Skanda Purana · Verses 7.16-4

// rājovāca //
athāsau vāmano vipraḥ praviṣṭo gahane vane //
ekākī kiṃ cakārātha kautukaṃ tadvadasva me

// sārasvata uvāca // //
athāsau vāmano vipro gatvā raivatake girau //
svarṇarekhānadītoye snātvātha vidhipūrvakam

sugaṃdhapuṣpadhūpādyairdevaṃ saṃpūjya bhaktitaḥ //
tasthau tadagrato rājannekākī nirjane vane

sarvasattvasamāyukte sarīsṛpasamākule//
anekasvarasaṃghuṣṭe mayūradhvaninādite

kokilārāvaramye ca vanakukkuṭaghoṣite //
khadyotadyotite tasminvalīmukhavidhūnite

kvacidvaṃśāgninā śāṃte kvacitpuṣpitapādape //
gaganāsaktaviṭape sūryatāpavivarjite

lubdhakāghāta saṃtrastabhrāṃtasūkaraśaṃbare //
saṃhṛṣṭakṣatriyavātasthānadānavicakṣaṇe

anekāścaryasaṃpannaṃ sasmāra manasā harim //
taṃ bhītamiva vijñāya narasiṃhaḥ samāyayau

rakṣārthaṃ tasya viprasya babhāṣe purataḥ sthitaḥ //
na bhetavyaṃ tvayā vipra vada te kiṃ karomyaham

// vipra uvāca // //
yadi tuṣṭo varo deyo narasiṃha tvayā mama //
sadātra rakṣā karttavyā sarveṣāṃ tīrthavāsinām

devasyāgre sadā stheyaṃ yāvadiṃdrāścaturddaśa //
evamastviti taṃ procya tathā cakre haristadā

ato dāmodarasyāgre narasiṃhaḥ sa pūjyate //
vanaṃ saumyaṃ kṛtaṃ tena tīrtharakṣāṃ karoti saḥ

bhūtapretādisaṃvāso vane tasminna jāyate //
narasiṃhaprabhāvena naṣṭaṃ siṃhādijaṃ bhayam

kārttike vāsare viṣṇordvādaśyāṃ pāraṇe kṛte //
dāmodaraṃ namaskṛtya bhavaṃ draṣṭuṃ tato yayau

caturdaśyāṃ kṛtasnāno bhavaṃ saṃpūjya bhāvataḥ //
bhavabhāvabhavaṃ pāpaṃ bhasmībhūtaṃ bhavārcanāt

sa kṣīṇapāpanicayo jāto devasya darśanāt //
bhavasyāgre sthitaṃ śāṃtaṃ tathā vastrāpathasya ca

taṃ kālameghaṃ samabhyarcya tato vastrāpathaṃ yayau //
devaṃ saṃpūjya maṃtraiḥ sa vedoktairvidhipūrvakam

dhūpadīpādinaivedyaiḥ sarvaṃ cakre sa vāmanaḥ //
pradakṣiṇāśataṃ kṛtvā bhavasyāgre vyavasthitaḥ

yāvannirīkṣate sarvaṃ tāvatpaśyati parvatam //
ujjayaṃtaṃ girivaraṃ mainākasya sahodaram

surāṣṭradeśe vikhyātaṃ yugādau prathamaṃ sthitam //
bhūdharaṃ bhūdharairyuktaṃ śilāpādapamaṃḍitam

taṃ dṛṣṭvā ciṃtayāmāsa sūkṣmāndharmānsa vāmanaḥ //
alpāyāsānsubahulānputralakṣmīpradāyakān

avaśyaṃ kriya māṇeṣu svadharma upajāyate //
dṛṣṭvā nadīṃ sāgaragāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate

gāṃ spṛṣṭvā brāhmaṇaṃ natvā saṃpūjya gurudevatāḥ //
tapasvinaṃ yatiṃ śāṃtaṃ śrotriyaṃ brahmacāriṇam

pitaraṃ mātaraṃ bhaginīṃ tatpatiṃ duhitāṃ patim //
bhāgineyamatha dauhitraṃ mitrasaṃbadhibāṃdhavān //
saṃbhojya pātakaiḥ sarvairmucyaṃte gṛhamedhinaḥ

rājā gajāśvanakulaṃ satīvṛṣamahīdharāḥ //
ādarśakṣīravṛkṣāśca satatānnapradāstu te

dṛṣṭamātrāḥ punantyete ye nityaṃ satyavādinaḥ //
vedadharmakathāṃ śrutvā bhuktimuktipradā narān

smṛtvā hariharau gaṃgāṃ kṛtvā tīreṇa mārjanam //
gatvā jāgaraṇe viṣṇordattvā dānaṃ ca śaktitaḥ

tāṃbūlaṃ kusumaṃ dīpaṃ naivedyaṃ tulasīdalam //
gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca vidhāya suramaṃdire

ete sūkṣmāḥ smṛtā dharmāḥ kriyamāṇā mahodayāḥ //
ato girīndraṃ paśyāmi sarvadevālayaṃ śubham

teṣāṃ karatale svargaḥ śikharaṃ yāṃti ye narāḥ

iti jñātvā samā rūḍho vāmano girimūrddhani //
airāvatapadākrāṃtyā yatra toyaṃ viniḥsṛtam

tataḥ śikharamārūḍhāṃ bhavānīṃ skandamātaram //
draṣṭuṃ sa vāmano yāti śikhare gaganāśrite

yathāyathā girivare samārohaṃti mānavāḥ //
tathātathā vimucyaṃte pātakaiḥ sarvadehinaḥ

iti kṛtvā matiṃ vipro jagāma girimūrddhani //
bhavabhakto bhavānīṃ sa dadarśa skandamātaram

aṃbeti bhāṣate skaṃdastato'nye sarvadevatāḥ //
pṛthivyāṃ mānavāḥ sarve pātāle sarvapannagāḥ

ato hyaṃbeti vikhyātā pūjyate girimūrddhani //
saṃpūjya vividhairmukhyaiḥ phalairnānāvidhairdvijaḥ

gaganāsaktaśikhare saṃsthitaḥ kautukānvitaḥ //
ekākī śikhare tasminnūrddhvabāhurvyavasthitaḥ

nirīkṣya medinīṃ sarvāṃ saparvatasasāgarām//
ādyaṃ sanātanaṃ devaṃ bhāskaraṃ triguṇātmakam

sarvatejomayaṃ sarvadevaṃ devairnamaskṛtam //
bhramamāṇaṃ nirādhāraṃ kālamānaprayojakam

yāvatpaśyati taṃ viprastāvatpaśyati śaṃkaram //
digaṃbaraṃ bhavaṃ devaṃ samaṃtādaśmaguṃṭhitam

buddharūpākṛtiṃ devaṃ sarvajñaṃ guṇabhūṣitam //
kṛśāṃgaṃ jaṭilaṃ saumyaṃ vyomamārge svayaṃ sthitam

//
// śrīśiva uvāca // //
śṛṇu vāmana tuṣṭo'haṃ dāsye te vividhānvarān //
trailokyavyāpinī vṛddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

pratibhāsyaṃti te vedā gītanṛtyādikaṃ ca yat //
asādhyasādhanī śakti bhaviṣyati tava sthirā //
paraṃ vastrāpathe gatvā kuru tīrthāvalokanam

// vāmana uvāca // //
vastrāpathe mahādeva yāni tīrthāni tāni me //
vada deva viśeṣeṇa yadyasti karuṇā mayi

// rudra uvāca // //
vastrāpathasya vāyavye koṇe divyaṃ sarovaram //
tasya paścimadigbhāge jālirgahanapallavā

bilvavṛkṣamayī madhye liṃgaṃ tatrāsti mṛnmayam //
yatrāsau lubdhakaḥ siddho gato mama pure purā

tasya darśanamātreṇa brahmahatyā vinaśyati //
iṃdro vai vṛtrahā yasminvimukto brahmahatyayā

tasmādruttaradigbhāge dhanadena pratiṣṭhitam //
liṃgaṃ trailokyavikhyātaṃ tatra devī triśūlinī

yasyā darśanamātreṇa putro'sya nalakūbara//
pāśānuṣaktahasto'bhūddevaṃ cakre triśūlinam

bhavasya nairṛte koṇe gaṇo heraṃbasaṃjñitaḥ //
yamena kurvatā liṃgaṃ prathamaṃ ca pratiṣṭhitaḥ

vicitraṃ tasya māhātmyaṃ citragupto'ti vismitaḥ //
dṛṣṭvā samāgato draṣṭuṃ devaṃ taṃ mṛnmayaṃ purā

tenāpi nirmitaṃ liṃgaṃ tasminkṣetre dvijottama //
citragupteśvaraṃnāma vikhyātaṃ bhuvana traye

paścimena cakāroccaiḥ prajāpatirudāradhīḥ //
kedārākhyaṃ tadā liṃgaṃ girau raivatake sthitam //
prajāpatiḥ svayaṃ tasthau tatra parvatasānuni

// rudra uvāca // //
iṃdreśvarasya māhātmyaṃ kathayiṣye śṛṇuṣva tat //
īśānakoṇe vikhyātaṃ bhavasya viditaṃ mama

//vāmana uvāca // //
kasmādiṃdraḥ samāyātaḥ kathaṃ cakre haraṃ hariḥ//
kathāṃ savistarāmetāṃ kathayasva mama prabho

// rudra uvāca // //
lubdhakastu purā siddhaḥ śivarātriprajāgarāt //
śivaloke tadā prāptaṃ vimānaṃ gaṇasaṃyutam

sarvatragaṃ suruciraṃ divyastrīgītanāditam // tadāruhya samāyāto draṣṭuṃ tāṃ nagarīṃ hareḥ

yasyāṃ yuddhaṃ samabhavadgaṇānāṃ yamakiṃkaraiḥ //
āgacchamānaṃ taṃ jñātvā devarājena ciṃtitam

pūjyo'yaṃ haravatsarvaiścitraguptayamādibhiḥ //
iṃdro gajaṃ samāruhya mahiṣeṇa yamo yataḥ

vidhāya lekhanīṃ karṇe citragupto yamājñayā //
tato hūtā gaṇāḥ sarve ye nītā dharaṇītalāt

nijāparādhasaṃtaptā gatāste dakṣiṇāmukham // āthityapū
jā kartavyā lubdhake gṛhamāgate

apūjite gate hyasminharo māṃ śapayiṣyati //
tasmātpūjāṃ kariṣyāmi yathā tuṣyati śaṃkaraḥ

devaṃ draṣṭuṃ samāyātaṃ dadarśādūrataḥ sthitam//
vimānasthaṃ harākāraṃ sūryakoṭisamaprabham

saṃstūyamānaṃ caritaiḥ śivarātreḥ śivasya ca //
māghe māse caturddaśyāṃ kṛṣṇāyāṃ jāgare kṛte

tadevaṃ jāyate sarvaṃ sureśvara dharātale //
evaṃ devāṃganā kācidācakṣaṃtī puraṃdaram //
nivārya hastamudyamya gajeṃdraṃ cārulocanā

kiṃ dānairbahubhirdattairvrataiḥ kiṃ kiṃ surārcanaiḥ //
kiṃ yogaiḥ kiṃ tapobhiśca brahmacaryyaiḥ sureśvara

gayāyāṃ piṃḍadānena prayāgamaraṇena kim //
someśvare sarasvatyāṃ somaparvaṇi kiṃ gataiḥ

kurukṣetragataiḥ kiṃ syādrāhugraste divākare //
tulāsuvarṇadānena vedapāṭhena kiṃ bhavet

sarvapāpakṣayo yena vṛṣotsargeṇa tena kim //
godānaṃ kiṃ karotyevaṃ jaladānaṃ tathaiva ca

ayane viṣuve caiva saṃkrāṃtau kīdṛśaṃ phalam //
māghamāse caturdaśyāṃ yādṛśaṃ jāgare kṛte

yamaḥ saṃbhāṣate vāṇyā mahiṣopari saṃsthitaḥ //
paśya rudrasya māhātmyaṃ citragupta vicāraya

ayaṃ sa lubdhako yena haraḥ saṃpūjitaḥ purā //
surāṣṭradeśe vikhyātaṃ tīrthaṃ vastrāpathaṃ śṛṇu

ujjayaṃto giristatra tathā raivatako giriḥ //
mahatī varttate jālistayormadhye mayā śrutam

mṛnmayaṃ vartate ligaṃ rātrau cānena pūjitaḥ //
rātrau jāgaraṇaṃ karttuṃ yena kāryeṇa cāgataḥ

tadasmābhiḥ kathaṃ vācyaṃ svayaṃ jānaṃti te surāḥ //
varāṃganā varaṃ draṣṭuṃ varayaṃti parasparam //
iṃdrāvāsātsamāyātā naṃdane vegavattarāḥ

viraṃcinā rāyaṇaśaṃkaratviṣā dehena cāgacchati ko'pi pūruṣaḥ //
purīṃ sureśādhipaternirīkṣituṃ bharttā mamāyaṃ tava cāsti kiṃ patiḥ

mṛdaṃgavīṇā paṭahasvarastutaiḥ pravodhitābhiḥ surarājamandire //
devo haro'yaṃ na naro harākṛtirdṛṣṭoṃganābhistava kiṃ kimāvayoḥ

gāyaṃti kāścidvihasaṃti kāścinnṛtyaṃti kāścitprapaṭhaṃti kāścit //
vadanti kāścijjayaśabdasaṃyutairvākyairanekairgurusannidhāne

kācicchivaṃ stauti śivāṃ tathānyā pṛcchatyathānyā kimu bilvapatrāt //
kiṃ vopavāsena phalaṃ tavedaṃ nidrākṣayeṇātha phalaṃ tavaitat

tāsāṃ nānāvidhā vācaḥ śrūyante nandane vane //
brahmalokādikā vārttāḥ kṛtvā ca tadanantaram

devendro lubdhakaṃ bhūyo babhāṣe kautukānvitaḥ//
kasmindeśe girau jālirliṃgaṃ yatrāsti darśaya

// lubdhaka uvāca // //
surāṣṭradeśe vikhyāto yasmindeśe sarasvatī //
vāḍavaṃ śirasā dhṛtvā praviṣṭā lavaṇodadhau

yatra sā gomatī yāti yatrāste gandhamādanaḥ //
ujjayaṃto girivaro yatra raivatako giriḥ

tatra vastrāpathaṃ kṣetraṃ bhavastatra vyavasthitaḥ //
tatrāste mṛnmayaṃ liṃgaṃ jālimadhye surottama

// indra uvāca // //
sahitaistatra gaṃtavyaṃ pūjayiṣye bhavaṃ svayam //
jālimadhye tathā liṃgaṃ darśayasva ca lubdhaka

paradārādikaṃ pāpaṃ daityānāṃ tu vikṛṃtane //
vadhe vṛtrasya saṃjātaṃ tatsarvaṃ kṣālayāmyaham

ityuktvā sahitāḥ sarve saṃprāptā girimūrddhani//
vāhanāni ca te tyaktvā prasthitāḥ pādacāriṇaḥ

ujjayantagirermūrdhni gajarājaḥ samāgataḥ //
tadāgracaraṇaṃ tasya dadau mūrdhani kāraṇāt

tenākrānto girivarastoyaṃ susrāva nirmalam //
gajapādodbhavaṃ vāri bhaviṣyati sadā sthiram

iti proktaṃ surendreṇa lokānāṃ hitakāmyayā //
sarve samāgatāstatra yatra jālirvyavasthitā

saṃpūjya vividhaiḥ puṣpairmāghamāse caturdaśī //
tasyāṃ jāgaraṇaṃ kṛtvā sañjāto nirmalo hariḥ

vastrāpathe bhavaṃ pūjya hariṃ raivatake girau //
indreśvaraṃ pratiṣṭhāpya saṃprāptaḥ svanikatanam

lubdhako'pi vimānena saṃprāpto harimandire //
ityuktvā sa bhavo devastatraivāṃtaradhīyata

vāmanopi tataścakre tatra tīrthāvagāhanam //
yādṛgrūpaḥ śivo dṛṣṭaḥ sūryabiṃbe digaṃbaraḥ

padmāsanasthitaḥ saumyastathā taṃ tatra saṃsmaran //
pratiṣṭhāpya mahāmūrttiṃ pūjayāmāsa vāsaram

mano'bhīṣṭārthasiddhyarthaṃ tataḥ siddhimavāptavān //
nemināthaśivetyevaṃ nāma cakre sa vāmanaḥ

bhavasya paścime bhāge pratyāsanne dharātale //
vāmano vasatiṃ cakre tīrthe vastrāpathe tadā

ato yavādhikaṃ proktaṃ tīrthaṃ devaiḥ savāsavaiḥ //
iṃdreṇa kurvatā devaṃ samāgatya bhavāgrataḥ

yavādhikaṃ prabhāsāttu tīrthametadbhavājñayā //
anyeṣāṃ ṣaḍguṇaṃ tīrthaṃ bhaviṣyati śivājñayā

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kimanyatparipṛcchasi

//
// rājovāca // //
śivarātriprabhāvoyamatulaḥ parikīrttitaḥ //
ajānatā kṛtā tena lubdhakena purā śrutam

idānīṃ vada karttavyā kathamanyairjanairvibho //
kiṃ grāhyaṃ kiṃ nu moktavyaṃ śivarātryāṃ vadasva me

// sārasvata uvāca // //
saṃprāpya mānuṣaṃ janma jñātvā devaṃ maheśvaram //
śivarātriḥ sadā kāryā bhuktimuktipradāyinī

īdṛśaṃ jāyate puṇyamekayā kṛtayā nṛpa //
ye kurvaṃti sadā marttyāsteṣāṃ puṇyamanaṃtakam

dvādaśābdaṃ vratamidaṃ karttavyaṃ prativatsaram//
jīvitaṃ caṃcalaṃ nṛṇāṃ yadi kartuṃ na śakyate

tadā dvādaśabhirmāsairvrata metatsamāpyate //
māghamāse caturdaśyāṃ prārambhaḥ kriyate nṛpa

pratimāsaṃ tataḥ kāryaṃ pauṣāṃte tu samāpyate //
vighnaścejjāyate madhye kathaṃ ciddaivayogataḥ

na bhavedvratabhaṃgastu punaḥ kāryamanantaram //
dvādaśaiva prakartavyāḥ kṛtvā saṃkhyā viśeṣataḥ

kṛtaṃ na naśyate loke śubhaṃ vā yadi vā'śubham //
kṛṣṇāyāṃ tu caturdaśyāṃ kṛtapūrvāhnikakriyaḥ

upavāsaniyamo grāhyo nadyāṃ snānaṃ vidhīyate //
tadabhāve taḍāgādau kāryaṃ snānaṃ svaśaktitaḥ

tailābhyaṃgo na karttavyo na kāryaṃ gamanaṃ kvacit //
tīrthasevā prakarttavyā tasmiṃścāgamanaṃ śubham

śivarātriḥ sadā kāryā liṃge svāyaṃbhuve naraiḥ //
tadabhāve mahāpuṇye liṃge varṣaśatādhike

girau vane samudrāṃte nadyāṃ yacca śivālaye //
tadvai svāyaṃbhuvaṃ liṃgaṃ svayaṃ tatraiva saṃsthitam

vāluliṃgādikaṃ liṃgaṃ pūjitaṃ phaladaṃ smṛtam //
divā saṃpūjya yatnena puṣpadhūpādinā naraḥ

varjayenmadirāṃ dyūtaṃ nārīṃ nakhanikṛntanam //
brahmacaryaparaiḥ śāṃtaiḥ karttavyaṃ samupoṣaṇam

rātrau devāgrato gatvā karttavyāḥ sapta parvatāḥ //
pakvānnaphalatāṃbūlapuṣpadhūpādicarcitāḥ

ghṛtena dīpaḥ karttavyaḥ pāpanāśanahetave //
yato dīpasya māhātmyaṃ vijñeyaṃ muktidāyakam

dīpaḥ sadaiva karttavyo gṛhe devālaye naraiḥ //
divā niśi ca saṃdhyāyāṃ dīpaḥ kāryaḥ svaśaktitaḥ

kiñciduddyotamātreṇa devāstuṣyaṃti bhūtale //
pitṝṇāṃ prathamaṃ dīpaḥ karttavyaḥ śrāddhakarmaṇi

rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ yathā nidrā na jā yate //
śivarātriprabhāvo'yaṃ śrotavyaḥ śivasaṃnidhau

śivasya caritaṃ rātrau śrotavyaṃ bahuvistaram //
gītaṃ nṛtyaṃ tathā vādyaṃ kartavyaṃ śivasaṃnidhau

evaṃ sā nīyate rātrirmukhyaṃ jāgaraṇaṃ yataḥ //
rātrau deyāni dānāni śaktyā vai tatra jāgare

punaḥ snātvā prabhāte tu karttavyaṃ śivapūjanam //
pūjanīyāśca yatayo bhojanācchādanādibhiḥ

tapasvināṃ pradātavyaṃ bhojanaṃ gṛhamedhibhiḥ //
dvādaśāṣṭau ca catvāro bhoktavyā eka eva vā

eko'pi brahmacārī yo brahmavicchivapūjakaḥ //
sahasrāṇāṃ samo bhaktyā gṛhe saṃbhojito bhavet

/
akṣārālavaṇaṃ patre bhoktavyaṃ vāgyataiḥ svayam //
putramitrakalatrāṇāṃ dātavyaṃ bhojanaṃ puraḥ

anena vidhinā kāryā śivarātriḥ śivavrataiḥ //
dvādaśaitā yadā pūrṇāstilapātrāṇi vai tadā

dvādaśaiva pradeyānigurubrāhmaṇajñātiṣu //
vratāṃte gauḥ pradātavyā kṛṣṇā vatsayutā dṛḍhā

savastrābharaṇā deyā ghaṃṭābharaṇabhūṣitā //
aṃgulīyakavāsāṃsi cchatropānatkamaṇḍalu

gurave dakṣiṇā deyābrāhmaṇebhyaḥ svaśaktitaḥ //
evaṃ kṛtvā tato deyaṃ tapasvibhyo'tha bhojanam //
miṣṭānnaṃ vividhaṃ dattvā kṣamāpya ca visarjayet

evaṃ yaḥ kurute satyaṃ tasya pāpaṃ na vidyate //
saṃtānamuttamaṃ labdhvā bhuktvā bhogānanuttamān

divyavimānamārūḍho divyastrīpariveṣṭitaḥ //
gativāditranirghoṣairnīyate śivamandire

tadetatkathitaṃ puṇyaṃ śivarātrivrataṃ mayā //
kṛtena yena lokānāṃ sarvapāpakṣayo bhavet

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye śivarātrimāhātmyavarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ