Skanda Purana · Verses 7.17-4

// rājovāca // //
vicitramidamākhyānaṃ tvatprasādācchrutaṃ mayā //
dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ śakraṃ nārado maṃdare girau

kiṃ cakāra munīṃdro'tha tanme vistarato mune //
vada saṃsārasaraṇodbhūtamāyāprapīḍitam //
kathāmṛtajalaughena vitṛṣaṃ kuru māṃ prabho

// sārasvata uvāca // //
athāsau nārado devaṃ jñātvā śaptaṃ dvijanmanā //
bhṛguṇā ca tathā pūrvaṃ nānyathaitadbhaviṣyati

bhaviṣyaṃ yadbhavaṃ deva vartamānaṃ viciṃtyatām //
ayaṃ ca vāmano bhūtvā viṣṇuryāsyati tāṃ purīm

nigrahaṃ sa baleḥ paścātkariṣyati mama priyam //
yuddhaṃ vinā kathaṃ stheyaṃ vartamānaṃ maholbaṇam

devadānavayuddhāni daityagandharva rakṣasām //
nivāritāni sarvāṇi sarīsṛpapatatriṇām

sāpatnajaḥ kalirnāsti mama bhāgyaparikṣaye //
devendro guruṇā pūrvaṃ vāritaḥ kiṃ karomyaham

mānanīyo gururme'yamatastaṃ na śapāmyaham //
yuddhārthaṃ tu tato yatno na sidhyati karomi kim

kenāpi daivayogena puruṣārtho na sidhyati //
tathāpi yatnaḥ kartavyaḥ puruṣārthe vipaścitā //
daivaṃ puruṣakāreṇa vināpi phalati kvacit

yaduktaṃ tadvaco vyarthaṃ yataḥ siddhiḥ prayatnataḥ //
baliṃ gatvā bhaṇiṣyāmi yathā yuddhaṃ kariṣyati

na śroṣyati sa cedvākyaṃ niścitaṃ taṃ śapāmyaham //
ityuktvā sa yayau vegānnārado balimaṃdire //
nimeṣāṃtaramātreṇa śiṣyābhyāṃ gagane sthitaḥ

prāsāde śailasaṃkāśe saptabhaume mahojjvale //
tasyopari sabhā divyā nirmitā viśvakarmaṇā

tasyāṃ siṃhāsanaṃ divyaṃ tatrāsīno balirnṛpa //
daityaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ prauḍhihāsyakathāparaiḥ

ṛṣibhirbrāhmaṇaiḥ śāṃtaista thaivośanasā svayam//
putramitrakalatraiśca saṃvṛto divyamandire

devāṃganākaragrāhagṛhītairdivyacāmaraiḥ //
saṃvījyamāno daityendraḥ stūyamānaḥ sa cāraṇaiḥ

yāvadāste madonmattā mantrayaṃti parasparam //
daityadānavamukhyā ye te sarve yuddhakāṃkṣiṇaḥ

utthāyotthāya bhāṣaṃte pragalbhaṃte suraiḥ saha //
asmadīyamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sāṃprataṃ gatam

śukrabuddhyā vinā yuddhaṃ prāpsyate kiṃ mahodayaḥ //
daityendro devarājena snehaṃ ca kuruto yadi

airāvaṇaṃ sadā mattaṃ kathaṃ no yācate baliḥ //
caturaṃ turagaṃ kasmānnārpayati divākaraḥ

yāvannākramyate lubdho dhanādhyakṣo raṇājire //
tāvannārpayate vittaṃ yadā tatsaṃcitaṃ suraiḥ

na darśayati ratnāni jalarāśī rasātalāt //
yāvanna mandaraṃ kṣiptvā vimathnīmo vayaṃ ca tam

yathāmṛtakalāścandrādbhujyante kramaśaḥ suraiḥ //
evaṃ bhāgaṃ baleḥ kasmānna dadāti jalātmakaḥ

svardhunī śītalo vātaḥ padmarkijalkavāsitaḥ //
svarge vāti śanairyadvattathā na balimaṃdire

indracāpodyatā meghā jalaṃ muṃcaṃti bhūtale//
balikhaṅgoddhutāḥ svargaṃ punaste yāṃti bhūtalāt

asmadīye dharāpṛṣṭhe yamo mārayate janam //
naivaṃ svarge na pātāle paśyāho kāryakāraṇam

āyurvṛttiṃ sutānsaukhyamasmākaṃ likhati svayam //
lalāṭe citragupto'sau na devānāṃ tu tatsamam

varṣāśītātapāḥ kālā vartaṃte bhuvi sāṃpratam //
na svarge naiva pātāle bhītā bhūmau bhramaṃti hi

ekavīryodbhavā yūyaṃ svasrīyā devadānavāḥ //
bhūmau sthitā vayaṃ kasmāddevāḥ kenoparikṛtāḥ //

samudre mathyamāne tu daityendro vaṃcitaḥ suraiḥ //
ekataḥ sarvadevāśca baliścaivaikataḥ sthitaḥ

utpanneṣu ca ratneṣu bhāgyaṃ vai yasya yādṛśam //
gajāśvakalpavṛkṣādyāścaṃdragogaṇadaṃtinaḥ

gṛhītvā hyamṛtaṃ devairvayaṃ pāne niyojitāḥ //
etayā cūrṇitā yūyaṃ na jānīthātigarvitāḥ

pītāvaśeṣaṃ pīyūṣaṃ satyaloke dhṛtaṃ suraiḥ //
ahotikuṭilā devāḥ kasmāccheṣaṃ na dīyate

surāmṛtamiti jñātvā pīyūṣādvaṃcitā vayam //
tilatailamevamiṣṭaṃ yairna dṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kvacit

viṣṇorvakracaritrāṇāṃ saṃkhyā kartu na śakyate//
tathāpi kathyate tuṣṭairhṛṣṭaistairyadanuṣṭhitam

gaurāṃgī sundarī subhrūḥ pīnonnatapayodharā //
sukeśā caṃdravadanā karṇāsaktavilocanā

valitrayāṃkitā madhye bālā muṣṭyāpi gṛhyate //
sthalāraviṃdacaraṇā lateva bhujabhūṣitā

sā sarvābharaṇopetā sarvalakṣaṇasaṃyutā //
trailokyamohinī devī saṃjātā'mṛtamanthane

amṛtādutthitā pūrvaṃ yasya sā tasya taddhruvam //
trailokyaṃ vaśagaṃ tasya yasya sā cārulocanā

tayā saṃmohitāḥ sarve devadānavarākṣasāḥ //
vimucya manthanaṃ sarve tāṃ grahītuṃ samudyatāḥ

ekā strī bahavo devā dānavādaityarākṣasāḥ //
vivādaḥ sumahāñjātaḥ kathamatra bhaviṣyati

āgatya viṣṇunā sarve bhuje dhṛtvā nivāritāḥ //
asyārthe kimaho vādaḥ kriyate bhoḥ parasparam

amṛtārthe samārambho mahilārthe vinaśyati //
saṃketaṃ prathamaṃ kṛtvā viṣṇunā cuṃbitā punaḥ

divyarūpadharaḥ sragvī vanamālāvibhūṣitaḥ //
kaustubhoddyotitatanuḥ śaṃkhacakragadādharaḥ

tasyā haste śubhāṃ mālāṃ dattvā viṣṇuḥ puraḥ sthitaḥ //
uddhṛtya bāhuṃ sarveṣāṃ babhāṣe vacanaṃ hariḥ

kurvaṃtu kuṇḍalaṃ sarve tiṣṭhantu svayamāsane //
vilokya svecchayā lakṣmīrvaramālāṃ prayacchatu

svayaṃvaravibhedaṃ yaḥ kariṣyatyatilaṃpaṭaḥ //
sa vadhyaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ parastrīlubdhako yathā

paradārakṛtaṃ pāpaṃ strīvadhyā tasya jāyatām//
anyo'pi yaḥ karotyevamevamastu taducyatām

sādhāraṇaṃ hariṃ jñātvā tathetyuktvā tathā kṛtam//
devadānavadaityānāṃ gaṃdharvoragarakṣasām//
madhye yo'bhimato bhartā sa te satyaṃ bhavediti

tenāsau mohitā pūrvaṃ dṛṣṭidānena karṣitā //
ādyaṃ saṃmohanaṃ strīṇāṃ cakre dṛṣṭinirīkṣaṇam

evameveti tatkarṇe hastaṃ dattvā yaducyate//
dadhāti hṛdi yaṃ nārī kāmabāṇaprapīḍitā

tameva varayedatra kaścinnāstyeva saṃśayaḥ //
saṃjāte kalahe pūrvaṃ hariṇā taṃ nivartitum

yadā gṛhītā sarvaiḥ sā hariṃ naiva vimuṃcati //
tvameva bhartā sā''caṣṭe muṃca māṃ vraja dūrataḥ

muktvā dūraṃ tato viṣṇuḥ praviṣṭaḥ suramaṇḍale //
tadā sarve ca māmuktvā yathāsthānaṃ svayaṃ gatāḥ

ācaṣṭa vijayā pūrvaṃ sarvāndevānyathākramam//
sā ca nirīkṣate paścāttaṃ vicārya vimuñcati

udāsīnaḥ śivaḥ śāṃto gaurīkāṃtastrilocanaḥ //
nānyāṃ nirīkṣate nityaṃ dhyānāsaktastrilocanaḥ

pitāmahoyamityuktaṃ yadā sakhyā tadā tayā //
namaskṛtya gataṃ dūre kṛtvā maunaṃ na paśyati

ādityaṃ padmakaṃ muñca dahanaṃ dahanātmakam//
vāti vāto gatā dūre varuṇo me pitā yataḥ

paulomīvadanāsakto devendro me na rocate

vadhabaṃdhakṛtacchedabhedadaṇḍavikarṣa ṇam//
kurvanna kurute saumyaṃ rūpaṃ vaivasvato yamaḥ

devadānavagaṃdharvadaityapannagarākṣasān

dṛṣṭvātyugrāṃstato yāti dṛṣṭo'sau puruṣo ttamaḥ //
karṇāṃtalocanabhrāṃtavaktraṃ dṛṣṭyāvalokya tam

saubhāgyātiśayākrāṃtaṃ ramyaṃ kāmamanoharam //
saṃjātapulakodbhedasvedavārikaṇāṃkitam //

devadānavadaityendrakrodhadṛṣṭinirīkṣitam //
ramyaṃ rāmā varaṃ cakre dadau mālāṃ tataḥ svayam

daityāḥ parasparaṃ procuḥ prekṣya tatsuraceṣṭitam //
vibhāgaṃ paśya devānāṃ svarge sarve svayaṃ gatāḥ

pātālasya tale yūyaṃ mānavā dharaṇītale//
devāstribhuvane yāṃtu na vayaṃ svargagāminaḥ

mānavāḥ kṣatriyā rājyaṃ kurvaṃtu pṛthivītale//
pātālaṃ tu parityajya dhātrī yadi tu rakṣyate

daityadānavajaiḥ kaiścidrākṣasaistanna śobhanam//
atha kiṃ bahunoktena rājā tribhuvane baliḥ

saṃvibhajyātha ratnāni samaṃ rājyaṃ vidhīyatām//
yāvadevaṃ pragalbhaṃte tāvatpaśyaṃti nāradam

gaganātsamupāyāṃtaṃ dvitīyamiva bhāskaram //
brahmadaṃḍakarāsaktayuddhapustakadhāriṇam

kṛṣṇājinadharaṃ śāṃtaṃ chatravīṇākamaṇḍalūn //
mauṃjīguṇatrayāsaktagraṃthipravaramekhalam

brahmarūpadharaṃ śāṃtaṃ divyarudrākṣabhūṣitam //
gata kalpakṛtagraṃthisūtramālāvalaṃbitam

viraṃciharasaṃvādo janmāhaṃkāragarvitaḥ //
saṃkruddhaiḥ kriyate ko'dya ciṃtātatparamānasam //

āyātaṃ nāradaṃ dṛṣṭvā vismitāḥ samupasthitāḥ //
prabho prasādaḥ kriyatāmāgaṃtavyaṃ gṛhe mama

dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ yasya me tvaṃ gṛhāgataḥ //
ityukto balinā vipro viveśāsuramaṃdire //
āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca dattvā saṃpūjito dvijaḥ

praviśya sahitāḥ sarve saṃviṣṭā daityadānavāḥ //
śukreṇa sahito daityo babhāṣe nāradaṃ baliḥ

idaṃ rājyamime dārā ime putrā ahaṃ baliḥ //
brūhi yenātra te kāryaṃ dānaṃ me prathamaṃ vratam

// nārada uvāca // //
bhaktyā tuṣyaṃti ye viprāste viprā bhūmidevatāḥ //
na tu ye pūjitāḥ śaktyā punaryācaṃti te'dhamāḥ// /

tvayā'haṃ pūjito hṛṣṭo na vittairme prayojanam //
hṛṣṭo'haṃ tava rājyena yajñairdānairvrataistathā // ७८. //
devaiḥ kṛtaṃ vipriyaṃ te kiṃcitpaśyāmyahaṃ bale //
tvayā saṃpūjyamāno'pi devarājo na tuṣyati

na kṣamaṃti surāḥ sarve tava rājyaṃ dharātale //
svarge me tāpako jāto devānāṃ tava vigrahe //

saṃnahya prathamaṃ yāti yaḥ sainyaṃ śatrubhūmiṣu //
sa kṣatriyo vijayate tasya rājyaṃ ca vardhate

ucchedastava rājyasya bhaviṣyati śrutaṃ mayā //
evaṃ jñātvā yathāyuktaṃ tacchīghraṃ tu vidhīyatām

// baliruvāca // //
yairguṇaiḥ kurute rājyaṃ rājā tānvada me vibho //
dānaṃ pātre pradātavyaṃ mayā tvamapi taṃ vada

// nārada uvāca // //
ṣaḍviṃśadguṇasaṃpanno rājā rājyaṃ karoti ca //
sa rājyaphalamāpnoti śṛṇu tatkathayāmyaham

careddharmānakaṭuko muṃcetsnehamanāstike //
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ

priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ //
dātā cā''yāmavarjaḥ syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ

saṃdadhīta na cānāryānvigṛhṇīyānna baṃdhubhiḥ //
nānāptaiścārayeccārānkuryātkāryamapīḍayan

arthānbrūyānna cāpatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ //
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet

nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca maṃtraṃ prakāśayet //
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu

āptaiḥ suguptadāraḥ syādrakṣyaścānyo ghṛṇī nṛpaḥ //
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuṃjīta nā'hitam

asteyaḥ pūjayenmānyānguruṃ sevedamāyayā //
arcyo devo na dambhena śriyamicchedakutsitām

seveta praṇayaṃ kṛtvā dakṣaḥ syādatha kālavit //
sāṃtvavākyaṃ sadā vācyamanugṛhṇanna cākṣipet

praharenna ca viprāya hatvā śatrūnna śeṣayet //
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu

evaṃ rājye ciraṃ stheyaṃ yadi śreya ihecchasi //
tapaḥsvādhyāyadānāni tīrthayātrā''śramāṇi ca

yogenātmaprabodhasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm //
tvayā saṃsāravairāgyaṃ karttavyaṃ viprapūjanam

yaṣṭavyaṃ vividhairyajñairdhyeyo nārāyaṇo hariḥ //
prasaṃgena samāyāto yāsye raivatake girau

tatrāste bhagavānviṣṇurnadī trailokyapāvanī //
tatrāste ca śivāvṛkṣo bahupuṣpaphalānvitaḥ //
tatra gatvā kariṣyāmi vrataṃ tadviṣṇuvallabham

// baliruvāca // //
ko'yaṃ raivatakonāma vrataṃ kiṃ viṣṇuvallabham //
śivāvṛkṣāstu ke proktāstatkathaṃ kathayasva me

//
// nārada uvāca // //
purā yugādau daityendra sapakṣāḥ parvatāḥ kṛtāḥ //
saṃciṃtya brahmaṇā paścādacalāste kṛtāḥ punaḥ

utpataṃti mahākāyā nipataṃti yadṛcchayā //
merumaṃdarakailāsā vacasā saṃsthitāḥ sthirāḥ

vāritā na sthitā ye tu ta iṃdreṇa sthirīkṛtāḥ //
merordakṣiṇa śṛṃge tu kumudeti sa parvataḥ

divyaḥ sapakṣaḥ sauvarṇo divyavṛkṣaiḥ samāvṛtaḥ //
tasyopari purī divyā vaiṣṇavī viṣṇunā kṛtā

tasyā madhye gṛhaṃ divyaṃ yasmillam̐kṣmīḥ sadā sthitā //
meroḥ śṛṃge purī ramyā gṛhaṃ tatra manoramam

tatrāste sa bhavo devo bhavānī yatra saṃsthitā //
sabhā māheśvarī ramyā sauvarṇī ratnamaṃḍitā

tatrāste bhagavānviṣṇurdevairbrahmādibhirvṛtaḥ //
tasyāṃ viṣṇuḥ sadā yāti devaṃ draṣṭuṃ maheśvaram

sauvarṇaiḥ kumudairyasmādasau sarvatra maṃḍitaḥ //
kumudeti kṛtaṃ nāma devaistatra samāgataiḥ

ekadā bhagavānrudro girau tasminsamāgataḥ //
draṣṭuṃ tacchikhare ramye tāṃ purīṃ viṣṇupālitām

gṛhāgataṃ haraṃ dṛṣṭvā hariṇā sa tu pūjitaḥ //
lakṣmyā saṃpūjitā gaurī harṣitā tatra saṃsthitā

ekāsanopaviṣṭau tau maṃtrayaṃtau parasparam //
hareṇa kāraṇaṃ jñātvā tatsarvaṃ kathitaṃ hareḥ

tvayeyaṃ nagarī kāryā maṃdare parvatottame //
praṣṭavyaḥ kāraṇaṃ nāhamavaśyaṃ tadbhaviṣyati

hara eva vijānāti kāraṇaṃ katamo'pi na //
evaṃ tatheti tau proktvā saṃsthitau parvato'pi saḥ

taṃ dṛṣṭvā saṃgataṃ rudraṃ kumudaḥ svayamāyayau //
dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ yasya me gṛhamāgatau

dvābhyāmukto girivaro dadāva kiṃ varaṃ tava //
ityuktaḥ parvatastābhyāṃ varaṃ vavre sa mūḍhadhīḥ

bhaviṣyatkāryahetutvādbhaviṣyati na tadvṛthā //
yatrāhaṃ tatra vastavyaṃ bhavadbhyāmastu me varaḥ

matsannidhau samāgatya sthātavyaṃ brahmavāsaram //
tathetyuktvā sapatnīkau gatau hariharāvubhau

pañcamo yo manuḥ pūrvaṃ raivato nāma viśrutaḥ //
tasyotpattau tu yadvṛttaṃ kumudāgre śṛṇuṣva tat

ṛṣirāsīnmahābhāga ṛtavāgiti viśrutaḥ //
tasyāputrasya putro'bhūdrevatyante mahātmanaḥ

sa tasya vidhivaccakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ //
tathopanayanādyāśca sa cāśīlo'bhavannṛpa

yataḥ prabhṛti jāto'sau tataḥ prabhṛtyasāvṛṣiḥ //
dīrgharogaparāmarśamavāpātīva durddharam

/
mātā cāsya parāmārtiṃ kuṣṭharogābhipīḍitā //
jagāma cintāṃ sa ṛṣiḥ kimetaditi duḥkhitaḥ

mūrkhastu maṃdadhīḥ putro duḥkhaṃ janayate pituḥ //
amārgago viśeṣeṇa duḥkhādduḥkhataraṃ hi tat

aputratā manuṣyāṇāṃ śreyase na kuputratā //
suhṛdāṃ nopakārāya pitṝṇāṃ nāpi tṛptaye

suputro hṛdaye'bhyeti mātāpitrordinedine //
pitrorduḥkhāya dhigjanma tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ

dhanyāste tanayā ye syuḥ savarlokābhisaṃmatāḥ //
paropakāriṇaḥ śāṃtāḥ sādhukarmaṇyanuvratāḥ

anirvṛtaṃ nirānaṃdaṃ duḥkhaśokapariplutam //
narakāya na svargāya kuputratvaṃ hi janminaḥ

karoti suhṛdāṃ dainyamahitānāṃ tathā mudam //
akāle tu jarāṃ pitroḥ kuputraḥ kurute kila

// nārada uvāca //
evaṃ so'tyantaduṣṭasya putrasya caritairmuniḥ //
dahyamānamanovṛttirvṛddhagargamapṛcchata

// ṛtavāguvāca // //
suvratena purā vedā adhītā vidhinā mayā //
samāpya vidyā vidhavatkṛto dāraparigrahaḥ

sadāreṇa hi yāḥ kāryāḥ śrautasmārttādikāḥ kriyāḥ //
tāḥ kṛtāśca vidhānena kāmaṃ samanurudhya ca

putrārthaṃ janitaścāyaṃ puṃnāmno vicyutau mune //
so'yaṃ kimātmadoṣeṇa māturdoṣeṇa kiṃ mama //
asmadduḥkhāvaho jāto dauḥśīlyādvada kovida

// garga uvāca // //
revatyante muniśreṣṭha jāto'yaṃ tanayastava //
tena duḥkhāya te duṣṭe kāle yasmādajāyata

tavāpacāro naivāsya māturnāpi kulasya ca //
anyaddauḥśīlyahetutvaṃ revatyaṃta upāgatam

revatī aśvinormadhyamāśleṣāmaghayostathā //
jyeṣṭhāmūlarkṣayoḥ proktaṃ gaṃḍāṃtaṃ tu bhayāvaham

gaṃḍatraye tu ye jātā naranārīturaṃgamāḥ //
tiṣṭhaṃti na ciraṃ gehe tiṣṭhanto'pi bhayaṃkarāḥ //
evamukto'tha gargeṇa cukrodhātīva kopanaḥ

// ṛtavāguvāca // //
yasmānmamaika putrasya revatyante samudbhavaḥ

revatī kiṃ na jānāti māṃ vipraḥ śāpayiṣyati //
jājvalyamānā gaganāttasmātpatatu revatī

//
// nārada uvāca // //
tenaivaṃ vyāhṛte vākye revatyṛkṣaṃ papāta ha //
paśyataḥ sarvalokasya vismayāviṣṭacetasaḥ

īśvarecchāprabhāvena patitā girimūrddhani //
revatyṛkṣaṃ nipatitaṃ kumudādrau samantataḥ

surāṣṭradeśe sa prāptaḥ patito bhūtale śubhe //
himācalasya putro ya ujjayaṃto girirmahān

kumudena samaṃ maitrī kṛtā pūrvaṃ parasparam //
yatra tvaṃ sthāsyase sthātā tatrāhamapi niścitam

iti kṛtvā gṛhītvātha gaṃgāvāri sayāmunam //
sārasvataṃ tathā puṇyaṃ siṃcituṃ taṃ samāgataḥ

āhūtasaṃplavaṃ yāvatsaṃsthitau tau parasparam //
kumudādriśca tatpātātkhyāto raivatako'bhavat

atīva ramyaḥ sarvasyāṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate //
kumudādriśca sauvarṇo revatīcyavanātpunaḥ

paṃkajābhaḥ sa bāhyena jāto varṇena bhūpate //
meruvarṇaḥ sa madhye tu sauvarṇaḥ parvatottamaḥ

tataḥ sañjanayāmāsa kanyāṃ raivatako giriḥ //
revatīkāṃti saṃbhūtāṃ revatīsadṛśānanām

pramuco nāma rājarṣistena dṛṣṭā varāṃganā //
pitṛvadrevatīnāma kṛtaṃ tasyā nṛpottama

revatīti ca vikhyātā sā sarvatra varāṃganā //
sarvatejomayaṃ sthānaṃ sarvatīrthajalāśrayam

gaṃgājalapravāhaiśca saṃyuktaṃ yāmunaistathā //
sthitaṃ sārasvataṃ toyaṃ tatra garteṣu tattrayam

vikhyātaṃ revatīkuṃḍaṃ yatra jātā ca revatī //
smaraṇāddarśanātsnānātsarvapāpakṣayo bhavet

sā bālā varddhitā tena pramuṃcena mahātmanā //
yauvanaṃ tu tayā prāptaṃ tasminraivatake girau

tāṃ tu yauvanasaṃpannāṃ dṛṣṭvā'tha pramuco muni //
ekāṃte cintayāmāsa ko'syā bhartā bhaviṣyati

hūtvāhūtvā sa papraccha guruṃ vahniṃ dvijottamaḥ //
prasādaṃ kuru me brūhi ko'syā bhartā bhaviṣyati

anyo'syāḥ sadṛśaḥ ko'pi vaṃśe nāsti karomi kim //
vahnikuṇḍātsamutthāya proktavānhavyavāhanaḥ

śṛṇu me vacanaṃ vipra yo'syā bhartā bhaviṣyati //
priyavratānvayabhavo mahābalaparākramaḥ

putro vikramaśīlasya kāliṃdījaṭharodbhavaḥ //
durdamo nāma bhavitā bhartā hyasyā mahīpatiḥ

atrāṃtare samāyāto durdamaḥ sa mahīpatiḥ //
girau mṛgavadhākāṃkṣī muniṃ gehe na paśyati //
priye'yi tātaḥ kva gata ehi satyaṃ bravīhi me

// nārada uvāca // //
agniśālāsthitenaiva tacchrutaṃ vacanaṃ priyam //
priyetyāmantraṇaṃ ko'yaṃ karoti mama veśmani //

sa dadarśa mahātmānaṃ rājānaṃ durdamaṃ muniḥ //
jaharṣa durdamaṃ dṛṣṭvā muniḥ prāha sa gautamam

śiṣyaṃ vinayasampannamarghyaṃ pādyaṃ samānaya //
ekaṃ tāvadayaṃ bhūpaścirakālādupāgataḥ

jāmātā sāṃprataṃ rājā yogyāsya ca sutā mama //
tataḥ sa ciṃtayāmāsa rājā jāmātṛ kāraṇam

maunena vidhinā rājā jagṛhe'rghyaṃ dvijājñayā //
tamāsanagataṃ vipro gṛhītārghyaṃ mahāmuniḥ

prastutaṃ prāha rājendraṃ nṛpate kuśalaṃ pure //
kośe bale ca mitre ca bhṛtyāmātya prajāsu ca //
tathātmani mahābāho yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

patnī ca te kuśalinī yā'tra sthāne hi tiṣṭhati //
anyāsāṃ kuśalaṃ brūhi yāḥ saṃti tava maṃdire

// rājovāca // //
tvatprasādādakuśalaṃ nāsti rājye kvacinmama //
jātakautūhalo'smyasmi mama bhāryā'tra kā mune

// pramuca uvāca // //
revatī te varā bhāryā kiṃ na vetsi nṛpottama //
trailokyasundarī yā tu kathaṃ sā vismṛtā tava

// rājovāca // //
subhadrāṃ śāṃtapāpāṃ ca kāverītanayāṃ tathā //
sūrātmajānujātāṃ ca kadaṃbāṃ ca varaprajām

vipāṭhāṃ naṃdinīṃ caiva vedmi bhāryāṃ gṛhe mama //
tiṣṭhanti naiva jānāmi bhāryā me revatī kutaḥ ///३६७ //
ṛṣiruvāca // //
priyeti sāṃprataṃ proktā revatī sā priyā tava //
tadanyathā na bhavitā vacanaṃ nṛpasattama

// rājovāca // //
nāsti bhāvakṛto doṣaḥ kṣamyatāṃ tadvaco mama //
vinirgataṃ vacovaktrānnāhaṃ jāne dvijottama

// ṛṣiruvāca // //
nāsti bhāvakṛto doṣaḥ parivedmi kuruṣva tat //
vahninā kathitastvaṃ me jāmātādya bhaviṣyasi

ityādivacanai rājā bhāryā mene sa revatīm //
ṛṣistathodyataḥ kartuṃ vivāhaṃ vidhi pūrvakam //
uvāca kanyā pitaraṃ kiñcinme śrūyatāṃ pitaḥ

yadi me patinā tāta vivāhaṃ kartumicchasi //
revatyṛkṣaṃ vivāhaṃ me tatkarotu prasādataḥ

// ṛṣiruvāca // //
revatyṛkṣaśca na vai bhadre candrayoge divi sthitam //
ṛkṣāṇyanyānyapi saṃti subhrūrvaivāhakāni ca

//
// kanyovāca // //
tāta tena vinā kālo vikalaḥ pratibhāti me //
vivāho vikale tāta madvidhāyāḥ kathaṃ bhavet // १७४/
// pramuñca uvāca // //
ṛtavāgiti vikhyātastapasvī revatīṃ prati //
cakāra kopaṃ kruddhena tenarkṣaṃ tannipātitam

mayā cāsmai pratijñātā bhāryeti viditaṃ tava //
na cecchasi vivāhaṃ tvaṃ saṃkaṭaṃ naḥ samāgatam

// kanyovāca // //
ṛtavāgeva sa muniḥ kimetattaptavānsvayam //
na tvayā mama tātena brahmabandhoḥ sutā'smi kim

// ṛṣiruvāca // //
brahmabandhoḥ sutā na tvaṃ tapasvī nāsti me'dhikaḥ //
sutā tvaṃ ca mayā deyā nānyatkartuṃ samutsahe

// kanyovāca // //
tapasvī yadi me tātastatkimṛkṣamidaṃ divi //
samāropya vivāho me kasmānna kriyate punaḥ

// ṛṣiruvāca // //
evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhadre prītimatī bhava //
āropayāmīndumārge revatyṛkṣaṃ kṛte tava

tatastapaḥprabhāvena revatyṛkṣaṃ mahāmuniḥ //
yathā pūrvaṃ tathā cakre somayogi dvijottamaḥ //
vivāhaṃ duhituḥ kṛtvā jāmātaramuvāca ha

audvāhikaṃ te bhūpāla kathyatāṃ kiṃ dadāmyaham//
duṣprāpamapi dāsyāmi vidyate me mahattapaḥ

// rājovāca // //
manoḥ svāyaṃbhuvasyāhamutpannaḥ saṃtatau mune //
manvaṃtarādhipaṃ putraṃ tvatprasādādvṛṇomyaham

// ṛṣiruvāca // //
bhaviṣyati mahīpālo mahābalaparākramaḥ//
revatī revatīkuṇḍe snātvā putraṃ janiṣyati

evaṃ kṛtvā gato rājā sā ca putramajījanat//
raivateti kṛtaṃ nāma babhūva sa manurnṛpaḥ

amunā ca tadā proktamasminraivatake girau//
striyaḥ snānaṃ kariṣyaṃti tāsāṃ putrā mahābalāḥ//
dīrghāyuṣo bhaviṣyaṃti duḥkhadāridryavarjitāḥ

// nārada uvāca // //
ityukte parvato rājandīrgho bhūtvā papāta saḥ //
etau tau saṃsmṛtau devau sabhāryau hariśaṃkarau

smṛtamātrau tadā''yātau tena baddhau purā yataḥ //
yatrāhaṃ tatra sthātavyaṃ bhavadbhyāmiti niścitam

ato viṣṇuharau devau sthitau tau parvatottame //
girau raivatake ramye svarṇarekhānadījale //
ārādhayaddhariṃ devaṃ revatī tāṃ ca sobravīt

bhavatāccaṃdrayogaste gagane brāhmaṇājñayā //
anyadvṛṇīṣva tuṣṭo'haṃ varaṃ manasi yatsthitam

// revatyuvāca // //
girau raivatake deva sthātavyaṃ bhavatā sadā //
mayā snānaṃ kṛtaṃ yatra tatra snāsyaṃti ye janāḥ

teṣāṃ viṣṇupure vāso bhavatviti vṛtaṃ mayā //
evamastu tadā procya girau raivatake sthitaḥ //
dāmodaraścaturbāhuḥ svayaṃ rudropi saṃsthitaḥ

gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ saṃsthitā viṣṇunā saha //
kṣīrode mathyamāne tu yadā vṛkṣaḥ samutthitaḥ

āmardde devadaityānāṃ tena sāmardakī smṛtā // //
asminvṛkṣe sthitā lakṣmīḥ sadā pitṛgṛhe nṛpa

śivālakṣmīḥ smṛto vṛkṣaḥ sevyate surasattamaiḥ //
devairbrahmādibhiḥ sarvairvṛkṣo'sau vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ

sarvaiḥ saṃciṃtya mukto'sau girau raivatake purā//
asya vṛkṣasya yātrāṃ ye kariṣyaṃti harerdine

phālgune ca site pakṣa ekādaśyāṃ nṛpottama//
teṣāṃ putrāśca pautrāśca bhaviṣyaṃti guṇādhikāḥ//
prāṃte viṣṇupure vāso jāyatenātra saṃśayaḥ

// baliruvāca // //
kathametadvrataṃ kāryaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇuvallabham //
rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadvada

// nārada uvāca // //
phālgunasya site pakṣa ekādaśyāmupoṣitaḥ //
snātvā nadyāṃ taḍāge vā vāpyāṃ kūpe gṛhe'pi vā

gatvā girau vane vā'pi yatra sā prāpyate śivā //
pūjyā puṣpaiḥ śubhai rātrau kāryaṃ jāgaraṇaṃ naraiḥ

aṣṭādhikaśataiḥ kāryā phalaistasyāḥ pradakṣiṇā //
pradakṣiṇīkṛtya nagaṃ bhoktavyaṃ tu phalaṃ naraiḥ

karakaṃ jalapūrṇaṃ tu karttavyaṃ pātrasaṃyutam //
haviṣyānnaṃ tu karttavyaṃ dīpaḥ kāryo vidhānataḥ

evaṃ jāgaraṇaṃ kāryaṃ kathāśravaṇatatparaiḥ //
mucyaṃte dehinaḥ pāpaiḥ kalijaiḥ kāyasaṃbhavaiḥ

dehāṃte te narāḥ sarve pūjyaṃte harimaṃdire

// sārasvata uvāca // //
ityuktvā nārado daityaṃ yayau raivatakaṃ girim //
daityendro maṃtrayāmāsa kiṃkāryaṃ sāṃprataṃ mayā

na rocate suraiḥ sārddhaṃ vigraho me surottamāḥ

// maṃtriṇa ūcuḥ // //
nāsti kṣamā bhṛśaṃ teṣāṃ kṣatriyāṇāṃ gṛhe satām//
aśaktamapi maṃsyaṃte svayamāyāṃti te yataḥ //
tasmātsvayaṃ prayāsyāmo devendraṃ sahitā vayam

iti śrutvā dadau ḍhakkāṃ prathamaṃ suravigrahe //
gṛhītvā vāhinīṃ daityāḥ prasthitā meru parvate

yatra sā nagarī ramyā devarājasya pūrvataḥ //
āgacchamānāṃ tāṃ jñātvā vāhinīṃ meruparvate

devarājasamādeśāccalitā deva vāhinī //
sumeroḥ pūrvadigbhāge yuddhamāsītparasparam

devasainyaṃ yadā sarvaṃ daityasainyenasaṃyutam//
mahāpralayasādṛśyaṃ yuddhaṃ vṛttaṃ tadā tayoḥ //

airāvaṇaṃ samāruhya devarājaḥ samāgataḥ //
rathamāruhya daityendro yuddhāyānye samāgatāḥ

devā yajñabhujo yasmāttasmānna yuddha kāṃkṣiṇaḥ //
airāvaṇo baliṃ dṛṣṭvā na cacālāgrato mṛdhe

saṃgrāme vimukho yāti diggajaiḥ pariveṣṭitaḥ //
adhvare bāhunā yena saṃkalpaṃ kṛtavānbaliḥ

tena vai sa surānsarvānvārayāmāsa saṃyuge //
vāritā vimukhā yāṃti devarājaḥ karotu kim

kuliśaṃ na kurute karma bhujamuktaṃ na gacchati

evaṃ bahūni yuddhāni nivṛttāni tadā tayoḥ //
na haṃtuṃ śakyaṃte yuddhe devairdaityā mahābalāḥ

balākāṃkṣāḥ sthitā devā guruṇā te prabodhitāḥ//
amarā devatāḥ sarva iti śukreṇa vāritāḥ

avatāraṃ harerjñātvā pañcamaṃ vāmanaṃ sthitam //
atihṛṣṭo'marāvatyāṃ rājyaṃ cakre sureśvaraḥ

nanartta yuddhe daityendraḥ svagṛhe yajate surān//
pātālābhisṛtā daityā rājyaṃ kurvaṃti mānavāḥ

tadā devagaṇāḥ sarve mantrayanti suraiḥ saha //
daityo lokadvayaṃ śāsti svargaṃ śāsti sureśvaraḥ

kṣaṃtavyaṃ tāvadevāsya vāmano raivataṃ girim//
yāvadyāti suraiḥ kāryaṃ maunaṃ daityajitairapi

yadāprabhṛti sañjāto vāmano dharaṇītale //
tadāprabhṛti daityānāṃ dunirmittāni jajñire

śivā praviśya nagare rauti sā visvaraṃ niśi //
bhramanti nagare kākā divārātraṃ virāviṇaḥ

sarppāḥ sarppaṃti geheṣu kṛṣṇā raudrā viṣolbaṇāḥ //
kaṃkā gṛdhrā bakā bhrāṃtā bhramanti nagaropari

jāyante vimukhā garbhāḥ strīṣu goṣu mṛgīṣu vā //
ghṛtaṃ dugdhaṃ ca naivāsti tile tailaṃ na vidyate

jane jānapado nityaṃ yudhyate ca parasparam //
kālī karālavadanā dīrghakeśī vilocanā

ajñātā rudatī yāti nagare sā gṛhaṃ prati //
ko'yaṃ na jñāyate kasmāttapasvī bhasmaguṃṭhitaḥ

yatirmaunavratī nagna puro yāti gṛhegṛhe //
ḍamarūḍḍāmaruṃ paścāddhuṃkāraṃ vidadhāti ca

akāle kupitā meghā jalaṃ muñcaṃti puṣkalam //
karakaiḥ pūritā garbhā garjaṃti girayo bahu

samajāyata bhūkaṃpo digdāhaścāpyajāyata //
militvā śvagaṇaḥ sarvo mukhamuccairvidhāya ca

rauti rātrau pure nityaṃ ghūkaḥ śabdaṃ viśabdate //
balirājyakṣayo jāto divi ketūdayo niśi//

ādityamaṇḍale vedhaḥ kīlakairdṛśyate kṛtaḥ //
kabandhasaṃkule vyomni candramā na prakāśate

sa jāto rohiṇīvedho yo jāto yugavyatyaye //
nakṣatrāṇi divā lokairgaṇyante guṇavattaraiḥ

bījānāṃ vyatyayo jajñe bhūmistrīgomṛgīṣu ca //
aśvā hreṣaṃti sahasā madaṃ kurvaṃti no gajāḥ

mantriṇāṃ maṃtrito mantro bhidyate rājyasaṃkṣaye //
ghṛtāhutyā huto vahnirjvalati na tadā dvijaiḥ

pracaṇḍaḥ pāvano vāti vātyayā ghūrṇitadrumaḥ //
dhvajā jvalanti caityeṣu nabho bhavati dhūsaram

ete cānye ca bahava utpātā balino gṛhe //
saṃjātā vāmane jāte nāradāgamanādanu

anyacca jāyate raudraṃ yaddivā svapnadarśanam //
saṃnahyaṃte yadā daityāḥ patitā nipataṃti ca

nimittāni sa sainyasya dṛṣṭvaivaṃ na pravarttate //
sadā saṃtiṣṭhate gehe rājyaṃ ca kurute baliḥ

śarīre na sukhaṃ tasya gātrabhaṃgaḥ śirovyathā //
jvarito na sukhaṃ śete na bhuṃkte na pibatyasau //
na bhuktaṃ jīryate lokaḥ sarvopi vyākulīkṛtaḥ

viparītaṃ jagaddṛṣṭvā balirvyākulamānasaḥ //
mantrayāmāsa kimidaṃ brāhmaṇaiḥ saha duḥkhitaḥ

śukraṃ guruṃ samānīya sabhāyāṃ saṃniveśya ca //
papraccha kuśalaṃ daityo bhaktyā paramayā yutaḥ //
viparītamidaṃ sarvaṃ varttate tadvadasva me

nāradena yaduktaṃ me guro satyaṃ bhaviṣyati //
utpātaśāṃtikaṃ brūhi brāhmaṇaiḥ sahito mama

// śukra uvāca // //
utpātaśāṃtaye kāryo yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ //
brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ sārddhaṃ dvādaśābdo vidhīyatām

ṛṣayo brāhmaṇā ye ca munayo brahmacāriṇaḥ //
āgacchantu mahāyajñe ye ca dūre'pi saṃsthitāḥ

nagarātpūrvadigbhāge karttavyo yajñamaṇḍapaḥ //
yasya yasyābhirucitaṃ deyaṃ dānaṃ tvayā nṛpa //
tathā kariṣya ityuktvā yajñārthaṃ tatparobhavat

ānāyya brāhmaṇānsarvānkuśalānyajñakarmaṇi //
gṛhītā yajñadīkṣā tairyajñe vai sarva dakṣiṇe

brāhmaṇāya mayā deyaṃ sarvasvamiha yācite //
śarīraputramitrāṇi dārāndāsyāmi yācitaḥ

dātavyaṃ satataṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo mayādhvare //
vāritenāpi na stheyaṃ dātavyaṃ niścitaṃ mayā //
yācitaścenna dāsyāmi tadā vyartho mamā'dhvaraḥ

vidhāya maṇḍapaṃ divyaṃ bahuyojanavistaram //
tatra dānāni dīyante bhojanācchādanāni ca

saptarṣayaḥ samāyātā gaganāddharaṇītale //
digbhyaḥ samāgatāḥ sarve brāhmaṇāḥ saṃti ye bhuvi

kṣatriyāśca samāyātā vigṛhya vividhaṃ vasu //
nivedayanti te rājñe prārabdhe yajñakarmaṇi

āsamudrātsamāyātā naṭanarttakayācakāḥ //
gītavāditranirghoṣo vedadhvanivimiśritaḥ

trailokyaṃ badhirīcakre dehidehīti yācitam //
mā dehīti vaco nāsti stokaṃ dehīti caiva na

yadyadyo yācate vastu tattasmai tatra dīyate //
brāhmaṇo hi na so'pyasti yo hi taṃ bahu yācate

bhojanācchādanārthaṃ ca na gṛhṇaṃti dvijātayaḥ //
suvarṇaratnaraupyāṇi tathāśvarathakuṃjarān

gṛhagobhūmigrāmāṃśca na gṛhṇaṃti dvijātayaḥ //
balirājyena saṃtuṣṭāḥ kiṃ kurvati dhanena te

evaṃ pravartate yajño mahānsarvasvadakṣiṇaḥ

nṛtyaṃti gāyaṃti paṭhaṃti cānye stuvaṃti yajñaṃ bahudānayuktam //
brahmendra rudragrahasūryacaṃdrāḥ prasāditā āhutibhiśca mantraiḥ

baliṃ praśaṃsaṃti guruṃ tathānye hotārameke parivārameke //
prajāpaternāpi surādhipasya samāpyate cedatha yāsyati dhuvam//
pradāya rājyaṃ dvijapuṃgavebhyaḥ saputramitraiḥ sahito rasātalam

itīti vācaḥ pravadaṃti vāḍavāḥ śṛṇvaṃti daityāḥ kimidaṃ vadaṃti //
baleḥ puraḥsthāḥ kathayaṃti saṃgatā baliḥ prahṛṣṭaḥ pradadāti yācitam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye baliyajñaprabhāvavarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ