સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.17-4

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં મયા ॥
દૃષ્ટ્વા નારાયણં શક્રં નારદો મંદરે ગિરૌ

કિં ચકાર મુનીંદ્રોઽથ તન્મે વિસ્તરતો મુને ॥
વદ સંસારસરણોદ્ભૂતમાયાપ્રપીડિતમ્ ॥
કથામૃતજલૌઘેન વિતૃષં કુરુ માં પ્રભો

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
અથાસૌ નારદો દેવં જ્ઞાત્વા શપ્તં દ્વિજન્મના ॥
ભૃગુણા ચ તથા પૂર્વં નાન્યથૈતદ્ભવિષ્યતિ

ભવિષ્યં યદ્ભવં દેવ વર્તમાનં વિચિંત્યતામ્ ॥
અયં ચ વામનો ભૂત્વા વિષ્ણુર્યાસ્યતિ તાં પુરીમ્

નિગ્રહં સ બલેઃ પશ્ચાત્કરિષ્યતિ મમ પ્રિયમ્ ॥
યુદ્ધં વિના કથં સ્થેયં વર્તમાનં મહોલ્બણમ્

દેવદાનવયુદ્ધાનિ દૈત્યગન્ધર્વ રક્ષસામ્ ॥
નિવારિતાનિ સર્વાણિ સરીસૃપપતત્રિણામ્

સાપત્નજઃ કલિર્નાસ્તિ મમ ભાગ્યપરિક્ષયે ॥
દેવેન્દ્રો ગુરુણા પૂર્વં વારિતઃ કિં કરોમ્યહમ્

માનનીયો ગુરુર્મેઽયમતસ્તં ન શપામ્યહમ્ ॥
યુદ્ધાર્થં તુ તતો યત્નો ન સિધ્યતિ કરોમિ કિમ્

કેનાપિ દૈવયોગેન પુરુષાર્થો ન સિધ્યતિ ॥
તથાપિ યત્નઃ કર્તવ્યઃ પુરુષાર્થે વિપશ્ચિતા ॥
દૈવં પુરુષકારેણ વિનાપિ ફલતિ ક્વચિત્

યદુક્તં તદ્વચો વ્યર્થં યતઃ સિદ્ધિઃ પ્રયત્નતઃ ॥
બલિં ગત્વા ભણિષ્યામિ યથા યુદ્ધં કરિષ્યતિ

ન શ્રોષ્યતિ સ ચેદ્વાક્યં નિશ્ચિતં તં શપામ્યહમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વેગાન્નારદો બલિમંદિરે ॥
નિમેષાંતરમાત્રેણ શિષ્યાભ્યાં ગગને સ્થિતઃ

પ્રાસાદે શૈલસંકાશે સપ્તભૌમે મહોજ્જ્વલે ॥
તસ્યોપરિ સભા દિવ્યા નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા

તસ્યાં સિંહાસનં દિવ્યં તત્રાસીનો બલિર્નૃપ ॥
દૈત્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈઃ પ્રૌઢિહાસ્યકથાપરૈઃ

ઋષિભિર્બ્રાહ્મણૈઃ શાંતૈસ્ત થૈવોશનસા સ્વયમ્॥
પુત્રમિત્રકલત્રૈશ્ચ સંવૃતો દિવ્યમન્દિરે

દેવાંગનાકરગ્રાહગૃહીતૈર્દિવ્યચામરૈઃ ॥
સંવીજ્યમાનો દૈત્યેન્દ્રઃ સ્તૂયમાનઃ સ ચારણૈઃ

યાવદાસ્તે મદોન્મત્તા મન્ત્રયંતિ પરસ્પરમ્ ॥
દૈત્યદાનવમુખ્યા યે તે સર્વે યુદ્ધકાંક્ષિણઃ

ઉત્થાયોત્થાય ભાષંતે પ્રગલ્ભંતે સુરૈઃ સહ ॥
અસ્મદીયમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સાંપ્રતં ગતમ્

શુક્રબુદ્ધ્યા વિના યુદ્ધં પ્રાપ્સ્યતે કિં મહોદયઃ ॥
દૈત્યેન્દ્રો દેવરાજેન સ્નેહં ચ કુરુતો યદિ

ઐરાવણં સદા મત્તં કથં નો યાચતે બલિઃ ॥
ચતુરં તુરગં કસ્માન્નાર્પયતિ દિવાકરઃ

યાવન્નાક્રમ્યતે લુબ્ધો ધનાધ્યક્ષો રણાજિરે ॥
તાવન્નાર્પયતે વિત્તં યદા તત્સંચિતં સુરૈઃ

ન દર્શયતિ રત્નાનિ જલરાશી રસાતલાત્ ॥
યાવન્ન મન્દરં ક્ષિપ્ત્વા વિમથ્નીમો વયં ચ તમ્

યથામૃતકલાશ્ચન્દ્રાદ્ભુજ્યન્તે ક્રમશઃ સુરૈઃ ॥
એવં ભાગં બલેઃ કસ્માન્ન દદાતિ જલાત્મકઃ

સ્વર્ધુની શીતલો વાતઃ પદ્મર્કિજલ્કવાસિતઃ ॥
સ્વર્ગે વાતિ શનૈર્યદ્વત્તથા ન બલિમંદિરે

ઇન્દ્રચાપોદ્યતા મેઘા જલં મુંચંતિ ભૂતલે॥
બલિખઙ્ગોદ્ધુતાઃ સ્વર્ગં પુનસ્તે યાંતિ ભૂતલાત્

અસ્મદીયે ધરાપૃષ્ઠે યમો મારયતે જનમ્ ॥
નૈવં સ્વર્ગે ન પાતાલે પશ્યાહો કાર્યકારણમ્

આયુર્વૃત્તિં સુતાન્સૌખ્યમસ્માકં લિખતિ સ્વયમ્ ॥
લલાટે ચિત્રગુપ્તોઽસૌ ન દેવાનાં તુ તત્સમમ્

વર્ષાશીતાતપાઃ કાલા વર્તંતે ભુવિ સાંપ્રતમ્ ॥
ન સ્વર્ગે નૈવ પાતાલે ભીતા ભૂમૌ ભ્રમંતિ હિ

એકવીર્યોદ્ભવા યૂયં સ્વસ્રીયા દેવદાનવાઃ ॥
ભૂમૌ સ્થિતા વયં કસ્માદ્દેવાઃ કેનોપરિકૃતાઃ ॥

સમુદ્રે મથ્યમાને તુ દૈત્યેન્દ્રો વંચિતઃ સુરૈઃ ॥
એકતઃ સર્વદેવાશ્ચ બલિશ્ચૈવૈકતઃ સ્થિતઃ

ઉત્પન્નેષુ ચ રત્નેષુ ભાગ્યં વૈ યસ્ય યાદૃશમ્ ॥
ગજાશ્વકલ્પવૃક્ષાદ્યાશ્ચંદ્રગોગણદંતિનઃ

ગૃહીત્વા હ્યમૃતં દેવૈર્વયં પાને નિયોજિતાઃ ॥
એતયા ચૂર્ણિતા યૂયં ન જાનીથાતિગર્વિતાઃ

પીતાવશેષં પીયૂષં સત્યલોકે ધૃતં સુરૈઃ ॥
અહોતિકુટિલા દેવાઃ કસ્માચ્છેષં ન દીયતે

સુરામૃતમિતિ જ્ઞાત્વા પીયૂષાદ્વંચિતા વયમ્ ॥
તિલતૈલમેવમિષ્ટં યૈર્ન દૃષ્ટં ઘૃતં ક્વચિત્

વિષ્ણોર્વક્રચરિત્રાણાં સંખ્યા કર્તુ ન શક્યતે॥
તથાપિ કથ્યતે તુષ્ટૈર્હૃષ્ટૈસ્તૈર્યદનુષ્ઠિતમ્

ગૌરાંગી સુન્દરી સુભ્રૂઃ પીનોન્નતપયોધરા ॥
સુકેશા ચંદ્રવદના કર્ણાસક્તવિલોચના

વલિત્રયાંકિતા મધ્યે બાલા મુષ્ટ્યાપિ ગૃહ્યતે ॥
સ્થલારવિંદચરણા લતેવ ભુજભૂષિતા

સા સર્વાભરણોપેતા સર્વલક્ષણસંયુતા ॥
ત્રૈલોક્યમોહિની દેવી સંજાતાઽમૃતમન્થને

અમૃતાદુત્થિતા પૂર્વં યસ્ય સા તસ્ય તદ્ધ્રુવમ્ ॥
ત્રૈલોક્યં વશગં તસ્ય યસ્ય સા ચારુલોચના

તયા સંમોહિતાઃ સર્વે દેવદાનવરાક્ષસાઃ ॥
વિમુચ્ય મન્થનં સર્વે તાં ગ્રહીતું સમુદ્યતાઃ

એકા સ્ત્રી બહવો દેવા દાનવાદૈત્યરાક્ષસાઃ ॥
વિવાદઃ સુમહાઞ્જાતઃ કથમત્ર ભવિષ્યતિ

આગત્ય વિષ્ણુના સર્વે ભુજે ધૃત્વા નિવારિતાઃ ॥
અસ્યાર્થે કિમહો વાદઃ ક્રિયતે ભોઃ પરસ્પરમ્

અમૃતાર્થે સમારમ્ભો મહિલાર્થે વિનશ્યતિ ॥
સંકેતં પ્રથમં કૃત્વા વિષ્ણુના ચુંબિતા પુનઃ

દિવ્યરૂપધરઃ સ્રગ્વી વનમાલાવિભૂષિતઃ ॥
કૌસ્તુભોદ્દ્યોતિતતનુઃ શંખચક્રગદાધરઃ

તસ્યા હસ્તે શુભાં માલાં દત્ત્વા વિષ્ણુઃ પુરઃ સ્થિતઃ ॥
ઉદ્ધૃત્ય બાહું સર્વેષાં બભાષે વચનં હરિઃ

કુર્વંતુ કુણ્ડલં સર્વે તિષ્ઠન્તુ સ્વયમાસને ॥
વિલોક્ય સ્વેચ્છયા લક્ષ્મીર્વરમાલાં પ્રયચ્છતુ

સ્વયંવરવિભેદં યઃ કરિષ્યત્યતિલંપટઃ ॥
સ વધ્યઃ સહિતૈઃ સર્વૈઃ પરસ્ત્રીલુબ્ધકો યથા

પરદારકૃતં પાપં સ્ત્રીવધ્યા તસ્ય જાયતામ્॥
અન્યોઽપિ યઃ કરોત્યેવમેવમસ્તુ તદુચ્યતામ્

સાધારણં હરિં જ્ઞાત્વા તથેત્યુક્ત્વા તથા કૃતમ્॥
દેવદાનવદૈત્યાનાં ગંધર્વોરગરક્ષસામ્॥
મધ્યે યોઽભિમતો ભર્તા સ તે સત્યં ભવેદિતિ

તેનાસૌ મોહિતા પૂર્વં દૃષ્ટિદાનેન કર્ષિતા ॥
આદ્યં સંમોહનં સ્ત્રીણાં ચક્રે દૃષ્ટિનિરીક્ષણમ્

એવમેવેતિ તત્કર્ણે હસ્તં દત્ત્વા યદુચ્યતે॥
દધાતિ હૃદિ યં નારી કામબાણપ્રપીડિતા

તમેવ વરયેદત્ર કશ્ચિન્નાસ્ત્યેવ સંશયઃ ॥
સંજાતે કલહે પૂર્વં હરિણા તં નિવર્તિતુમ્

યદા ગૃહીતા સર્વૈઃ સા હરિં નૈવ વિમુંચતિ ॥
ત્વમેવ ભર્તા સાઽઽચષ્ટે મુંચ માં વ્રજ દૂરતઃ

મુક્ત્વા દૂરં તતો વિષ્ણુઃ પ્રવિષ્ટઃ સુરમણ્ડલે ॥
તદા સર્વે ચ મામુક્ત્વા યથાસ્થાનં સ્વયં ગતાઃ

આચષ્ટ વિજયા પૂર્વં સર્વાન્દેવાન્યથાક્રમમ્॥
સા ચ નિરીક્ષતે પશ્ચાત્તં વિચાર્ય વિમુઞ્ચતિ

ઉદાસીનઃ શિવઃ શાંતો ગૌરીકાંતસ્ત્રિલોચનઃ ॥
નાન્યાં નિરીક્ષતે નિત્યં ધ્યાનાસક્તસ્ત્રિલોચનઃ

પિતામહોયમિત્યુક્તં યદા સખ્યા તદા તયા ॥
નમસ્કૃત્ય ગતં દૂરે કૃત્વા મૌનં ન પશ્યતિ

આદિત્યં પદ્મકં મુઞ્ચ દહનં દહનાત્મકમ્॥
વાતિ વાતો ગતા દૂરે વરુણો મે પિતા યતઃ

પૌલોમીવદનાસક્તો દેવેન્દ્રો મે ન રોચતે

વધબંધકૃતચ્છેદભેદદણ્ડવિકર્ષ ણમ્॥
કુર્વન્ન કુરુતે સૌમ્યં રૂપં વૈવસ્વતો યમઃ

દેવદાનવગંધર્વદૈત્યપન્નગરાક્ષસાન્

દૃષ્ટ્વાત્યુગ્રાંસ્તતો યાતિ દૃષ્ટોઽસૌ પુરુષો ત્તમઃ ॥
કર્ણાંતલોચનભ્રાંતવક્ત્રં દૃષ્ટ્યાવલોક્ય તમ્

સૌભાગ્યાતિશયાક્રાંતં રમ્યં કામમનોહરમ્ ॥
સંજાતપુલકોદ્ભેદસ્વેદવારિકણાંકિતમ્ ॥

દેવદાનવદૈત્યેન્દ્રક્રોધદૃષ્ટિનિરીક્ષિતમ્ ॥
રમ્યં રામા વરં ચક્રે દદૌ માલાં તતઃ સ્વયમ્

દૈત્યાઃ પરસ્પરં પ્રોચુઃ પ્રેક્ષ્ય તત્સુરચેષ્ટિતમ્ ॥
વિભાગં પશ્ય દેવાનાં સ્વર્ગે સર્વે સ્વયં ગતાઃ

પાતાલસ્ય તલે યૂયં માનવા ધરણીતલે॥
દેવાસ્ત્રિભુવને યાંતુ ન વયં સ્વર્ગગામિનઃ

માનવાઃ ક્ષત્રિયા રાજ્યં કુર્વંતુ પૃથિવીતલે॥
પાતાલં તુ પરિત્યજ્ય ધાત્રી યદિ તુ રક્ષ્યતે

દૈત્યદાનવજૈઃ કૈશ્ચિદ્રાક્ષસૈસ્તન્ન શોભનમ્॥
અથ કિં બહુનોક્તેન રાજા ત્રિભુવને બલિઃ

સંવિભજ્યાથ રત્નાનિ સમં રાજ્યં વિધીયતામ્॥
યાવદેવં પ્રગલ્ભંતે તાવત્પશ્યંતિ નારદમ્

ગગનાત્સમુપાયાંતં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્ ॥
બ્રહ્મદંડકરાસક્તયુદ્ધપુસ્તકધારિણમ્

કૃષ્ણાજિનધરં શાંતં છત્રવીણાકમણ્ડલૂન્ ॥
મૌંજીગુણત્રયાસક્તગ્રંથિપ્રવરમેખલમ્

બ્રહ્મરૂપધરં શાંતં દિવ્યરુદ્રાક્ષભૂષિતમ્ ॥
ગત કલ્પકૃતગ્રંથિસૂત્રમાલાવલંબિતમ્

વિરંચિહરસંવાદો જન્માહંકારગર્વિતઃ ॥
સંક્રુદ્ધૈઃ ક્રિયતે કોઽદ્ય ચિંતાતત્પરમાનસમ્ ॥

આયાતં નારદં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સમુપસ્થિતાઃ ॥
પ્રભો પ્રસાદઃ ક્રિયતામાગંતવ્યં ગૃહે મમ

ધન્યોઽહં કૃતપુણ્યોઽહં યસ્ય મે ત્વં ગૃહાગતઃ ॥
ઇત્યુક્તો બલિના વિપ્રો વિવેશાસુરમંદિરે ॥
આસનં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ દત્ત્વા સંપૂજિતો દ્વિજઃ

પ્રવિશ્ય સહિતાઃ સર્વે સંવિષ્ટા દૈત્યદાનવાઃ ॥
શુક્રેણ સહિતો દૈત્યો બભાષે નારદં બલિઃ

ઇદં રાજ્યમિમે દારા ઇમે પુત્રા અહં બલિઃ ॥
બ્રૂહિ યેનાત્ર તે કાર્યં દાનં મે પ્રથમં વ્રતમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ભક્ત્યા તુષ્યંતિ યે વિપ્રાસ્તે વિપ્રા ભૂમિદેવતાઃ ॥
ન તુ યે પૂજિતાઃ શક્ત્યા પુનર્યાચંતિ તેઽધમાઃ॥ ।

ત્વયાઽહં પૂજિતો હૃષ્ટો ન વિત્તૈર્મે પ્રયોજનમ્ ॥
હૃષ્ટોઽહં તવ રાજ્યેન યજ્ઞૈર્દાનૈર્વ્રતૈસ્તથા ॥ ૭૮. ॥
દેવૈઃ કૃતં વિપ્રિયં તે કિંચિત્પશ્યામ્યહં બલે ॥
ત્વયા સંપૂજ્યમાનોઽપિ દેવરાજો ન તુષ્યતિ

ન ક્ષમંતિ સુરાઃ સર્વે તવ રાજ્યં ધરાતલે ॥
સ્વર્ગે મે તાપકો જાતો દેવાનાં તવ વિગ્રહે ॥

સંનહ્ય પ્રથમં યાતિ યઃ સૈન્યં શત્રુભૂમિષુ ॥
સ ક્ષત્રિયો વિજયતે તસ્ય રાજ્યં ચ વર્ધતે

ઉચ્છેદસ્તવ રાજ્યસ્ય ભવિષ્યતિ શ્રુતં મયા ॥
એવં જ્ઞાત્વા યથાયુક્તં તચ્છીઘ્રં તુ વિધીયતામ્

॥ બલિરુવાચ ॥ ॥
યૈર્ગુણૈઃ કુરુતે રાજ્યં રાજા તાન્વદ મે વિભો ॥
દાનં પાત્રે પ્રદાતવ્યં મયા ત્વમપિ તં વદ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ષડ્વિંશદ્ગુણસંપન્નો રાજા રાજ્યં કરોતિ ચ ॥
સ રાજ્યફલમાપ્નોતિ શૃણુ તત્કથયામ્યહમ્

ચરેદ્ધર્માનકટુકો મુંચેત્સ્નેહમનાસ્તિકે ॥
અનૃશંસશ્ચરેદર્થં ચરેત્કામમનુદ્ધતઃ

પ્રિયં બ્રૂયાદકૃપણઃ શૂરઃ સ્યાદવિકત્થનઃ ॥
દાતા ચાઽઽયામવર્જઃ સ્યાત્પ્રગલ્ભઃ સ્યાદનિષ્ઠુરઃ

સંદધીત ન ચાનાર્યાન્વિગૃહ્ણીયાન્ન બંધુભિઃ ॥
નાનાપ્તૈશ્ચારયેચ્ચારાન્કુર્યાત્કાર્યમપીડયન્

અર્થાન્બ્રૂયાન્ન ચાપત્સુ ગુણાન્બ્રૂયાન્ન ચાત્મનઃ ॥
આદદ્યાન્ન ચ સાધુભ્યો નાસત્પુરુષમાશ્રયેત્

નાપરીક્ષ્ય નયેદ્દણ્ડં ન ચ મંત્રં પ્રકાશયેત્ ॥
વિસૃજેન્ન ચ લુબ્ધેભ્યો વિશ્વસેન્નાપકારિષુ

આપ્તૈઃ સુગુપ્તદારઃ સ્યાદ્રક્ષ્યશ્ચાન્યો ઘૃણી નૃપઃ ॥
સ્ત્રિયં સેવેત નાત્યર્થં મૃષ્ટં ભુંજીત નાઽહિતમ્

અસ્તેયઃ પૂજયેન્માન્યાન્ગુરું સેવેદમાયયા ॥
અર્ચ્યો દેવો ન દમ્ભેન શ્રિયમિચ્છેદકુત્સિતામ્

સેવેત પ્રણયં કૃત્વા દક્ષઃ સ્યાદથ કાલવિત્ ॥
સાંત્વવાક્યં સદા વાચ્યમનુગૃહ્ણન્ન ચાક્ષિપેત્

પ્રહરેન્ન ચ વિપ્રાય હત્વા શત્રૂન્ન શેષયેત્ ॥
ક્રોધં કુર્યાન્ન ચાકસ્માન્મૃદુઃ સ્યાન્નાપકારિષુ

એવં રાજ્યે ચિરં સ્થેયં યદિ શ્રેય ઇહેચ્છસિ ॥
તપઃસ્વાધ્યાયદાનાનિ તીર્થયાત્રાઽઽશ્રમાણિ ચ

યોગેનાત્મપ્રબોધસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ ॥
ત્વયા સંસારવૈરાગ્યં કર્ત્તવ્યં વિપ્રપૂજનમ્

યષ્ટવ્યં વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્ધ્યેયો નારાયણો હરિઃ ॥
પ્રસંગેન સમાયાતો યાસ્યે રૈવતકે ગિરૌ

તત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્નદી ત્રૈલોક્યપાવની ॥
તત્રાસ્તે ચ શિવાવૃક્ષો બહુપુષ્પફલાન્વિતઃ ॥
તત્ર ગત્વા કરિષ્યામિ વ્રતં તદ્વિષ્ણુવલ્લભમ્

॥ બલિરુવાચ ॥ ॥
કોઽયં રૈવતકોનામ વ્રતં કિં વિષ્ણુવલ્લભમ્ ॥
શિવાવૃક્ષાસ્તુ કે પ્રોક્તાસ્તત્કથં કથયસ્વ મે

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પુરા યુગાદૌ દૈત્યેન્દ્ર સપક્ષાઃ પર્વતાઃ કૃતાઃ ॥
સંચિંત્ય બ્રહ્મણા પશ્ચાદચલાસ્તે કૃતાઃ પુનઃ

ઉત્પતંતિ મહાકાયા નિપતંતિ યદૃચ્છયા ॥
મેરુમંદરકૈલાસા વચસા સંસ્થિતાઃ સ્થિરાઃ

વારિતા ન સ્થિતા યે તુ ત ઇંદ્રેણ સ્થિરીકૃતાઃ ॥
મેરોર્દક્ષિણ શૃંગે તુ કુમુદેતિ સ પર્વતઃ

દિવ્યઃ સપક્ષઃ સૌવર્ણો દિવ્યવૃક્ષૈઃ સમાવૃતઃ ॥
તસ્યોપરિ પુરી દિવ્યા વૈષ્ણવી વિષ્ણુના કૃતા

તસ્યા મધ્યે ગૃહં દિવ્યં યસ્મિલ્લઁક્ષ્મીઃ સદા સ્થિતા ॥
મેરોઃ શૃંગે પુરી રમ્યા ગૃહં તત્ર મનોરમમ્

તત્રાસ્તે સ ભવો દેવો ભવાની યત્ર સંસ્થિતા ॥
સભા માહેશ્વરી રમ્યા સૌવર્ણી રત્નમંડિતા

તત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્દેવૈર્બ્રહ્માદિભિર્વૃતઃ ॥
તસ્યાં વિષ્ણુઃ સદા યાતિ દેવં દ્રષ્ટું મહેશ્વરમ્

સૌવર્ણૈઃ કુમુદૈર્યસ્માદસૌ સર્વત્ર મંડિતઃ ॥
કુમુદેતિ કૃતં નામ દેવૈસ્તત્ર સમાગતૈઃ

એકદા ભગવાન્રુદ્રો ગિરૌ તસ્મિન્સમાગતઃ ॥
દ્રષ્ટું તચ્છિખરે રમ્યે તાં પુરીં વિષ્ણુપાલિતામ્

ગૃહાગતં હરં દૃષ્ટ્વા હરિણા સ તુ પૂજિતઃ ॥
લક્ષ્મ્યા સંપૂજિતા ગૌરી હર્ષિતા તત્ર સંસ્થિતા

એકાસનોપવિષ્ટૌ તૌ મંત્રયંતૌ પરસ્પરમ્ ॥
હરેણ કારણં જ્ઞાત્વા તત્સર્વં કથિતં હરેઃ

ત્વયેયં નગરી કાર્યા મંદરે પર્વતોત્તમે ॥
પ્રષ્ટવ્યઃ કારણં નાહમવશ્યં તદ્ભવિષ્યતિ

હર એવ વિજાનાતિ કારણં કતમોઽપિ ન ॥
એવં તથેતિ તૌ પ્રોક્ત્વા સંસ્થિતૌ પર્વતોઽપિ સઃ

તં દૃષ્ટ્વા સંગતં રુદ્રં કુમુદઃ સ્વયમાયયૌ ॥
ધન્યોઽહં કૃતપુણ્યોઽહં યસ્ય મે ગૃહમાગતૌ

દ્વાભ્યામુક્તો ગિરિવરો દદાવ કિં વરં તવ ॥
ઇત્યુક્તઃ પર્વતસ્તાભ્યાં વરં વવ્રે સ મૂઢધીઃ

ભવિષ્યત્કાર્યહેતુત્વાદ્ભવિષ્યતિ ન તદ્વૃથા ॥
યત્રાહં તત્ર વસ્તવ્યં ભવદ્ભ્યામસ્તુ મે વરઃ

મત્સન્નિધૌ સમાગત્ય સ્થાતવ્યં બ્રહ્મવાસરમ્ ॥
તથેત્યુક્ત્વા સપત્નીકૌ ગતૌ હરિહરાવુભૌ

પઞ્ચમો યો મનુઃ પૂર્વં રૈવતો નામ વિશ્રુતઃ ॥
તસ્યોત્પત્તૌ તુ યદ્વૃત્તં કુમુદાગ્રે શૃણુષ્વ તત્

ઋષિરાસીન્મહાભાગ ઋતવાગિતિ વિશ્રુતઃ ॥
તસ્યાપુત્રસ્ય પુત્રોઽભૂદ્રેવત્યન્તે મહાત્મનઃ

સ તસ્ય વિધિવચ્ચક્રે જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
તથોપનયનાદ્યાશ્ચ સ ચાશીલોઽભવન્નૃપ

યતઃ પ્રભૃતિ જાતોઽસૌ તતઃ પ્રભૃત્યસાવૃષિઃ ॥
દીર્ઘરોગપરામર્શમવાપાતીવ દુર્દ્ધરમ્

।
માતા ચાસ્ય પરામાર્તિં કુષ્ઠરોગાભિપીડિતા ॥
જગામ ચિન્તાં સ ઋષિઃ કિમેતદિતિ દુઃખિતઃ

મૂર્ખસ્તુ મંદધીઃ પુત્રો દુઃખં જનયતે પિતુઃ ॥
અમાર્ગગો વિશેષેણ દુઃખાદ્દુઃખતરં હિ તત્

અપુત્રતા મનુષ્યાણાં શ્રેયસે ન કુપુત્રતા ॥
સુહૃદાં નોપકારાય પિતૄણાં નાપિ તૃપ્તયે

સુપુત્રો હૃદયેઽભ્યેતિ માતાપિત્રોર્દિનેદિને ॥
પિત્રોર્દુઃખાય ધિગ્જન્મ તસ્ય દુષ્કૃતકર્મણઃ

ધન્યાસ્તે તનયા યે સ્યુઃ સવર્લોકાભિસંમતાઃ ॥
પરોપકારિણઃ શાંતાઃ સાધુકર્મણ્યનુવ્રતાઃ

અનિર્વૃતં નિરાનંદં દુઃખશોકપરિપ્લુતમ્ ॥
નરકાય ન સ્વર્ગાય કુપુત્રત્વં હિ જન્મિનઃ

કરોતિ સુહૃદાં દૈન્યમહિતાનાં તથા મુદમ્ ॥
અકાલે તુ જરાં પિત્રોઃ કુપુત્રઃ કુરુતે કિલ

॥ નારદ ઉવાચ ॥
એવં સોઽત્યન્તદુષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય ચરિતૈર્મુનિઃ ॥
દહ્યમાનમનોવૃત્તિર્વૃદ્ધગર્ગમપૃચ્છત

॥ ઋતવાગુવાચ ॥ ॥
સુવ્રતેન પુરા વેદા અધીતા વિધિના મયા ॥
સમાપ્ય વિદ્યા વિધવત્કૃતો દારપરિગ્રહઃ

સદારેણ હિ યાઃ કાર્યાઃ શ્રૌતસ્માર્ત્તાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
તાઃ કૃતાશ્ચ વિધાનેન કામં સમનુરુધ્ય ચ

પુત્રાર્થં જનિતશ્ચાયં પુંનામ્નો વિચ્યુતૌ મુને ॥
સોઽયં કિમાત્મદોષેણ માતુર્દોષેણ કિં મમ ॥
અસ્મદ્દુઃખાવહો જાતો દૌઃશીલ્યાદ્વદ કોવિદ

॥ ગર્ગ ઉવાચ ॥ ॥
રેવત્યન્તે મુનિશ્રેષ્ઠ જાતોઽયં તનયસ્તવ ॥
તેન દુઃખાય તે દુષ્ટે કાલે યસ્માદજાયત

તવાપચારો નૈવાસ્ય માતુર્નાપિ કુલસ્ય ચ ॥
અન્યદ્દૌઃશીલ્યહેતુત્વં રેવત્યંત ઉપાગતમ્

રેવતી અશ્વિનોર્મધ્યમાશ્લેષામઘયોસ્તથા ॥
જ્યેષ્ઠામૂલર્ક્ષયોઃ પ્રોક્તં ગંડાંતં તુ ભયાવહમ્

ગંડત્રયે તુ યે જાતા નરનારીતુરંગમાઃ ॥
તિષ્ઠંતિ ન ચિરં ગેહે તિષ્ઠન્તોઽપિ ભયંકરાઃ ॥
એવમુક્તોઽથ ગર્ગેણ ચુક્રોધાતીવ કોપનઃ

॥ ઋતવાગુવાચ ॥ ॥
યસ્માન્મમૈક પુત્રસ્ય રેવત્યન્તે સમુદ્ભવઃ

રેવતી કિં ન જાનાતિ માં વિપ્રઃ શાપયિષ્યતિ ॥
જાજ્વલ્યમાના ગગનાત્તસ્માત્પતતુ રેવતી

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
તેનૈવં વ્યાહૃતે વાક્યે રેવત્યૃક્ષં પપાત હ ॥
પશ્યતઃ સર્વલોકસ્ય વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ

ઈશ્વરેચ્છાપ્રભાવેન પતિતા ગિરિમૂર્દ્ધનિ ॥
રેવત્યૃક્ષં નિપતિતં કુમુદાદ્રૌ સમન્તતઃ

સુરાષ્ટ્રદેશે સ પ્રાપ્તઃ પતિતો ભૂતલે શુભે ॥
હિમાચલસ્ય પુત્રો ય ઉજ્જયંતો ગિરિર્મહાન્

કુમુદેન સમં મૈત્રી કૃતા પૂર્વં પરસ્પરમ્ ॥
યત્ર ત્વં સ્થાસ્યસે સ્થાતા તત્રાહમપિ નિશ્ચિતમ્

ઇતિ કૃત્વા ગૃહીત્વાથ ગંગાવારિ સયામુનમ્ ॥
સારસ્વતં તથા પુણ્યં સિંચિતું તં સમાગતઃ

આહૂતસંપ્લવં યાવત્સંસ્થિતૌ તૌ પરસ્પરમ્ ॥
કુમુદાદ્રિશ્ચ તત્પાતાત્ખ્યાતો રૈવતકોઽભવત્

અતીવ રમ્યઃ સર્વસ્યાં પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ॥
કુમુદાદ્રિશ્ચ સૌવર્ણો રેવતીચ્યવનાત્પુનઃ

પંકજાભઃ સ બાહ્યેન જાતો વર્ણેન ભૂપતે ॥
મેરુવર્ણઃ સ મધ્યે તુ સૌવર્ણઃ પર્વતોત્તમઃ

તતઃ સઞ્જનયામાસ કન્યાં રૈવતકો ગિરિઃ ॥
રેવતીકાંતિ સંભૂતાં રેવતીસદૃશાનનામ્

પ્રમુચો નામ રાજર્ષિસ્તેન દૃષ્ટા વરાંગના ॥
પિતૃવદ્રેવતીનામ કૃતં તસ્યા નૃપોત્તમ

રેવતીતિ ચ વિખ્યાતા સા સર્વત્ર વરાંગના ॥
સર્વતેજોમયં સ્થાનં સર્વતીર્થજલાશ્રયમ્

ગંગાજલપ્રવાહૈશ્ચ સંયુક્તં યામુનૈસ્તથા ॥
સ્થિતં સારસ્વતં તોયં તત્ર ગર્તેષુ તત્ત્રયમ્

વિખ્યાતં રેવતીકુંડં યત્ર જાતા ચ રેવતી ॥
સ્મરણાદ્દર્શનાત્સ્નાનાત્સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

સા બાલા વર્દ્ધિતા તેન પ્રમુંચેન મહાત્મના ॥
યૌવનં તુ તયા પ્રાપ્તં તસ્મિન્રૈવતકે ગિરૌ

તાં તુ યૌવનસંપન્નાં દૃષ્ટ્વાઽથ પ્રમુચો મુનિ ॥
એકાંતે ચિન્તયામાસ કોઽસ્યા ભર્તા ભવિષ્યતિ

હૂત્વાહૂત્વા સ પપ્રચ્છ ગુરું વહ્નિં દ્વિજોત્તમઃ ॥
પ્રસાદં કુરુ મે બ્રૂહિ કોઽસ્યા ભર્તા ભવિષ્યતિ

અન્યોઽસ્યાઃ સદૃશઃ કોઽપિ વંશે નાસ્તિ કરોમિ કિમ્ ॥
વહ્નિકુણ્ડાત્સમુત્થાય પ્રોક્તવાન્હવ્યવાહનઃ

શૃણુ મે વચનં વિપ્ર યોઽસ્યા ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥
પ્રિયવ્રતાન્વયભવો મહાબલપરાક્રમઃ

પુત્રો વિક્રમશીલસ્ય કાલિંદીજઠરોદ્ભવઃ ॥
દુર્દમો નામ ભવિતા ભર્તા હ્યસ્યા મહીપતિઃ

અત્રાંતરે સમાયાતો દુર્દમઃ સ મહીપતિઃ ॥
ગિરૌ મૃગવધાકાંક્ષી મુનિં ગેહે ન પશ્યતિ ॥
પ્રિયેઽયિ તાતઃ ક્વ ગત એહિ સત્યં બ્રવીહિ મે

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિશાલાસ્થિતેનૈવ તચ્છ્રુતં વચનં પ્રિયમ્ ॥
પ્રિયેત્યામન્ત્રણં કોઽયં કરોતિ મમ વેશ્મનિ ॥

સ દદર્શ મહાત્માનં રાજાનં દુર્દમં મુનિઃ ॥
જહર્ષ દુર્દમં દૃષ્ટ્વા મુનિઃ પ્રાહ સ ગૌતમમ્

શિષ્યં વિનયસમ્પન્નમર્ઘ્યં પાદ્યં સમાનય ॥
એકં તાવદયં ભૂપશ્ચિરકાલાદુપાગતઃ

જામાતા સાંપ્રતં રાજા યોગ્યાસ્ય ચ સુતા મમ ॥
તતઃ સ ચિંતયામાસ રાજા જામાતૃ કારણમ્

મૌનેન વિધિના રાજા જગૃહેઽર્ઘ્યં દ્વિજાજ્ઞયા ॥
તમાસનગતં વિપ્રો ગૃહીતાર્ઘ્યં મહામુનિઃ

પ્રસ્તુતં પ્રાહ રાજેન્દ્રં નૃપતે કુશલં પુરે ॥
કોશે બલે ચ મિત્રે ચ ભૃત્યામાત્ય પ્રજાસુ ચ ॥
તથાત્મનિ મહાબાહો યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પત્ની ચ તે કુશલિની યાઽત્ર સ્થાને હિ તિષ્ઠતિ ॥
અન્યાસાં કુશલં બ્રૂહિ યાઃ સંતિ તવ મંદિરે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ત્વત્પ્રસાદાદકુશલં નાસ્તિ રાજ્યે ક્વચિન્મમ ॥
જાતકૌતૂહલોઽસ્મ્યસ્મિ મમ ભાર્યાઽત્ર કા મુને

॥ પ્રમુચ ઉવાચ ॥ ॥
રેવતી તે વરા ભાર્યા કિં ન વેત્સિ નૃપોત્તમ ॥
ત્રૈલોક્યસુન્દરી યા તુ કથં સા વિસ્મૃતા તવ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
સુભદ્રાં શાંતપાપાં ચ કાવેરીતનયાં તથા ॥
સૂરાત્મજાનુજાતાં ચ કદંબાં ચ વરપ્રજામ્

વિપાઠાં નંદિનીં ચૈવ વેદ્મિ ભાર્યાં ગૃહે મમ ॥
તિષ્ઠન્તિ નૈવ જાનામિ ભાર્યા મે રેવતી કુતઃ ॥।૩૬૭ ॥
ઋષિરુવાચ ॥ ॥
પ્રિયેતિ સાંપ્રતં પ્રોક્તા રેવતી સા પ્રિયા તવ ॥
તદન્યથા ન ભવિતા વચનં નૃપસત્તમ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
નાસ્તિ ભાવકૃતો દોષઃ ક્ષમ્યતાં તદ્વચો મમ ॥
વિનિર્ગતં વચોવક્ત્રાન્નાહં જાને દ્વિજોત્તમ

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
નાસ્તિ ભાવકૃતો દોષઃ પરિવેદ્મિ કુરુષ્વ તત્ ॥
વહ્નિના કથિતસ્ત્વં મે જામાતાદ્ય ભવિષ્યસિ

ઇત્યાદિવચનૈ રાજા ભાર્યા મેને સ રેવતીમ્ ॥
ઋષિસ્તથોદ્યતઃ કર્તું વિવાહં વિધિ પૂર્વકમ્ ॥
ઉવાચ કન્યા પિતરં કિઞ્ચિન્મે શ્રૂયતાં પિતઃ

યદિ મે પતિના તાત વિવાહં કર્તુમિચ્છસિ ॥
રેવત્યૃક્ષં વિવાહં મે તત્કરોતુ પ્રસાદતઃ

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
રેવત્યૃક્ષશ્ચ ન વૈ ભદ્રે ચન્દ્રયોગે દિવિ સ્થિતમ્ ॥
ઋક્ષાણ્યન્યાન્યપિ સંતિ સુભ્રૂર્વૈવાહકાનિ ચ

॥
॥ કન્યોવાચ ॥ ॥
તાત તેન વિના કાલો વિકલઃ પ્રતિભાતિ મે ॥
વિવાહો વિકલે તાત મદ્વિધાયાઃ કથં ભવેત્ ॥ ૧૭૪।
॥ પ્રમુઞ્ચ ઉવાચ ॥ ॥
ઋતવાગિતિ વિખ્યાતસ્તપસ્વી રેવતીં પ્રતિ ॥
ચકાર કોપં ક્રુદ્ધેન તેનર્ક્ષં તન્નિપાતિતમ્

મયા ચાસ્મૈ પ્રતિજ્ઞાતા ભાર્યેતિ વિદિતં તવ ॥
ન ચેચ્છસિ વિવાહં ત્વં સંકટં નઃ સમાગતમ્

॥ કન્યોવાચ ॥ ॥
ઋતવાગેવ સ મુનિઃ કિમેતત્તપ્તવાન્સ્વયમ્ ॥
ન ત્વયા મમ તાતેન બ્રહ્મબન્ધોઃ સુતાઽસ્મિ કિમ્

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મબન્ધોઃ સુતા ન ત્વં તપસ્વી નાસ્તિ મેઽધિકઃ ॥
સુતા ત્વં ચ મયા દેયા નાન્યત્કર્તું સમુત્સહે

॥ કન્યોવાચ ॥ ॥
તપસ્વી યદિ મે તાતસ્તત્કિમૃક્ષમિદં દિવિ ॥
સમારોપ્ય વિવાહો મે કસ્માન્ન ક્રિયતે પુનઃ

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
એવં ભવતુ ભદ્રં તે ભદ્રે પ્રીતિમતી ભવ ॥
આરોપયામીન્દુમાર્ગે રેવત્યૃક્ષં કૃતે તવ

તતસ્તપઃપ્રભાવેન રેવત્યૃક્ષં મહામુનિઃ ॥
યથા પૂર્વં તથા ચક્રે સોમયોગિ દ્વિજોત્તમઃ ॥
વિવાહં દુહિતુઃ કૃત્વા જામાતરમુવાચ હ

ઔદ્વાહિકં તે ભૂપાલ કથ્યતાં કિં દદામ્યહમ્॥
દુષ્પ્રાપમપિ દાસ્યામિ વિદ્યતે મે મહત્તપઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યાહમુત્પન્નઃ સંતતૌ મુને ॥
મન્વંતરાધિપં પુત્રં ત્વત્પ્રસાદાદ્વૃણોમ્યહમ્

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ મહીપાલો મહાબલપરાક્રમઃ॥
રેવતી રેવતીકુણ્ડે સ્નાત્વા પુત્રં જનિષ્યતિ

એવં કૃત્વા ગતો રાજા સા ચ પુત્રમજીજનત્॥
રૈવતેતિ કૃતં નામ બભૂવ સ મનુર્નૃપઃ

અમુના ચ તદા પ્રોક્તમસ્મિન્રૈવતકે ગિરૌ॥
સ્ત્રિયઃ સ્નાનં કરિષ્યંતિ તાસાં પુત્રા મહાબલાઃ॥
દીર્ઘાયુષો ભવિષ્યંતિ દુઃખદારિદ્ર્યવર્જિતાઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તે પર્વતો રાજન્દીર્ઘો ભૂત્વા પપાત સઃ ॥
એતૌ તૌ સંસ્મૃતૌ દેવૌ સભાર્યૌ હરિશંકરૌ

સ્મૃતમાત્રૌ તદાઽઽયાતૌ તેન બદ્ધૌ પુરા યતઃ ॥
યત્રાહં તત્ર સ્થાતવ્યં ભવદ્ભ્યામિતિ નિશ્ચિતમ્

અતો વિષ્ણુહરૌ દેવૌ સ્થિતૌ તૌ પર્વતોત્તમે ॥
ગિરૌ રૈવતકે રમ્યે સ્વર્ણરેખાનદીજલે ॥
આરાધયદ્ધરિં દેવં રેવતી તાં ચ સોબ્રવીત્

ભવતાચ્ચંદ્રયોગસ્તે ગગને બ્રાહ્મણાજ્ઞયા ॥
અન્યદ્વૃણીષ્વ તુષ્ટોઽહં વરં મનસિ યત્સ્થિતમ્

॥ રેવત્યુવાચ ॥ ॥
ગિરૌ રૈવતકે દેવ સ્થાતવ્યં ભવતા સદા ॥
મયા સ્નાનં કૃતં યત્ર તત્ર સ્નાસ્યંતિ યે જનાઃ

તેષાં વિષ્ણુપુરે વાસો ભવત્વિતિ વૃતં મયા ॥
એવમસ્તુ તદા પ્રોચ્ય ગિરૌ રૈવતકે સ્થિતઃ ॥
દામોદરશ્ચતુર્બાહુઃ સ્વયં રુદ્રોપિ સંસ્થિતઃ

ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ સંસ્થિતા વિષ્ણુના સહ ॥
ક્ષીરોદે મથ્યમાને તુ યદા વૃક્ષઃ સમુત્થિતઃ

આમર્દ્દે દેવદૈત્યાનાં તેન સામર્દકી સ્મૃતા ॥ ॥
અસ્મિન્વૃક્ષે સ્થિતા લક્ષ્મીઃ સદા પિતૃગૃહે નૃપ

શિવાલક્ષ્મીઃ સ્મૃતો વૃક્ષઃ સેવ્યતે સુરસત્તમૈઃ ॥
દેવૈર્બ્રહ્માદિભિઃ સર્વૈર્વૃક્ષોઽસૌ વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ

સર્વૈઃ સંચિંત્ય મુક્તોઽસૌ ગિરૌ રૈવતકે પુરા॥
અસ્ય વૃક્ષસ્ય યાત્રાં યે કરિષ્યંતિ હરેર્દિને

ફાલ્ગુને ચ સિતે પક્ષ એકાદશ્યાં નૃપોત્તમ॥
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભવિષ્યંતિ ગુણાધિકાઃ॥
પ્રાંતે વિષ્ણુપુરે વાસો જાયતેનાત્ર સંશયઃ

॥ બલિરુવાચ ॥ ॥
કથમેતદ્વ્રતં કાર્યં વૈષ્ણવં વિષ્ણુવલ્લભમ્ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં વિધિના કેન તદ્વદ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ફાલ્ગુનસ્ય સિતે પક્ષ એકાદશ્યામુપોષિતઃ ॥
સ્નાત્વા નદ્યાં તડાગે વા વાપ્યાં કૂપે ગૃહેઽપિ વા

ગત્વા ગિરૌ વને વાઽપિ યત્ર સા પ્રાપ્યતે શિવા ॥
પૂજ્યા પુષ્પૈઃ શુભૈ રાત્રૌ કાર્યં જાગરણં નરૈઃ

અષ્ટાધિકશતૈઃ કાર્યા ફલૈસ્તસ્યાઃ પ્રદક્ષિણા ॥
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નગં ભોક્તવ્યં તુ ફલં નરૈઃ

કરકં જલપૂર્ણં તુ કર્ત્તવ્યં પાત્રસંયુતમ્ ॥
હવિષ્યાન્નં તુ કર્ત્તવ્યં દીપઃ કાર્યો વિધાનતઃ

એવં જાગરણં કાર્યં કથાશ્રવણતત્પરૈઃ ॥
મુચ્યંતે દેહિનઃ પાપૈઃ કલિજૈઃ કાયસંભવૈઃ

દેહાંતે તે નરાઃ સર્વે પૂજ્યંતે હરિમંદિરે

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદો દૈત્યં યયૌ રૈવતકં ગિરિમ્ ॥
દૈત્યેન્દ્રો મંત્રયામાસ કિંકાર્યં સાંપ્રતં મયા

ન રોચતે સુરૈઃ સાર્દ્ધં વિગ્રહો મે સુરોત્તમાઃ

॥ મંત્રિણ ઊચુઃ ॥ ॥
નાસ્તિ ક્ષમા ભૃશં તેષાં ક્ષત્રિયાણાં ગૃહે સતામ્॥
અશક્તમપિ મંસ્યંતે સ્વયમાયાંતિ તે યતઃ ॥
તસ્માત્સ્વયં પ્રયાસ્યામો દેવેન્દ્રં સહિતા વયમ્

ઇતિ શ્રુત્વા દદૌ ઢક્કાં પ્રથમં સુરવિગ્રહે ॥
ગૃહીત્વા વાહિનીં દૈત્યાઃ પ્રસ્થિતા મેરુ પર્વતે

યત્ર સા નગરી રમ્યા દેવરાજસ્ય પૂર્વતઃ ॥
આગચ્છમાનાં તાં જ્ઞાત્વા વાહિનીં મેરુપર્વતે

દેવરાજસમાદેશાચ્ચલિતા દેવ વાહિની ॥
સુમેરોઃ પૂર્વદિગ્ભાગે યુદ્ધમાસીત્પરસ્પરમ્

દેવસૈન્યં યદા સર્વં દૈત્યસૈન્યેનસંયુતમ્॥
મહાપ્રલયસાદૃશ્યં યુદ્ધં વૃત્તં તદા તયોઃ ॥

ઐરાવણં સમારુહ્ય દેવરાજઃ સમાગતઃ ॥
રથમારુહ્ય દૈત્યેન્દ્રો યુદ્ધાયાન્યે સમાગતાઃ

દેવા યજ્ઞભુજો યસ્માત્તસ્માન્ન યુદ્ધ કાંક્ષિણઃ ॥
ઐરાવણો બલિં દૃષ્ટ્વા ન ચચાલાગ્રતો મૃધે

સંગ્રામે વિમુખો યાતિ દિગ્ગજૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ ॥
અધ્વરે બાહુના યેન સંકલ્પં કૃતવાન્બલિઃ

તેન વૈ સ સુરાન્સર્વાન્વારયામાસ સંયુગે ॥
વારિતા વિમુખા યાંતિ દેવરાજઃ કરોતુ કિમ્

કુલિશં ન કુરુતે કર્મ ભુજમુક્તં ન ગચ્છતિ

એવં બહૂનિ યુદ્ધાનિ નિવૃત્તાનિ તદા તયોઃ ॥
ન હંતું શક્યંતે યુદ્ધે દેવૈર્દૈત્યા મહાબલાઃ

બલાકાંક્ષાઃ સ્થિતા દેવા ગુરુણા તે પ્રબોધિતાઃ॥
અમરા દેવતાઃ સર્વ ઇતિ શુક્રેણ વારિતાઃ

અવતારં હરેર્જ્ઞાત્વા પઞ્ચમં વામનં સ્થિતમ્ ॥
અતિહૃષ્ટોઽમરાવત્યાં રાજ્યં ચક્રે સુરેશ્વરઃ

નનર્ત્ત યુદ્ધે દૈત્યેન્દ્રઃ સ્વગૃહે યજતે સુરાન્॥
પાતાલાભિસૃતા દૈત્યા રાજ્યં કુર્વંતિ માનવાઃ

તદા દેવગણાઃ સર્વે મન્ત્રયન્તિ સુરૈઃ સહ ॥
દૈત્યો લોકદ્વયં શાસ્તિ સ્વર્ગં શાસ્તિ સુરેશ્વરઃ

ક્ષંતવ્યં તાવદેવાસ્ય વામનો રૈવતં ગિરિમ્॥
યાવદ્યાતિ સુરૈઃ કાર્યં મૌનં દૈત્યજિતૈરપિ

યદાપ્રભૃતિ સઞ્જાતો વામનો ધરણીતલે ॥
તદાપ્રભૃતિ દૈત્યાનાં દુનિર્મિત્તાનિ જજ્ઞિરે

શિવા પ્રવિશ્ય નગરે રૌતિ સા વિસ્વરં નિશિ ॥
ભ્રમન્તિ નગરે કાકા દિવારાત્રં વિરાવિણઃ

સર્પ્પાઃ સર્પ્પંતિ ગેહેષુ કૃષ્ણા રૌદ્રા વિષોલ્બણાઃ ॥
કંકા ગૃધ્રા બકા ભ્રાંતા ભ્રમન્તિ નગરોપરિ

જાયન્તે વિમુખા ગર્ભાઃ સ્ત્રીષુ ગોષુ મૃગીષુ વા ॥
ઘૃતં દુગ્ધં ચ નૈવાસ્તિ તિલે તૈલં ન વિદ્યતે

જને જાનપદો નિત્યં યુધ્યતે ચ પરસ્પરમ્ ॥
કાલી કરાલવદના દીર્ઘકેશી વિલોચના

અજ્ઞાતા રુદતી યાતિ નગરે સા ગૃહં પ્રતિ ॥
કોઽયં ન જ્ઞાયતે કસ્માત્તપસ્વી ભસ્મગુંઠિતઃ

યતિર્મૌનવ્રતી નગ્ન પુરો યાતિ ગૃહેગૃહે ॥
ડમરૂડ્ડામરું પશ્ચાદ્ધુંકારં વિદધાતિ ચ

અકાલે કુપિતા મેઘા જલં મુઞ્ચંતિ પુષ્કલમ્ ॥
કરકૈઃ પૂરિતા ગર્ભા ગર્જંતિ ગિરયો બહુ

સમજાયત ભૂકંપો દિગ્દાહશ્ચાપ્યજાયત ॥
મિલિત્વા શ્વગણઃ સર્વો મુખમુચ્ચૈર્વિધાય ચ

રૌતિ રાત્રૌ પુરે નિત્યં ઘૂકઃ શબ્દં વિશબ્દતે ॥
બલિરાજ્યક્ષયો જાતો દિવિ કેતૂદયો નિશિ॥

આદિત્યમણ્ડલે વેધઃ કીલકૈર્દૃશ્યતે કૃતઃ ॥
કબન્ધસંકુલે વ્યોમ્નિ ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે

સ જાતો રોહિણીવેધો યો જાતો યુગવ્યત્યયે ॥
નક્ષત્રાણિ દિવા લોકૈર્ગણ્યન્તે ગુણવત્તરૈઃ

બીજાનાં વ્યત્યયો જજ્ઞે ભૂમિસ્ત્રીગોમૃગીષુ ચ ॥
અશ્વા હ્રેષંતિ સહસા મદં કુર્વંતિ નો ગજાઃ

મન્ત્રિણાં મંત્રિતો મન્ત્રો ભિદ્યતે રાજ્યસંક્ષયે ॥
ઘૃતાહુત્યા હુતો વહ્નિર્જ્વલતિ ન તદા દ્વિજૈઃ

પ્રચણ્ડઃ પાવનો વાતિ વાત્યયા ઘૂર્ણિતદ્રુમઃ ॥
ધ્વજા જ્વલન્તિ ચૈત્યેષુ નભો ભવતિ ધૂસરમ્

એતે ચાન્યે ચ બહવ ઉત્પાતા બલિનો ગૃહે ॥
સંજાતા વામને જાતે નારદાગમનાદનુ

અન્યચ્ચ જાયતે રૌદ્રં યદ્દિવા સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥
સંનહ્યંતે યદા દૈત્યાઃ પતિતા નિપતંતિ ચ

નિમિત્તાનિ સ સૈન્યસ્ય દૃષ્ટ્વૈવં ન પ્રવર્ત્તતે ॥
સદા સંતિષ્ઠતે ગેહે રાજ્યં ચ કુરુતે બલિઃ

શરીરે ન સુખં તસ્ય ગાત્રભંગઃ શિરોવ્યથા ॥
જ્વરિતો ન સુખં શેતે ન ભુંક્તે ન પિબત્યસૌ ॥
ન ભુક્તં જીર્યતે લોકઃ સર્વોપિ વ્યાકુલીકૃતઃ

વિપરીતં જગદ્દૃષ્ટ્વા બલિર્વ્યાકુલમાનસઃ ॥
મન્ત્રયામાસ કિમિદં બ્રાહ્મણૈઃ સહ દુઃખિતઃ

શુક્રં ગુરું સમાનીય સભાયાં સંનિવેશ્ય ચ ॥
પપ્રચ્છ કુશલં દૈત્યો ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ॥
વિપરીતમિદં સર્વં વર્ત્તતે તદ્વદસ્વ મે

નારદેન યદુક્તં મે ગુરો સત્યં ભવિષ્યતિ ॥
ઉત્પાતશાંતિકં બ્રૂહિ બ્રાહ્મણૈઃ સહિતો મમ

॥ શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્પાતશાંતયે કાર્યો યજ્ઞઃ સર્વસ્વદક્ષિણઃ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈઃ સાર્દ્ધં દ્વાદશાબ્દો વિધીયતામ્

ઋષયો બ્રાહ્મણા યે ચ મુનયો બ્રહ્મચારિણઃ ॥
આગચ્છન્તુ મહાયજ્ઞે યે ચ દૂરેઽપિ સંસ્થિતાઃ

નગરાત્પૂર્વદિગ્ભાગે કર્ત્તવ્યો યજ્ઞમણ્ડપઃ ॥
યસ્ય યસ્યાભિરુચિતં દેયં દાનં ત્વયા નૃપ ॥
તથા કરિષ્ય ઇત્યુક્ત્વા યજ્ઞાર્થં તત્પરોભવત્

આનાય્ય બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્કુશલાન્યજ્ઞકર્મણિ ॥
ગૃહીતા યજ્ઞદીક્ષા તૈર્યજ્ઞે વૈ સર્વ દક્ષિણે

બ્રાહ્મણાય મયા દેયં સર્વસ્વમિહ યાચિતે ॥
શરીરપુત્રમિત્રાણિ દારાન્દાસ્યામિ યાચિતઃ

દાતવ્યં સતતં દાનં બ્રાહ્મણેભ્યો મયાધ્વરે ॥
વારિતેનાપિ ન સ્થેયં દાતવ્યં નિશ્ચિતં મયા ॥
યાચિતશ્ચેન્ન દાસ્યામિ તદા વ્યર્થો મમાઽધ્વરઃ

વિધાય મણ્ડપં દિવ્યં બહુયોજનવિસ્તરમ્ ॥
તત્ર દાનાનિ દીયન્તે ભોજનાચ્છાદનાનિ ચ

સપ્તર્ષયઃ સમાયાતા ગગનાદ્ધરણીતલે ॥
દિગ્ભ્યઃ સમાગતાઃ સર્વે બ્રાહ્મણાઃ સંતિ યે ભુવિ

ક્ષત્રિયાશ્ચ સમાયાતા વિગૃહ્ય વિવિધં વસુ ॥
નિવેદયન્તિ તે રાજ્ઞે પ્રારબ્ધે યજ્ઞકર્મણિ

આસમુદ્રાત્સમાયાતા નટનર્ત્તકયાચકાઃ ॥
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો વેદધ્વનિવિમિશ્રિતઃ

ત્રૈલોક્યં બધિરીચક્રે દેહિદેહીતિ યાચિતમ્ ॥
મા દેહીતિ વચો નાસ્તિ સ્તોકં દેહીતિ ચૈવ ન

યદ્યદ્યો યાચતે વસ્તુ તત્તસ્મૈ તત્ર દીયતે ॥
બ્રાહ્મણો હિ ન સોઽપ્યસ્તિ યો હિ તં બહુ યાચતે

ભોજનાચ્છાદનાર્થં ચ ન ગૃહ્ણંતિ દ્વિજાતયઃ ॥
સુવર્ણરત્નરૌપ્યાણિ તથાશ્વરથકુંજરાન્

ગૃહગોભૂમિગ્રામાંશ્ચ ન ગૃહ્ણંતિ દ્વિજાતયઃ ॥
બલિરાજ્યેન સંતુષ્ટાઃ કિં કુર્વતિ ધનેન તે

એવં પ્રવર્તતે યજ્ઞો મહાન્સર્વસ્વદક્ષિણઃ

નૃત્યંતિ ગાયંતિ પઠંતિ ચાન્યે સ્તુવંતિ યજ્ઞં બહુદાનયુક્તમ્ ॥
બ્રહ્મેન્દ્ર રુદ્રગ્રહસૂર્યચંદ્રાઃ પ્રસાદિતા આહુતિભિશ્ચ મન્ત્રૈઃ

બલિં પ્રશંસંતિ ગુરું તથાન્યે હોતારમેકે પરિવારમેકે ॥
પ્રજાપતેર્નાપિ સુરાધિપસ્ય સમાપ્યતે ચેદથ યાસ્યતિ ધુવમ્॥
પ્રદાય રાજ્યં દ્વિજપુંગવેભ્યઃ સપુત્રમિત્રૈઃ સહિતો રસાતલમ્

ઇતીતિ વાચઃ પ્રવદંતિ વાડવાઃ શૃણ્વંતિ દૈત્યાઃ કિમિદં વદંતિ ॥
બલેઃ પુરઃસ્થાઃ કથયંતિ સંગતા બલિઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રદદાતિ યાચિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે દ્વિતીયે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બલિયજ્ઞપ્રભાવવર્ણનંનામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ