસદિ ॥
દૈત્યાનાં તનયાઃ સર્વે બ્રાહ્મણાનાં તથૈવ ચ

વામનં પર્યુપાસંતે દિવારાત્રં મનોરમમ્ ॥
અથ તૈઃ સકલૈર્નીતો વામનો યજ્ઞમંડપે

નિશ્ચિતં મઠિકાસ્થાનં યાચિતવ્યો બલિસ્ત્વયા ॥
તદાસ્માકં મહચ્છ્રેયો દેશસ્ય નગરસ્ય ચ

વિજ્ઞપ્તો વામનઃ સર્વૈર્દૈત્યદ્વિજકુમારકૈઃ ॥
વામન વસ્તવ્યં દૈત્યેંદ્રનગરે સદા

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
પ્રવિવેશ તથેત્યુક્ત્વા વામનો યજ્ઞમંડપે ॥
તતઃ કોલાહલો જાતો દ્વાઃસ્થૈર્દ્વારિ કૃતો મહાન્

બ્રાહ્મણૈર્બહુભિઃ સાર્દ્ધં વેદાનુચ્ચારયન્સ્થિતઃ ॥
તતો વેદધ્વનિર્જાતો મહાન્વૈ યજ્ઞમંડપ્રે

પ્રવિષ્ટૌ પ્રથમં દૈત્યૌ દૈત્યાય વિનિવેદિતઃ ॥
દ્રષ્ટું સમાગતો દેવ બ્રાહ્મણો વામનોઽધ્વરે

ભવંતં કૌતુકાત્તાવદ્દ્વારદેશે સમાવિશત્ ॥
એક એવ યથાયાતિ વામનસ્તવ સન્નિધૌ

નિરીહો વામનો દેવ યાવત્તત્રૈવ કિંચન ॥
વેદાનાં તુ ધ્વનિં કૃત્વા ચતુર્ણામેકવક્ત્રતઃ

બલિર્હૃષ્ટોઽબ્રવીદ્વાક્યં દ્વાઃસ્થમેનં પ્રવેશય ॥
પૂજયિષ્યામિ વિપ્રેદ્રં દાસ્યે ચાસ્ય યદીપ્સિતમ્

સ્મરામિ સ્મૃતિવાક્યાનિ યાનિ પ્રાહ ગુરુર્મમ ॥
કિંચિદ્વેદમયં પાત્રં કિંચિત્પાત્રં તપોમયમ્

આગમિષ્યતિ યત્પાત્રં તત્પાત્રં તારયિષ્યતિ ॥
યજ્ઞે પ્રવર્ત્તમાને તુ દાતવ્યા દક્ષિણા મયા

વામનો ન વિચાર્યસ્તુ સત્યમસ્તુ વચો મમ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ગુરુઃ શુક્રો વારયામાસ તં બલિમ્

શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
દ્વારિ પૂજ્યા દ્વિજાઃ સવેં દીનાંધ કૃપણાદયઃ ॥
બધિરા વામનાઃ કુબ્જા રોગિણો યે તુ નિષ્ઠુરાઃ

સુવર્ણરજતૈર્વસ્ત્રૈર્વામનો દ્વારિ પૂજ્યતામ્ ॥
ચતુર્ણાં તુ વૃથા જન્મ વૃથા દાનાનિ ષોડશ

અપુત્રાણાં વૃથા જન્મ યે ચ ધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
પરપાકં ચ યેશ્નંતિ પરદારરતાશ્ચ યે

અન્યાયેનાર્જિતં વિત્તં ન દેયં શ્રેય ઇચ્છતા ॥
વ્યર્થમબ્રાહ્મણે દાનમારૂઢપતિતે તથા

સંધ્યાહીને દ્વિજે નષ્ટે પતિતે તસ્કરે તથા ॥
ગુરોશ્ચાપ્રીતિજનકે પિતૃમાતૃપરાઙ્મુખે ॥

બ્રહ્મબન્ધૌ ચ યદ્દતં યદ્દત્તં વૃષલીપતૌ ॥
વેદવિક્રયકે ચૈવ કૃતઘ્ને ગ્રામયાજકે

સ્ત્રીનિર્જિતે ચ યદ્દત્તં વ્યાલગ્રાહે તથૈવ ચ ॥
પરિવારેષુ યદ્દત્તં વૃથા દાનાનિ ષોડશ

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
અત્રાંતરે બલિર્બ્રૂતે નૈવં વાચ્યં ત્વયા ગુરો ॥
વેદાનધીતે યઃ કશ્ચિત્સ મે વિષ્ણુઃ સમાગતઃ

ન વિલંબસ્તુ કર્ત્તવ્યઃ શ્રોત્રિયે ગૃહમાગતે ॥
અભ્યુત્થાનેન વચસા પાદપ્રક્ષાલનેન ચ

યથા શક્ત્યા પ્રદાતવ્યં ભોજનં ગૃહમેધિના ॥
અપૂજિતો યદા યાતિ વામનો મંડપાદ્બહિઃ

તદાયં વ્યર્થતાં યાતિ યજ્ઞઃ સર્વસ્વદક્ષિણઃ ॥
અત્રાંતરે સમાનીતો વામનો બલિસંનિધૌ

આયાંતં દદૃશે દૈત્યો વામનં વિષ્ણુરૂપિણમ્ ॥
જાજ્વલ્યમાનં વપુષા પિંગલં સૂર્યસંનિભમ્

ઉત્થાયાભિમુખઃ પ્રાયાન્નમસ્કૃત્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
ધન્યોઽહં યસ્ય મે યજ્ઞે પ્રાપ્તો વિષ્ણુસમો દ્વિજઃ

વેદિમધ્યે સમાનીતો દદૌ તસ્યાસનં બલિઃ ॥
પાદ્યમાચમનીયં ચ દત્ત્વાર્ઘ્યં વિષ્ટરં બલિઃ ॥
શ્રીખંડગંધપુષ્પાદ્યૈઃ પૂજયિત્વાગ્રતઃ સ્થિતઃ

મધુપર્કં ચ ગાં તસ્મૈ સત્વરં સ નિવેદ્ય ચ ॥
આઘ્રાતે મધુપર્કે ચ વામનેન તતઃ પરમ્

સ્વાગતં બલિના પ્રોક્તં સ્વસ્તીત્યુક્તં દ્વિજન્મના ॥
અહમર્થી સમાયાતો દીયતાં વદ કિં વિભો

મેદિનીં દેહિ મે દૈત્ય કિયન્માત્રાં દ્વિજોત્તમ ॥
વાસાર્થં મમ દૈત્યેન્દ્ર દીયતાં મે ક્રમ ત્રયમ્

વિધાય મઠિકાં દિવ્યાં શિષ્યાનધ્યાપયામ્યહમ્ ॥
દત્તં ક્રમત્રયં તુભ્યં ગૃહીતં વામનોઽબ્રવીત્

મા દેહીત્યવદચ્છુક્રો વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ ॥
હૃષ્ટો બ્રૂતે બલિઃ શુક્રં પાત્રં સ્યાત્કિમતઃ પરમ્

સવ્યં કૃત્વા બલિર્દર્ભાન્સાક્ષતાન્દક્ષિણે કરે ॥
પ્રયોગં ન ગુરુશ્ચક્રે ન મુંચતિ જલં કરે

વિસ્મિતા ઋષયઃ સર્વે હોતારો યે સભાસદઃ ॥
બ્રાહ્મણા બટવો દૈત્યા ભાર્યાપુત્રાશ્ચ બાંધવાઃ

દત્તં ગૃહીતમિત્યુક્તે કસ્માત્તોયં ન મુઞ્ચતિ ॥
વામનાય કરે તોયં વિવેકાય પ્રદીયતે

યદ્દાનં વચસા દત્તં કર્મણા નોપપાદ્યતે ॥
વિધાય નરકે પૂયે યજમાનં ન નિષ્કૃતિઃ

ઉશના પ્રાહ દૈત્યેન્દ્ર વામનો હરિરિત્યયમ્ ॥
કેનાપિ દૈવયોગેન ત્વાં દ્રષ્ટું સમુપાગતઃ

અપ્રિયં વા પ્રિયં વાપિ ન જાને કિં કરિષ્યતિ ॥
બભાષે ભાર્ગવં યષ્ટા શ્રૂયતાં વચનં ગુરો

પ્રોચ્યતે દાનકાલેષુ યજમાનૈર્દ્વિજૈરપિ ॥
અહમિન્દ્રો દ્વિજો વિષ્ણુર્દ્રવ્યમાદિત્યદેવતા ॥
તત્કથં ન મયા દેયં વિષ્ણવે પ્રીયતામિતિ

ઇત્યુક્ત્વા સ દદૌ તોયં વામનાય કરે બલિઃ ॥
તતઃ કિમિદમિત્યુક્ત્વા સંસ્થિતો મણ્ડપાદ્બહિઃ

મધ્યેઽપિ વામનો વિપ્રો બલિમાત્રો વભૂવ સઃ ॥
દત્તહસ્તોઽસુરેન્દ્રેણ ગ્રહીતું તુ પદત્રયમ્

યજમાનદ્વિજૌ હષ્ટૌ દૃષ્ટૌ યજ્ઞે સુરાદિભિઃ ॥
વવૃધે વામનોતીવ કૃત્વા રૂપં ચતુર્ભુજમ્

નારદોઽપિ સમાયાતો બભાષે કિ કૃતં બલે ॥
શિષ્યાભ્યાં સહિતો હૃષ્ટો નરીનર્તિ પુરઃ સ્થિતઃ

ગૃહાણ દક્ષિણાં દેવ સભાર્યો ભાષતે બલિઃ ॥
અદ્ય કિં ન મયા પ્રાપ્તં યદ્ગૃહ્ણાતિ જનાર્દ્દનઃ ॥

સાર્દ્ધક્રમક્ષયં કૃત્વા ધરણીં યાચતે ત્રયમ્ ॥
યદસ્તિ તેન કર્તવ્યઃ સન્તોષો મધુસૂદન

વર્દ્ધમાનં હરિં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણા ઋષયઃ સુરાઃ ॥
તુષ્ટુવુર્ગગને યાંતં ભગવંતં જનાર્દ્દનમ્

॥ દેવર્ષય ઊચુઃ ॥ ॥
જય દેવ જયાનન્ત જય વિષ્ણો જયાઽચ્યુત ॥
જય મત્સ્ય નમસ્તુભ્યં જય કૂર્મ ધરાધર

વરાહાય નમસ્તુભ્યં નરસિંહ નમોનમઃ ॥
જામદગ્ન્ય નમસ્તુભ્યં જય રામ સલક્ષ્મણ

જય કૃષ્ણ જગન્નાથ જય દેવકિનન્દન ॥
નમામિ બુદ્ધં કૃષ્ણં ચ કલ્કિનં પ્રણમામ્યહમ્

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
નરીનર્તિ તથા સ્તૌતિ નારદો ગગનં ગતઃ ॥
યોગિનઃ સનકાદ્યા યે સ્તુવંતિ ચ જનાર્દનમ્

અન્તરિક્ષે ગતે કૃષ્ણે વર્દ્ધમાને બલેઃ પુરઃ ॥
ઊર્ધ્વવક્ત્રાઃ સ્થિતાઃ સર્વે નિરી ક્ષન્તે દિવાકરમ્

દૃષ્ટચ્છત્રાકૃતિસ્તાવત્પશ્ચાદૂર્ધ્વં ગતો હરિઃ ॥
ચૂડામણિરિવાભાતિ ભાસ્કરો હરિમસ્તકે

દૈત્યૈર્નિરીક્ષિતઃ સમ્યગ્લલાટે તિલકાયતે ॥
હરિઃ સંવર્દ્ધતે યાવત્કર્ણેઽસૌ કુણ્ડલાયતે

વર્દ્ધમાનસ્ય ચ હરેર્હૃદયે કૌસ્તુભાયતે ॥
ઇંદ્રાદ્યા દેવતા રુદ્રા વસવો ગગને સ્થિતાઃ

ઊર્ધ્વં પુનર્યત્ર હરિર્ન તત્ર ગગનં મતમ્ ॥
વનમાલા તદા કણ્ઠે વાસવેન નિવેશિતા

પૃથિવી કમ્પતે સર્વા દિવિસ્થં સૂર્યમણ્ડલમ્ ॥
કિં ભવિષ્યતિ દૈત્યાસ્તે ભીતાઃ પશ્યંતિ ભાસ્કરમ્

નાભૌ પદ્માયતે સૂર્યઃ કટૌ ચ રશનાયતે ॥
એવં સંવર્દ્ધિતો વિષ્ણુર્જગૃહે ચ પદદ્વયમ્

સ્થાનં નાસ્તિ તૃતીયસ્ય બ્રહ્માંડં સકલં કૃતમ્ ॥
અહર્દણ્ડો જગત્સ્રષ્ટા બ્રહ્મદંડાયતે તદા

દેવદાનવ ગંધર્વમનુષ્યોરગપન્નગૈઃ ॥
પૂજ્યતે ચરણો વિષ્ણોઃ સ્તૂયતે ચાનુમીયતે

ધર્માત્મા યતદણ્ડો હિ ગંધર્વૈર્ગીયતે મુહુઃ ॥
જ્યોતિશ્ચક્રાક્ષદંડઃ કિં હરિણા નિર્મિતઃ સ્વયમ્

જિત્વેદં ભુવનં ગંગા ધ્વજદંડોઽમરૈઃ કૃતઃ ॥
ત્રિવિક્રમાંઘ્રિદણ્ડોઽયં કીર્તિદંડાયતે ધ્રુવમ્

વેગેનાક્ષિપ્ય હરિણા નીતો બ્રહ્માંડમસ્તકે ॥
પાદસ્તન્મસ્તકં ભિત્ત્વા બહિર્યાસ્યતિ વેગતઃ

તાવદ્બ્રહ્માંડવેગોઽયં વિરાડિતિ હિ સંજ્ઞિતઃ ॥
સ સર્વ બીજરૂપો હિ પરમાત્મેતિ ગદ્યતે

તેનેદં સકલં જાતં પાદસ્યાગ્રે વ્યવસ્થિતમ્॥
બ્રહ્માંડભેદનં કૃત્વા ન ગન્તવ્યં બહિસ્ત્વયા

તેનૈવ સહ બ્રહ્માંડે પફાલ ચરણો હરેઃ ॥
બ્રહ્માંડં જર્જરં જાતં પાદસંકોચનાદપિ

ભિન્ને તસ્મિન્સમાયાતં બ્રાહ્મં તોયં જગત્ત્રયે ॥
વિષ્ણુપાદોદ્ભવા ગંગા મસ્તકાન્નિઃસૃતા તદા

ત્રૈલોક્યપ્લાવિની દેવી યા રુદ્રેણ સ્વયં ધૃતા ॥
સ્વર્ધુની પૂજ્યતે સ્વર્ગે ગંગેતિ ગાં ગતા સતી ॥

પાતાલે સા યદા પ્રાપ્તા ખ્યાતા ત્રિપથગૈવ સા ॥
યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

દર્શનાદશ્વમેધસ્ય સંપૂર્ણસ્ય ફલં લભેત્ ॥
સ્નાનમાત્રેણ નશ્યેત સપ્તજન્મકૃતં ત્વઘમ્

સ્નાત્વા સંપૂજયેદ્યસ્તુ દેવૌ હરિહરૌ નરઃ ॥
ઇન્દ્રલોકમતિક્રમ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥

વિષ્ણુપાદોદકં પીત્વા જ્ઞાત્વા તત્ત્વાનિ સંયમી ॥
ઉપોષ્ય દિવસં વિષ્ણોર્મુક્તિં ગચ્છતિ દેહવાન્

શુદ્ધસ્વભાવસત્ત્વસ્થા વિરક્તા જન્મભૂમિષુ ॥
સંસારબંધનં છિત્ત્વા યાતિ તે પરમાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે દ્વિતીયે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બલિનિગ્રહવૃત્તાંતવર્ણનંનામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ