સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.16-4

॥ રાજોવાચ ॥
અથાસૌ વામનો વિપ્રઃ પ્રવિષ્ટો ગહને વને ॥
એકાકી કિં ચકારાથ કૌતુકં તદ્વદસ્વ મે

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
અથાસૌ વામનો વિપ્રો ગત્વા રૈવતકે ગિરૌ ॥
સ્વર્ણરેખાનદીતોયે સ્નાત્વાથ વિધિપૂર્વકમ્

સુગંધપુષ્પધૂપાદ્યૈર્દેવં સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ ॥
તસ્થૌ તદગ્રતો રાજન્નેકાકી નિર્જને વને

સર્વસત્ત્વસમાયુક્તે સરીસૃપસમાકુલે॥
અનેકસ્વરસંઘુષ્ટે મયૂરધ્વનિનાદિતે

કોકિલારાવરમ્યે ચ વનકુક્કુટઘોષિતે ॥
ખદ્યોતદ્યોતિતે તસ્મિન્વલીમુખવિધૂનિતે

ક્વચિદ્વંશાગ્નિના શાંતે ક્વચિત્પુષ્પિતપાદપે ॥
ગગનાસક્તવિટપે સૂર્યતાપવિવર્જિતે

લુબ્ધકાઘાત સંત્રસ્તભ્રાંતસૂકરશંબરે ॥
સંહૃષ્ટક્ષત્રિયવાતસ્થાનદાનવિચક્ષણે

અનેકાશ્ચર્યસંપન્નં સસ્માર મનસા હરિમ્ ॥
તં ભીતમિવ વિજ્ઞાય નરસિંહઃ સમાયયૌ

રક્ષાર્થં તસ્ય વિપ્રસ્ય બભાષે પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
ન ભેતવ્યં ત્વયા વિપ્ર વદ તે કિં કરોમ્યહમ્

॥ વિપ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો વરો દેયો નરસિંહ ત્વયા મમ ॥
સદાત્ર રક્ષા કર્ત્તવ્યા સર્વેષાં તીર્થવાસિનામ્

દેવસ્યાગ્રે સદા સ્થેયં યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દ્દશ ॥
એવમસ્ત્વિતિ તં પ્રોચ્ય તથા ચક્રે હરિસ્તદા

અતો દામોદરસ્યાગ્રે નરસિંહઃ સ પૂજ્યતે ॥
વનં સૌમ્યં કૃતં તેન તીર્થરક્ષાં કરોતિ સઃ

ભૂતપ્રેતાદિસંવાસો વને તસ્મિન્ન જાયતે ॥
નરસિંહપ્રભાવેન નષ્ટં સિંહાદિજં ભયમ્

કાર્ત્તિકે વાસરે વિષ્ણોર્દ્વાદશ્યાં પારણે કૃતે ॥
દામોદરં નમસ્કૃત્ય ભવં દ્રષ્ટું તતો યયૌ

ચતુર્દશ્યાં કૃતસ્નાનો ભવં સંપૂજ્ય ભાવતઃ ॥
ભવભાવભવં પાપં ભસ્મીભૂતં ભવાર્ચનાત્

સ ક્ષીણપાપનિચયો જાતો દેવસ્ય દર્શનાત્ ॥
ભવસ્યાગ્રે સ્થિતં શાંતં તથા વસ્ત્રાપથસ્ય ચ

તં કાલમેઘં સમભ્યર્ચ્ય તતો વસ્ત્રાપથં યયૌ ॥
દેવં સંપૂજ્ય મંત્રૈઃ સ વેદોક્તૈર્વિધિપૂર્વકમ્

ધૂપદીપાદિનૈવેદ્યૈઃ સર્વં ચક્રે સ વામનઃ ॥
પ્રદક્ષિણાશતં કૃત્વા ભવસ્યાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ

યાવન્નિરીક્ષતે સર્વં તાવત્પશ્યતિ પર્વતમ્ ॥
ઉજ્જયંતં ગિરિવરં મૈનાકસ્ય સહોદરમ્

સુરાષ્ટ્રદેશે વિખ્યાતં યુગાદૌ પ્રથમં સ્થિતમ્ ॥
ભૂધરં ભૂધરૈર્યુક્તં શિલાપાદપમંડિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ સૂક્ષ્માન્ધર્માન્સ વામનઃ ॥
અલ્પાયાસાન્સુબહુલાન્પુત્રલક્ષ્મીપ્રદાયકાન્

અવશ્યં ક્રિય માણેષુ સ્વધર્મ ઉપજાયતે ॥
દૃષ્ટ્વા નદીં સાગરગાં સ્નાત્વા પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગાં સ્પૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં નત્વા સંપૂજ્ય ગુરુદેવતાઃ ॥
તપસ્વિનં યતિં શાંતં શ્રોત્રિયં બ્રહ્મચારિણમ્

પિતરં માતરં ભગિનીં તત્પતિં દુહિતાં પતિમ્ ॥
ભાગિનેયમથ દૌહિત્રં મિત્રસંબધિબાંધવાન્ ॥
સંભોજ્ય પાતકૈઃ સર્વૈર્મુચ્યંતે ગૃહમેધિનઃ

રાજા ગજાશ્વનકુલં સતીવૃષમહીધરાઃ ॥
આદર્શક્ષીરવૃક્ષાશ્ચ સતતાન્નપ્રદાસ્તુ તે

દૃષ્ટમાત્રાઃ પુનન્ત્યેતે યે નિત્યં સત્યવાદિનઃ ॥
વેદધર્મકથાં શ્રુત્વા ભુક્તિમુક્તિપ્રદા નરાન્

સ્મૃત્વા હરિહરૌ ગંગાં કૃત્વા તીરેણ માર્જનમ્ ॥
ગત્વા જાગરણે વિષ્ણોર્દત્ત્વા દાનં ચ શક્તિતઃ

તાંબૂલં કુસુમં દીપં નૈવેદ્યં તુલસીદલમ્ ॥
ગીતં નૃત્યં ચ વાદ્યં ચ વિધાય સુરમંદિરે

એતે સૂક્ષ્માઃ સ્મૃતા ધર્માઃ ક્રિયમાણા મહોદયાઃ ॥
અતો ગિરીન્દ્રં પશ્યામિ સર્વદેવાલયં શુભમ્

તેષાં કરતલે સ્વર્ગઃ શિખરં યાંતિ યે નરાઃ

ઇતિ જ્ઞાત્વા સમા રૂઢો વામનો ગિરિમૂર્દ્ધનિ ॥
ઐરાવતપદાક્રાંત્યા યત્ર તોયં વિનિઃસૃતમ્

તતઃ શિખરમારૂઢાં ભવાનીં સ્કન્દમાતરમ્ ॥
દ્રષ્ટું સ વામનો યાતિ શિખરે ગગનાશ્રિતે

યથાયથા ગિરિવરે સમારોહંતિ માનવાઃ ॥
તથાતથા વિમુચ્યંતે પાતકૈઃ સર્વદેહિનઃ

ઇતિ કૃત્વા મતિં વિપ્રો જગામ ગિરિમૂર્દ્ધનિ ॥
ભવભક્તો ભવાનીં સ દદર્શ સ્કન્દમાતરમ્

અંબેતિ ભાષતે સ્કંદસ્તતોઽન્યે સર્વદેવતાઃ ॥
પૃથિવ્યાં માનવાઃ સર્વે પાતાલે સર્વપન્નગાઃ

અતો હ્યંબેતિ વિખ્યાતા પૂજ્યતે ગિરિમૂર્દ્ધનિ ॥
સંપૂજ્ય વિવિધૈર્મુખ્યૈઃ ફલૈર્નાનાવિધૈર્દ્વિજઃ

ગગનાસક્તશિખરે સંસ્થિતઃ કૌતુકાન્વિતઃ ॥
એકાકી શિખરે તસ્મિન્નૂર્દ્ધ્વબાહુર્વ્યવસ્થિતઃ

નિરીક્ષ્ય મેદિનીં સર્વાં સપર્વતસસાગરામ્॥
આદ્યં સનાતનં દેવં ભાસ્કરં ત્રિગુણાત્મકમ્

સર્વતેજોમયં સર્વદેવં દેવૈર્નમસ્કૃતમ્ ॥
ભ્રમમાણં નિરાધારં કાલમાનપ્રયોજકમ્

યાવત્પશ્યતિ તં વિપ્રસ્તાવત્પશ્યતિ શંકરમ્ ॥
દિગંબરં ભવં દેવં સમંતાદશ્મગુંઠિતમ્

બુદ્ધરૂપાકૃતિં દેવં સર્વજ્ઞં ગુણભૂષિતમ્ ॥
કૃશાંગં જટિલં સૌમ્યં વ્યોમમાર્ગે સ્વયં સ્થિતમ્

॥
॥ શ્રીશિવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વામન તુષ્ટોઽહં દાસ્યે તે વિવિધાન્વરાન્ ॥
ત્રૈલોક્યવ્યાપિની વૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પ્રતિભાસ્યંતિ તે વેદા ગીતનૃત્યાદિકં ચ યત્ ॥
અસાધ્યસાધની શક્તિ ભવિષ્યતિ તવ સ્થિરા ॥
પરં વસ્ત્રાપથે ગત્વા કુરુ તીર્થાવલોકનમ્

॥ વામન ઉવાચ ॥ ॥
વસ્ત્રાપથે મહાદેવ યાનિ તીર્થાનિ તાનિ મે ॥
વદ દેવ વિશેષેણ યદ્યસ્તિ કરુણા મયિ

॥ રુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વસ્ત્રાપથસ્ય વાયવ્યે કોણે દિવ્યં સરોવરમ્ ॥
તસ્ય પશ્ચિમદિગ્ભાગે જાલિર્ગહનપલ્લવા

બિલ્વવૃક્ષમયી મધ્યે લિંગં તત્રાસ્તિ મૃન્મયમ્ ॥
યત્રાસૌ લુબ્ધકઃ સિદ્ધો ગતો મમ પુરે પુરા

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વિનશ્યતિ ॥
ઇંદ્રો વૈ વૃત્રહા યસ્મિન્વિમુક્તો બ્રહ્મહત્યયા

તસ્માદ્રુત્તરદિગ્ભાગે ધનદેન પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
લિંગં ત્રૈલોક્યવિખ્યાતં તત્ર દેવી ત્રિશૂલિની

યસ્યા દર્શનમાત્રેણ પુત્રોઽસ્ય નલકૂબર॥
પાશાનુષક્તહસ્તોઽભૂદ્દેવં ચક્રે ત્રિશૂલિનમ્

ભવસ્ય નૈરૃતે કોણે ગણો હેરંબસંજ્ઞિતઃ ॥
યમેન કુર્વતા લિંગં પ્રથમં ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ

વિચિત્રં તસ્ય માહાત્મ્યં ચિત્રગુપ્તોઽતિ વિસ્મિતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા સમાગતો દ્રષ્ટું દેવં તં મૃન્મયં પુરા

તેનાપિ નિર્મિતં લિંગં તસ્મિન્ક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમ ॥
ચિત્રગુપ્તેશ્વરંનામ વિખ્યાતં ભુવન ત્રયે

પશ્ચિમેન ચકારોચ્ચૈઃ પ્રજાપતિરુદારધીઃ ॥
કેદારાખ્યં તદા લિંગં ગિરૌ રૈવતકે સ્થિતમ્ ॥
પ્રજાપતિઃ સ્વયં તસ્થૌ તત્ર પર્વતસાનુનિ

॥ રુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઇંદ્રેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં કથયિષ્યે શૃણુષ્વ તત્ ॥
ઈશાનકોણે વિખ્યાતં ભવસ્ય વિદિતં મમ

॥વામન ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માદિંદ્રઃ સમાયાતઃ કથં ચક્રે હરં હરિઃ॥
કથાં સવિસ્તરામેતાં કથયસ્વ મમ પ્રભો

॥ રુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
લુબ્ધકસ્તુ પુરા સિદ્ધઃ શિવરાત્રિપ્રજાગરાત્ ॥
શિવલોકે તદા પ્રાપ્તં વિમાનં ગણસંયુતમ્

સર્વત્રગં સુરુચિરં દિવ્યસ્ત્રીગીતનાદિતમ્ ॥ તદારુહ્ય સમાયાતો દ્રષ્ટું તાં નગરીં હરેઃ

યસ્યાં યુદ્ધં સમભવદ્ગણાનાં યમકિંકરૈઃ ॥
આગચ્છમાનં તં જ્ઞાત્વા દેવરાજેન ચિંતિતમ્

પૂજ્યોઽયં હરવત્સર્વૈશ્ચિત્રગુપ્તયમાદિભિઃ ॥
ઇંદ્રો ગજં સમારુહ્ય મહિષેણ યમો યતઃ

વિધાય લેખનીં કર્ણે ચિત્રગુપ્તો યમાજ્ઞયા ॥
તતો હૂતા ગણાઃ સર્વે યે નીતા ધરણીતલાત્

નિજાપરાધસંતપ્તા ગતાસ્તે દક્ષિણામુખમ્ ॥ આથિત્યપૂ
જા કર્તવ્યા લુબ્ધકે ગૃહમાગતે

અપૂજિતે ગતે હ્યસ્મિન્હરો માં શપયિષ્યતિ ॥
તસ્માત્પૂજાં કરિષ્યામિ યથા તુષ્યતિ શંકરઃ

દેવં દ્રષ્ટું સમાયાતં દદર્શાદૂરતઃ સ્થિતમ્॥
વિમાનસ્થં હરાકારં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

સંસ્તૂયમાનં ચરિતૈઃ શિવરાત્રેઃ શિવસ્ય ચ ॥
માઘે માસે ચતુર્દ્દશ્યાં કૃષ્ણાયાં જાગરે કૃતે

તદેવં જાયતે સર્વં સુરેશ્વર ધરાતલે ॥
એવં દેવાંગના કાચિદાચક્ષંતી પુરંદરમ્ ॥
નિવાર્ય હસ્તમુદ્યમ્ય ગજેંદ્રં ચારુલોચના

કિં દાનૈર્બહુભિર્દત્તૈર્વ્રતૈઃ કિં કિં સુરાર્ચનૈઃ ॥
કિં યોગૈઃ કિં તપોભિશ્ચ બ્રહ્મચર્ય્યૈઃ સુરેશ્વર

ગયાયાં પિંડદાનેન પ્રયાગમરણેન કિમ્ ॥
સોમેશ્વરે સરસ્વત્યાં સોમપર્વણિ કિં ગતૈઃ

કુરુક્ષેત્રગતૈઃ કિં સ્યાદ્રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે ॥
તુલાસુવર્ણદાનેન વેદપાઠેન કિં ભવેત્

સર્વપાપક્ષયો યેન વૃષોત્સર્ગેણ તેન કિમ્ ॥
ગોદાનં કિં કરોત્યેવં જલદાનં તથૈવ ચ

અયને વિષુવે ચૈવ સંક્રાંતૌ કીદૃશં ફલમ્ ॥
માઘમાસે ચતુર્દશ્યાં યાદૃશં જાગરે કૃતે

યમઃ સંભાષતે વાણ્યા મહિષોપરિ સંસ્થિતઃ ॥
પશ્ય રુદ્રસ્ય માહાત્મ્યં ચિત્રગુપ્ત વિચારય

અયં સ લુબ્ધકો યેન હરઃ સંપૂજિતઃ પુરા ॥
સુરાષ્ટ્રદેશે વિખ્યાતં તીર્થં વસ્ત્રાપથં શૃણુ

ઉજ્જયંતો ગિરિસ્તત્ર તથા રૈવતકો ગિરિઃ ॥
મહતી વર્ત્તતે જાલિસ્તયોર્મધ્યે મયા શ્રુતમ્

મૃન્મયં વર્તતે લિગં રાત્રૌ ચાનેન પૂજિતઃ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કર્ત્તું યેન કાર્યેણ ચાગતઃ

તદસ્માભિઃ કથં વાચ્યં સ્વયં જાનંતિ તે સુરાઃ ॥
વરાંગના વરં દ્રષ્ટું વરયંતિ પરસ્પરમ્ ॥
ઇંદ્રાવાસાત્સમાયાતા નંદને વેગવત્તરાઃ

વિરંચિના રાયણશંકરત્વિષા દેહેન ચાગચ્છતિ કોઽપિ પૂરુષઃ ॥
પુરીં સુરેશાધિપતેર્નિરીક્ષિતું ભર્ત્તા મમાયં તવ ચાસ્તિ કિં પતિઃ

મૃદંગવીણા પટહસ્વરસ્તુતૈઃ પ્રવોધિતાભિઃ સુરરાજમન્દિરે ॥
દેવો હરોઽયં ન નરો હરાકૃતિર્દૃષ્ટોંગનાભિસ્તવ કિં કિમાવયોઃ

ગાયંતિ કાશ્ચિદ્વિહસંતિ કાશ્ચિન્નૃત્યંતિ કાશ્ચિત્પ્રપઠંતિ કાશ્ચિત્ ॥
વદન્તિ કાશ્ચિજ્જયશબ્દસંયુતૈર્વાક્યૈરનેકૈર્ગુરુસન્નિધાને

કાચિચ્છિવં સ્તૌતિ શિવાં તથાન્યા પૃચ્છત્યથાન્યા કિમુ બિલ્વપત્રાત્ ॥
કિં વોપવાસેન ફલં તવેદં નિદ્રાક્ષયેણાથ ફલં તવૈતત્

તાસાં નાનાવિધા વાચઃ શ્રૂયન્તે નન્દને વને ॥
બ્રહ્મલોકાદિકા વાર્ત્તાઃ કૃત્વા ચ તદનન્તરમ્

દેવેન્દ્રો લુબ્ધકં ભૂયો બભાષે કૌતુકાન્વિતઃ॥
કસ્મિન્દેશે ગિરૌ જાલિર્લિંગં યત્રાસ્તિ દર્શય

॥ લુબ્ધક ઉવાચ ॥ ॥
સુરાષ્ટ્રદેશે વિખ્યાતો યસ્મિન્દેશે સરસ્વતી ॥
વાડવં શિરસા ધૃત્વા પ્રવિષ્ટા લવણોદધૌ

યત્ર સા ગોમતી યાતિ યત્રાસ્તે ગન્ધમાદનઃ ॥
ઉજ્જયંતો ગિરિવરો યત્ર રૈવતકો ગિરિઃ

તત્ર વસ્ત્રાપથં ક્ષેત્રં ભવસ્તત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥
તત્રાસ્તે મૃન્મયં લિંગં જાલિમધ્યે સુરોત્તમ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
સહિતૈસ્તત્ર ગંતવ્યં પૂજયિષ્યે ભવં સ્વયમ્ ॥
જાલિમધ્યે તથા લિંગં દર્શયસ્વ ચ લુબ્ધક

પરદારાદિકં પાપં દૈત્યાનાં તુ વિકૃંતને ॥
વધે વૃત્રસ્ય સંજાતં તત્સર્વં ક્ષાલયામ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા સહિતાઃ સર્વે સંપ્રાપ્તા ગિરિમૂર્દ્ધનિ॥
વાહનાનિ ચ તે ત્યક્ત્વા પ્રસ્થિતાઃ પાદચારિણઃ

ઉજ્જયન્તગિરેર્મૂર્ધ્નિ ગજરાજઃ સમાગતઃ ॥
તદાગ્રચરણં તસ્ય દદૌ મૂર્ધનિ કારણાત્

તેનાક્રાન્તો ગિરિવરસ્તોયં સુસ્રાવ નિર્મલમ્ ॥
ગજપાદોદ્ભવં વારિ ભવિષ્યતિ સદા સ્થિરમ્

ઇતિ પ્રોક્તં સુરેન્દ્રેણ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
સર્વે સમાગતાસ્તત્ર યત્ર જાલિર્વ્યવસ્થિતા

સંપૂજ્ય વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્માઘમાસે ચતુર્દશી ॥
તસ્યાં જાગરણં કૃત્વા સઞ્જાતો નિર્મલો હરિઃ

વસ્ત્રાપથે ભવં પૂજ્ય હરિં રૈવતકે ગિરૌ ॥
ઇન્દ્રેશ્વરં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંપ્રાપ્તઃ સ્વનિકતનમ્

લુબ્ધકોઽપિ વિમાનેન સંપ્રાપ્તો હરિમન્દિરે ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ ભવો દેવસ્તત્રૈવાંતરધીયત

વામનોપિ તતશ્ચક્રે તત્ર તીર્થાવગાહનમ્ ॥
યાદૃગ્રૂપઃ શિવો દૃષ્ટઃ સૂર્યબિંબે દિગંબરઃ

પદ્માસનસ્થિતઃ સૌમ્યસ્તથા તં તત્ર સંસ્મરન્ ॥
પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહામૂર્ત્તિં પૂજયામાસ વાસરમ્

મનોઽભીષ્ટાર્થસિદ્ધ્યર્થં તતઃ સિદ્ધિમવાપ્તવાન્ ॥
નેમિનાથશિવેત્યેવં નામ ચક્રે સ વામનઃ

ભવસ્ય પશ્ચિમે ભાગે પ્રત્યાસન્ને ધરાતલે ॥
વામનો વસતિં ચક્રે તીર્થે વસ્ત્રાપથે તદા

અતો યવાધિકં પ્રોક્તં તીર્થં દેવૈઃ સવાસવૈઃ ॥
ઇંદ્રેણ કુર્વતા દેવં સમાગત્ય ભવાગ્રતઃ

યવાધિકં પ્રભાસાત્તુ તીર્થમેતદ્ભવાજ્ઞયા ॥
અન્યેષાં ષડ્ગુણં તીર્થં ભવિષ્યતિ શિવાજ્ઞયા

ઇત્યેતત્કથિતં સર્વં કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
શિવરાત્રિપ્રભાવોયમતુલઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ॥
અજાનતા કૃતા તેન લુબ્ધકેન પુરા શ્રુતમ્

ઇદાનીં વદ કર્ત્તવ્યા કથમન્યૈર્જનૈર્વિભો ॥
કિં ગ્રાહ્યં કિં નુ મોક્તવ્યં શિવરાત્ર્યાં વદસ્વ મે

॥ સારસ્વત ઉવાચ ॥ ॥
સંપ્રાપ્ય માનુષં જન્મ જ્ઞાત્વા દેવં મહેશ્વરમ્ ॥
શિવરાત્રિઃ સદા કાર્યા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની

ઈદૃશં જાયતે પુણ્યમેકયા કૃતયા નૃપ ॥
યે કુર્વંતિ સદા મર્ત્ત્યાસ્તેષાં પુણ્યમનંતકમ્

દ્વાદશાબ્દં વ્રતમિદં કર્ત્તવ્યં પ્રતિવત્સરમ્॥
જીવિતં ચંચલં નૃણાં યદિ કર્તું ન શક્યતે

તદા દ્વાદશભિર્માસૈર્વ્રત મેતત્સમાપ્યતે ॥
માઘમાસે ચતુર્દશ્યાં પ્રારમ્ભઃ ક્રિયતે નૃપ

પ્રતિમાસં તતઃ કાર્યં પૌષાંતે તુ સમાપ્યતે ॥
વિઘ્નશ્ચેજ્જાયતે મધ્યે કથં ચિદ્દૈવયોગતઃ

ન ભવેદ્વ્રતભંગસ્તુ પુનઃ કાર્યમનન્તરમ્ ॥
દ્વાદશૈવ પ્રકર્તવ્યાઃ કૃત્વા સંખ્યા વિશેષતઃ

કૃતં ન નશ્યતે લોકે શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ॥
કૃષ્ણાયાં તુ ચતુર્દશ્યાં કૃતપૂર્વાહ્નિકક્રિયઃ

ઉપવાસનિયમો ગ્રાહ્યો નદ્યાં સ્નાનં વિધીયતે ॥
તદભાવે તડાગાદૌ કાર્યં સ્નાનં સ્વશક્તિતઃ

તૈલાભ્યંગો ન કર્ત્તવ્યો ન કાર્યં ગમનં ક્વચિત્ ॥
તીર્થસેવા પ્રકર્ત્તવ્યા તસ્મિંશ્ચાગમનં શુભમ્

શિવરાત્રિઃ સદા કાર્યા લિંગે સ્વાયંભુવે નરૈઃ ॥
તદભાવે મહાપુણ્યે લિંગે વર્ષશતાધિકે

ગિરૌ વને સમુદ્રાંતે નદ્યાં યચ્ચ શિવાલયે ॥
તદ્વૈ સ્વાયંભુવં લિંગં સ્વયં તત્રૈવ સંસ્થિતમ્

વાલુલિંગાદિકં લિંગં પૂજિતં ફલદં સ્મૃતમ્ ॥
દિવા સંપૂજ્ય યત્નેન પુષ્પધૂપાદિના નરઃ

વર્જયેન્મદિરાં દ્યૂતં નારીં નખનિકૃન્તનમ્ ॥
બ્રહ્મચર્યપરૈઃ શાંતૈઃ કર્ત્તવ્યં સમુપોષણમ્

રાત્રૌ દેવાગ્રતો ગત્વા કર્ત્તવ્યાઃ સપ્ત પર્વતાઃ ॥
પક્વાન્નફલતાંબૂલપુષ્પધૂપાદિચર્ચિતાઃ

ઘૃતેન દીપઃ કર્ત્તવ્યઃ પાપનાશનહેતવે ॥
યતો દીપસ્ય માહાત્મ્યં વિજ્ઞેયં મુક્તિદાયકમ્

દીપઃ સદૈવ કર્ત્તવ્યો ગૃહે દેવાલયે નરૈઃ ॥
દિવા નિશિ ચ સંધ્યાયાં દીપઃ કાર્યઃ સ્વશક્તિતઃ

કિઞ્ચિદુદ્દ્યોતમાત્રેણ દેવાસ્તુષ્યંતિ ભૂતલે ॥
પિતૄણાં પ્રથમં દીપઃ કર્ત્તવ્યઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ

રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં યથા નિદ્રા ન જા યતે ॥
શિવરાત્રિપ્રભાવોઽયં શ્રોતવ્યઃ શિવસંનિધૌ

શિવસ્ય ચરિતં રાત્રૌ શ્રોતવ્યં બહુવિસ્તરમ્ ॥
ગીતં નૃત્યં તથા વાદ્યં કર્તવ્યં શિવસંનિધૌ

એવં સા નીયતે રાત્રિર્મુખ્યં જાગરણં યતઃ ॥
રાત્રૌ દેયાનિ દાનાનિ શક્ત્યા વૈ તત્ર જાગરે

પુનઃ સ્નાત્વા પ્રભાતે તુ કર્ત્તવ્યં શિવપૂજનમ્ ॥
પૂજનીયાશ્ચ યતયો ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ

તપસ્વિનાં પ્રદાતવ્યં ભોજનં ગૃહમેધિભિઃ ॥
દ્વાદશાષ્ટૌ ચ ચત્વારો ભોક્તવ્યા એક એવ વા

એકોઽપિ બ્રહ્મચારી યો બ્રહ્મવિચ્છિવપૂજકઃ ॥
સહસ્રાણાં સમો ભક્ત્યા ગૃહે સંભોજિતો ભવેત્

।
અક્ષારાલવણં પત્રે ભોક્તવ્યં વાગ્યતૈઃ સ્વયમ્ ॥
પુત્રમિત્રકલત્રાણાં દાતવ્યં ભોજનં પુરઃ

અનેન વિધિના કાર્યા શિવરાત્રિઃ શિવવ્રતૈઃ ॥
દ્વાદશૈતા યદા પૂર્ણાસ્તિલપાત્રાણિ વૈ તદા

દ્વાદશૈવ પ્રદેયાનિગુરુબ્રાહ્મણજ્ઞાતિષુ ॥
વ્રતાંતે ગૌઃ પ્રદાતવ્યા કૃષ્ણા વત્સયુતા દૃઢા

સવસ્ત્રાભરણા દેયા ઘંટાભરણભૂષિતા ॥
અંગુલીયકવાસાંસિ ચ્છત્રોપાનત્કમણ્ડલુ

ગુરવે દક્ષિણા દેયાબ્રાહ્મણેભ્યઃ સ્વશક્તિતઃ ॥
એવં કૃત્વા તતો દેયં તપસ્વિભ્યોઽથ ભોજનમ્ ॥
મિષ્ટાન્નં વિવિધં દત્ત્વા ક્ષમાપ્ય ચ વિસર્જયેત્

એવં યઃ કુરુતે સત્યં તસ્ય પાપં ન વિદ્યતે ॥
સંતાનમુત્તમં લબ્ધ્વા ભુક્ત્વા ભોગાનનુત્તમાન્

દિવ્યવિમાનમારૂઢો દિવ્યસ્ત્રીપરિવેષ્ટિતઃ ॥
ગતિવાદિત્રનિર્ઘોષૈર્નીયતે શિવમન્દિરે

તદેતત્કથિતં પુણ્યં શિવરાત્રિવ્રતં મયા ॥
કૃતેન યેન લોકાનાં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે દ્વિતીયે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શિવરાત્રિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ