Skanda Purana · Chapter 7.166

// devyuvāca // //
prabhāse saṃsthitā yā tu sāvitrī brahmaṇaḥ priyā //
tasyāścaritraṃ me brūhi devadeva jagatpate

vratamāhātmyasaṃyuktamitihāsasamanvitam //
pāti vratyakaraṃ strīṇāṃ mahābhāgyaṃ mahodayam

// īśvara uvāca // //
kathayāmi mahādevi sāvitryāścaritaṃ mahat //
prabhāsakṣetrasaṃsthāyāḥ sthala sthāne maheśvari //
yathā cīrṇaṃ vratakaraṃ sāvitryā rājakanyayā

āsīnmadreṣu dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ //
pārthivo'śvapatirnāma paurajānapada priyaḥ

kṣamāvānanapatyaśca satyavādī jitendriyaḥ //
prabhāsakṣetrayātrāyāmājagāma sa bhūpatiḥ //
yātrāṃ kurvanvidhānena sāvitrīsthalamāgataḥ

sa sabhāryo vratamidaṃ tatra cakre nṛpaḥ svayam //
sāvitrīti prasiddhaṃ yatsarvakāmaphalapradam

tasya tuṣṭā'bhavaddevi sāvitrī brahmaṇaḥ priyā //
bhūrbhuvaḥsvaritītyeṣā sākṣānmūrtimatī sthitā

kamaṃḍaludharā devī jagāmādarśanaṃ punaḥ //
kālena vahunā jātā duhitā devarūpiṇī

sāvitryā prītayā dattā sāvitryāḥ pūjayā tathā //
sāvitrītyeva nāmā'syāścakre viprājñayā nṛpaḥ

sā vigrāhavatīva śrīḥ prāvardhata nṛpātmajā //
sāvitrī sukumārāṃgī yauvanasthā babhūva ha

yā sumadhyā pṛthuśroṇī pratimā kāñcanī yathā //
prāpteyaṃ devakanyā vā dṛṣṭvā tāṃ menire janāḥ //

sā tu padmā viśālākṣī prajvalatīva tejasā //
cacāra sā ca sāvitrī vrataṃ yadbhṛguṇoditam

athopoṣya śiraḥsnātā devatāmabhigamya ca //
hutvāgniṃ vidhivadviprānvācayedvaravarṇinī

tebhyaḥ sumanasaḥ śeṣāṃ pratigṛhya nṛpātmajā//
sakhīparivṛtā'bhyetya devī śrīvatsarūpiṇī

sā'bhivādya pituḥ pādau śeṣāṃ pūrvaṃ nivedya ca //
kṛtāñjalirvarārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā

tāṃ dṛṣṭvā yauvanaprāptāṃ svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm //
uvāca rājā saṃmantrya putryarthaṃ saha mantribhiḥ

putri pradānakālaste na hi kaścidvṛṇoti mām //
vicārayanna paśyāmi varaṃ tulyamihātmanaḥ //

devādīnāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru //
paṭhyamānaṃ mayā putri dharmaśāstreṣu ca śrutam

piturgehe tu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā //
brahmahatyā pitustasya sā kanyā vṛṣalī smṛtā

ato'rthaṃ preṣayāmi tvāṃ kuru putri svayaṃvaram //
vṛddhairamātyaiḥ sahitā śīghraṃ gacchāvadhāraya //

evamastviti sāvitrī procya tasmādviniryayau //
tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma sā

mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam //
tato'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṇi ca

ājagāma punarveśma sāvitrī saha maṃtribhiḥ //
tatrāpaśyata devarṣiṃ nāradaṃ purataḥ śucim

āsīnamāsane vipraṃ praṇamya smitabhāṣiṇī //
kathayāmāsa tatkāryaṃ yenāraṇyaṃ gatā ca sā

// sāvitryuvāca //
āsīcchālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ //
dyumatsena iti khyāto daivādandho vabhūva saḥ

āryasya bālaputrasya dyumatsenasya rukmiṇā //
sāmantena hṛtaṃ rājyaṃ chidre'sminpūrvavairiṇā

sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam

sa tasya ca vane vṛddhaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ //
satyavāganurūpo me bharteti manasepsitaḥ

// nārada uvāca // //
aho bata mahatkaṣṭaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam //
bālasvabhāvādanayā guṇavānsatyavāgvṛtaḥ

satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate //
satyaṃ vadeti munibhiḥ satyavānnāma vai kṛtam

nityaṃ cāśvāḥ priyāstasya karotyaśvāśca mṛnmayān //
citre'pi ca likhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate

satyavānraṃtidevasya śiṣyo dānaguṇaiḥ samaḥ //
brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibirauśīnaro yathā

yayātiriva codāraḥ somavatpriyadarśanaḥ //
rūpeṇānyatamo'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī

eko doṣo'sti nānyaśca so'dyaprabhṛti satyavān //
saṃvatsareṇa kṣīṇāyurdehatyāgaṃ kariṣyati

nāradasya vacaḥ śrutvā duhitā prāha pārthivam

// sāvitryuvāca // //
sakṛjjalpaṃti rājānaḥ sakṛjjalpaṃti brāhmaṇāḥ //
sakṛtkanyā pradīyeta trīṇyetāni sakṛtsakṛt

dīrghāyurathavālpāyuḥ saguṇo nirguṇo'pi vā //
sakṛdvṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham

manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācā'bhidhīyate //
kriyate karmaṇā paścātpramāṇaṃ hi manastataḥ

// nārada uvāca // //
yadyetadiṣṭaṃ bhavataḥ śīghrameva vidhīyatām //
avighnena tu sāvitryāḥ pradānaṃ duhitustava

evamuktvā samutpatya nārūdastridivaṃ gataḥ //
rājā ca duhituḥ sarvaṃ vaivāhikamathākarot //
śubhe muhūrte pārśvasthairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ

sāvitryapi ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manaseptitam ///
mumude'tīva tanvaṃgī svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt

evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām //
kālastu paśyatāṃ kiñcidaticakrāma pārvati

sāvitryāstu tadā nāryāstiṣṭhantyāśca divāniśam //
nāradena yaduktaṃ tadvākyaṃ manasi vartate

tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana //
prāptaḥ kālo'tha martavyo yatra satyavrato nṛpaḥ

jyeṣṭhamāse site pakṣe dvādaśyāṃ rajanīmukhe //
gaṇayaṃtyāśca sāvitryā nāradoktaṃ vaco hṛdi

caturthe'hani martavyamiti saṃciṃtya bhāminī //
vrataṃ trirātramuddiśya divārātraṃ sthitā''śrame

tatastrirātraṃ nyavasatsnātvā saṃtarpya devatām //
śvaśrūśvaśurayoḥ pādau vavaṃde cāruhāsinī

atha pratasthe paraśuṃ gṛhītvā satyavānvanam //
sāvitryapi ca bhartāraṃ gacchaṃtaṃ pṛṣṭhato'nvayāt

tato gṛhītvā tarasā phalapuṣpasamitkuśān //
atha śuṣkāṇi cādāya kāṣṭhabhāramakalpayat

atha pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ jātā śirasi vedanā //
kāṣṭhabhāraṃ kṣaṇāttyaktvā vaṭaśākhāvalaṃbitaḥ

sāvitrīṃ prāha śiraso vedanā māṃ prabādhate //
tavotsaṃge kṣaṇaṃ tāvatsvaptumicchāmi sundari

viśramasva mahābāho sāvitrī prāha duḥkhitā //
paścādapi gamiṣyāmi hyāśramaṃ śramanāśanam //

yāvadutsaṃgagaṃ kṛtvā śirosya tu mahītale //
tāvaddadarśa sāvitrī puruṣaṃ kṛṣṇapiṃgalam

kirīṭinaṃ pītavastraṃ sākṣātsūryamivoditam //
tamuvācātha sāvitrī praṇamya madhurākṣaram

kastvaṃ devo'thavā daityo yo māṃ dharṣitumāgataḥ //
na cāhaṃ kenacicchakyā svadharmāddeva rodhitum

viddhi māṃ puruṣaśreṣṭha dīptāmagniśikhāmiva

// yama uvāca // //
yamaḥ saṃyamanaścāsmi sarvalokabhayaṃkaraḥ

kṣīṇāyureṣa te bhartā saṃnidhau te pativrate //
na śakyaḥ kiṃkarairnetumato'haṃ svayamāgataḥ

evamuktvā satyavrataśarīrātpāśasaṃyutaḥ //
aṃguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ nicakarṣa yamo balāt

atha prayātumārebhe paṃthānaṃ pitṛsevitam //
sāvitryapi varārohā pṛṣṭhato'nujagāma ha

pativratatvāccāśrāṃtā tāmuvāca yamastathā //
nivarta gaccha sāvitri muhūrtaṃ tvamihāgatā

eṣa mārgo viśālākṣi na kenāpyanugamyate

// sāvitryuvāca // //
na śramo na ca me glāniḥ kadācidapi jāyate //
bhartāramanugacchantyā viśiṣṭasya ca saṃnidhau

satāṃ santo gatirnānyā strīṇāṃ bhartā sadā gatiḥ //
vedo varṇāśramāṇāṃ ca śiṣyāṇāṃ ca gatirguruḥ

sarveṣāmeva bhūtānāṃ sthānamasti mahītale //
bharttāramekamutsṛjya strīṇāṃ nānyaḥ samāśrayaḥ

evamanyaiḥ sumadhurairvākyairdharmārthasaṃhitaiḥ //
tutoṣa sūryatanayaḥ sāvitrīṃ vākyamabravīt

// yama uvāca // //
tuṣṭo'smi tava bhadraṃ te varaṃ varaya bhāmini //
sāpi vavre ca rājyaṃ svaṃ vinayāvanatānanā

cakṣuḥprāptiṃ tathā rājyaṃ śvaśurasya mahātmanaḥ //
pituḥ putraśataṃ caiva putrāṇāṃ śatamātmanaḥ

jīvitaṃ ca tathā bharturdharmasiddhiṃ ca śāśvatīm //
dharmarājo varaṃ dattvā preṣayāmāsa tāṃ tataḥ

atha bhartāramāsādya sāvitrī hṛṣṭamānasā //
jagāma svāśramapadaṃ saha bhartrā nirākulā

jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ ca tayā cīrṇaṃ vrataṃ tvidam //
māhātmyato'sya nṛpateścakṣuḥprāptirabhūtpuraḥ

tataḥ svadeśarājyaṃ ca prāpa niṣkaṇṭakaṃ nṛpaḥ //
pitāsyāḥ putraśatakaṃ sā ca lebhe sutāñchatam

evaṃ vratasya māhātmyaṃ kathitaṃ sakalaṃ mayā

//
// devyuvāca // //
kīdṛśaṃ tadvrataṃ deva sāvitryā caritaṃ mahat //
tasmiṃstu jyeṣṭhamāse hi vidhānaṃ tasya kīdṛśam

kā devatā vrate tasminke mantrāḥ kiṃ phalaṃ vibho //
vistareṇa maheśa tvaṃ brūhi dharmaṃ sanātanam

// īśvara uvāca // //
śrūyatāṃ devadeveśi sāvitrīvratamā darāt //
kathayāmi yathā cīrṇaṃ tayā satyā maheśvari

trayodaśyāṃ tu jyeṣṭhasya dantadhāvanapūrvakam //
trirātraṃ niyamaṃ kuryādupavāsasya bhāmini

aśaktastu trayodaśyāṃ naktaṃ kuryājjitendriyaḥ //
ayācitaṃ caturdaśyāṃ hyupavāsena pūrṇimām

nityaṃ snātvā taḍāge vā mahānadyāṃ ca nirjhare //
pāṃḍukūpe tu suśroṇi sarvasnānaphalaṃ labhet

viśeṣātpūrṇimāyāṃ tu snānaṃ sarṣapamṛjjalaiḥ

gṛhītvā vālukaṃ pātre prasthamātre yaśasvini //
athavā dhānyamādāya yavaśālitilādikam

tato vaṃśamaye pātre vastrayugmena veṣṭite //
sāvitrīpratimāṃ kṛtvā sarvāvayavaśobhitām

sauvarṇīṃ mṛnmayīṃ vāpi svaśaktyā dārunirmitām //
raktavastradvayaṃ dadyātsāvitryā brahmaṇaḥ sitam

sāvitrīṃ brahmaṇā sārdhamevaṃ śaktyā prapūjayet //
gandhaiḥ sugandhapuṣpaiśca dhūpanaivedyadīpakaiḥ

pūrṇakośātakaiḥ pakvaiḥ kūṣmāṇḍakarkaṭīphalaiḥ //
nālikeraiḥ sakharjūraiḥ kapitthairdāḍimaiḥ śubhaiḥ

jaṃbūjaṃbīranāriṃgairakṣoṭaiḥ panasaistathā //
jīrakaiḥ kaṭukhaṇḍaiśca guḍena lavaṇena ca

virūḍhaiḥ saptadhānyaiśca vaṃśapātraprakalpitaiḥ //
raṃjayetpaṭṭasūtraiśca śubhaiḥ kuṃkumakesaraiḥ

avatāraṃ karotyevaṃ sāvitrī brahmaṇaḥ priyā

tāmarccayīta mantreṇa sāvitryā brahmaṇā samam//
itareṣāṃ purāṇokto maṃtro'yaṃ samudāhṛtaḥ

oṃkārapūrvake devi vīṇāpustakadhāriṇi //
vedāṃbike namastubhyamavaidhavyaṃ prayaccha me

evaṃ saṃpūjya vidhivajjāgaraṃ tatra kārayet//
gītavāditraśabdenanaranārīkadaṃbakam //
nṛtyaddhasannayedrātriṃ nṛtyaśāstraviśāradaiḥ

sāvitryākhyānakaṃ cāpi vācayīta dvijottamān//
yāvatprabhātasamayaṃ gītabhāvarasaiḥ saha

vivāhamevaṃ kṛtvā tu sāvitryā brahmaṇā saha //
paridhāpya sitairvastrairdaṃpatīnāṃ tu saptakam

gṛhadānaṃ pradātavyaṃ sarvopaskarasaṃyutam //
brāhmaṇe vedaviduṣe sāvitrīṃ vinivedayet

atha sāvitrīkalpajñe sāvitryākhyānavācake //
daivajñe hyuñchavṛttisthe daridre cāgnihotriṇi

evaṃ dattvā vidhānena tasyāṃ rātrau nimantrayet //
paurṇamāsyāṃ vaṭādhastāddaṃpatīnāṃ caturdaśa

tataḥ prabhātasamaye uṣaḥkāla upasthite //
bhakṣyabhojyādikaṃ sarvaṃ sāvitrīsthalamānayet

pākaṃ kṛtvā tu śucinā rakṣāṃ kṛtvā prayatnataḥ //
brāhmaṇāngṛhiṇīyuktāṃstata āhvānayetsudhīḥ

sāvitryāḥ sthalake tatra kṛtvā pādābhiṣecanam //
susnātānbrāhmaṇāṃstatra sabhāryānupaveśayet

sāvitryāḥ purato devi daṃpatyorbhojanaṃ dadet //
tenāhaṃ bhojitastatra bhavāmīha na saṃśaya

dvitīyaṃ bhojayedyastu bhojitastena keśavaḥ //
lakṣmyāḥ sahāyo varado varāṃstasya prayacchati

sāvitryā sahito brahmā tṛtīye bhojito bhavet //
ekaikaṃ bhojanaṃ tatra koṭibhojasamaṃ smṛtam

aṣṭādaśaprakāreṇa ṣaḍrasīkṛtabhojanam //
devyāstatra mahādevi sāvitrīsthalasannidhau

vidhavā na kule tasya na vaṃdhyā na ca durbhagā //
na kanyājananī cāpi na ca syādbharturapriyā //
aṣṭau doṣāstu nārīṇāṃ na bhavaṃti kadācana

tasmātsarvaprayatnena sāvitryagre ca bhojanam //
dātavyaṃ sarvadā devi kaṭunīlavivarjitam

na cāmlaṃ na ca vai kṣāraṃ strīṇāṃ bhojyaṃ kadācana //
paṃcaprakāraṃ madhuraṃ hṛdyaṃ sarvaṃ susaṃskṛtam

ghṛtapūrṇāpūpakāśca bahukṣīrasamanvitāḥ //
pūpakāstādṛśāḥ kāryā dvitīyā'śokavartikā

tṛtīyā pūpikā kāryā kharjureṇa samanvitāḥ //
caturthaścaiva saṃyāvo guḍājyābhyāṃ samanvitaḥ //

āhlādakāriṇī puṃsāṃ strīṇāṃ cātīva vallabhā //
dhanadhānyajanopetaṃ nārīnaraśatākulam //
pūpakaistu kulaṃ tasyā jāyate nātra saṃśayaḥ //

na jvaro na ca saṃtāpo duḥkhaṃ ca na viyogajam //
aśokavartidānena kulānāmekaviṃśatiḥ

vadhūbhiśca sutaiścaiva dāsīdāsairanantakaiḥ //
pūritaṃ ca kulaṃ tasyāḥ pūrikā yā prayacchati

putriṇyo vai duhitaro vadhūbhiḥ sahitāḥ kule //
śikhariṇīpradātrīṇāṃ yuvatīnāṃ na saṃśayaḥ

modate ca kulaṃ sarvaṃ sarvasiddhiprapūritam //
modakānāṃ pradānena evamāha pitāmahaḥ

etacca gauriṇīnāṃ tu bhojanaṃ hi viśiṣyate

subhagā putriṇī sādhvī dhanaṛddhisamanvitā //
sahasrabhojinī devi bhavejjanmanijanmani

pānāni caiva mukhyāni hṛdyāni madhurāṇi ca //
drākṣāpānaṃ tu ciṃcāyāḥ pānaṃ guḍasamanvitam

sarasena tu toyena kṛtakhaṇḍena vai śubham //
suvāsinīnāṃ peyaṃ vai dātavyaṃ ca dvijanmanām

itarairitarāṇyeva varṇayogyāni yāni ca //
surabhīṇi ca pānāni tāsu yogyāni dāpayet

pratipūjya vidhānena vastradānaiḥ sakaṃcukaiḥ //
kuṅkumenānuliptāṃgāḥ sragdāmabhiralaṃkṛtāḥ //
gaṃdhairdhūpaiśca saṃpūjya nālikerānpradāpayet

netrāṇāṃ cāñjanaṃ kṛtvā sindūraṃ caiva mastake //
pūgīphalāni hṛdyāni vāsitāni mṛdūni ca //
haste dattvā sapātrāṇi praṇipatya visarjayet

svayaṃ ca bhojayetpaścādbaṃdhubhirbālakaiḥ saha

athavā naiva saṃpadyettīrthe caiva tu bhojanam //
gṛhe gatvā prabhoktavyaṃ tuṣṭā devī yathā bhavet

evameva pitṝṇāṃ ca āgamya sve ca mandire //
piṇḍapradānapūrvaṃ tu śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ //
pitarastasya tuṣṭā vai bhavanti brahmaṇo dinam

tīrthādaṣṭaguṇaṃ puṇyaṃ svagṛhe dadataḥ śubhe //
na ca paśyanti vai nīcāḥ śrāddhaṃ dattaṃ dvijātibhiḥ

ekānte tu gṛhe gupte pitṝṇāṃ śrāddhamiṣyate //
nīcaṃ dṛṣṭvā hataṃ tattu pitṝṇāṃ nopatiṣṭhati

tasmātsarvaprayatnena śrāddhaṃ guptaṃ ca kārayet //
pitṝṇāṃ tṛptidaṃ proktaṃ svayameva svayaṃbhuvā

gaurībhojyādikā yā tu utsargātkriyate kriyā //
rājasī sā samākhyātā janānāṃ kīrtidāyinī

idaṃ dānaṃ sadā deyamātmano hita micchatā //
śrāddhe caiva viśeṣeṇa yadīcchetsāttvikaṃ phalam

idamudyāpanaṃ devi sāvitryāstu vratasya ca //
sarvapātakaśuddhyarthaṃ kāryaṃ devi naraiḥ sadā //
akāmataḥ kāmato vā pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt

iha loke tu saubhāgyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ varāḥ striyaḥ //
bhavaṃti vividhāsteṣāṃ yairyātrā tatra vai kṛtā

idaṃ yātrāvidhānaṃ tu bhaktyā yaḥ kurute naraḥ //
śṛṇoti vā sa pāpaistu sarvaireva pramucyate

jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ tu sāvitrīsthalake śubhe //
pradakṣiṇā yaḥ kurute phaladānairyathāvidhi

aṣṭottaraśataṃ vāpi tadardhārdhaṃ tadardhakam //
yaḥ karoti naro devi sṛṣṭvā tatra pradakṣiṇām

agamyāgamanaṃ yaiśca kṛtaṃ jñānācca mānavaiḥ //
anyāni pātakānyevaṃ naśyaṃte nātra saṃśayaḥ

yairgatvā sthalake saṃdhyā sāvitryāḥ samupāsitā //
svapatnyāścaiva hastena pāṃḍukūpajalena ca

bhṛṃgārakanakenaiva mṛnmayenātha bhāmini //
ānīya tu jalaṃ puṇyaṃ saṃdhyopāstiṃ karoti yaḥ //
tena dvādaśavarṣāṇi bhavetsaṃdhyā hyupāsitā

aśvamedhaphalaṃ snāne dāne daśaguṇaṃ tathā //
upavāse tvanaṃtaṃ ca kathāyāḥ śravaṇe tathā

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsa khaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sāvitrīvratavidhipūjanaprakārodyāpanādikathanaṃnāma ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ