Skanda Purana · Verses 7.11-3

// sūta uvāca // //
iti proktā tadā devi vismayotphullalocanā //
romāṃcakañcukā subhrūḥ punaḥ papraccha bhūsurāḥ

// devyuvāca // //
dhanyā'haṃ kṛtapuṇyā'haṃ tapaḥ sucaritaṃ mayā //
yadeṣa kṣetra mahimā mahādevānmayā śrutaḥ

bhagavandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka //
pṛṣṭaṃ tu yanmayā pūrvaṃ tatsarvaṃ kathitaṃ hara

punaśca devadeveśa tvadvākyāmṛtaraṃjitā //
na tṛptimadhigacchāmi devadeva maheśvara

kiṃcitpraṣṭumanāścāsmi prabhāsakṣetravistaram //
tanme kathaya kāmeśa dayāṃ kṛtvā jagatprabho //

// īśvara uvāca // //
pṛthivyā madhyagarbhasthaṃ jaṃbūdvīpamiti smṛtam //
tacca vai navadhā bhinnaṃ varṣabhedena sundari

tasyādyaṃ bhārataṃ varṣaṃ taccāpi navadhā smṛtam //
navayojanasāhasraṃ dakṣiṇottaramānataḥ

aśītiśca sahasrāṇi pūrvapaścāyataṃ smṛtam //
uttare himavānasti kṣīrodo dakṣiṇe smṛtaḥ

etasminnaṃtare devi bhārataṃ kṣetramuttamam //
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ yugacatuṣṭayam

atraivaiṣā yugāvasthā caturvarṇaśca vai janaḥ //
catvāri trīṇi ca dve ca tathaivaika śaracchatam

jīvantyatra narā devi kṛtatretādiṣu kramāt //
yadetatpārthivaṃ padmaṃ catuṣpatraṃ mayoditam

varṣāṇi bhāratādyāni patrāṇyasya caturddiśam//
bhārataṃ ketumālaṃ ca kuru bhadrāśvameva ca

bhārataṃ nāma yadvarṣaṃ dākṣiṇātyaṃ mayoditam//
dakṣiṇāparato yasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ //
himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ

tadetadbhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ varānane //
tatkarmabhūmirnānyatra saṃprāptiḥ puṇyapāpayoḥ

devānāmapi deveśi sadaivaiṣa manorathaḥ //
api mānuṣyamāpsyāmo bhārate pratyuta kṣitau

bhadrāśve'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitaḥ //
varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare

teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ //
caturṣvapi mahādevi vigraho nava pādakaḥ

bhārato yo mahādevi kūrmarūpeṇa saṃsthitaḥ //
nakṣatragrahavinyāsaṃ tasya te kathayāmyaham

prāṅmukho bhagavāndevo kūrmarūpī vyavasthitaḥ //
ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ priye

navadhā saṃsthitasyāsya nakṣatrāṇi nibodha me //
kṛttikā rohiṇī saumyaṃ tṛtīyaṃ kūrmapṛṣṭhigam

raudraṃ punarvasuḥ puṣyaṃ nakṣatratritayaṃ mukhe //
āśleṣākhyaṃ tathā paitraṃ phālgunī prathamā priye

nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam //
phālgunī cottarā hastaṃ citrā carkṣatrayaṃ smṛtam

kūrmasya dakṣiṇe kukṣau carkṣapādaṃ tathā'param //
svātī viśākhā maitraṃ ca nairṛte tritayaṃ smṛtam

aiṃdraṃ mūlaṃ tathāṣāḍhā pṛṣṭhe tu tritayaṃ smṛtam //
āṣāḍhā śravaṇaṃ caiva dhaniṣṭhā cātra śabditā

nakṣatritayaṃ pāde vāyavye tu yaśasvini //
vāruṇaṃ caiva nakṣatraṃ tathā proṣṭhapadādvayam

kūrmasya vāmakukṣau tu tritayaṃ saṃsthitaṃ priye //
revatī cāśvidaivatyaṃ yāmyaṃ carkṣamiti trayam //
īśapāde samākhyātaṃ śubhāśubhaphalaṃ śṛṇu

yasyarkṣasya patiryo vai grahastaddhainyato bhayam //
taddeśasya mahādevi tathotkarṣe śubhāgamaḥ

eṣa kūrmo mayākhyāto bhārate bhagavāniha //
nārāyaṇo hyaciṃtyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

meṣavṛṣau hṛdo madhye mukhe ca mithunādikau //
prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau

siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśitrayaṃ smṛtam //
dhaṭo'dha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime

pucche tu vṛścikaścaiva sadhanuśca vyavasthitaḥ //
vāyavye vāmapāde ca dhanurgrāhādikaṃ trayam

kumbha mīnau tathā cāsya uttarāṃ kukṣimāśritau //
mīnameṣau mahādevi pāde pūrvottare sthitau

kūrmmadeśāṃstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai priye //
rāśayaśca tatharkṣeṣu grahā rāśivyavasthitāḥ

tasmādgraharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet //
tatra snānaṃ prakurvaṃti dānaṃ homādikaṃ tathā

sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo devi madhye graho'sya yaḥ //
nārāyaṇākhyo'ciṃtyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ

bhaumaśukrabudheṃdvarkabudhaśukramahīsutāḥ //
gurumaṃdāsurācāryā meṣādīnāmadhīśvarāḥ

evaṃvidho mahādevi kūrmarūpī janārddanaḥ //
tasya naiṛtapāde tu saurāṣṭra iti viśrutaḥ

sa caivaṃ navadhā bhinnaḥ purabhedena suṃdari //
tasya yo navamo bhāgaḥ sāgarasya ca sannidhau

prabhāsa iti vikhyāto mama devi priyaḥ sadā //
yojanānāṃ daśadve ca vistīrṇaḥ parimaṇḍalam

madhyesya pīṭhikā proktā paṃcayojanavistṛtā //
tanmadhye madgrahaṃ devi tiṣṭhatyudadhisaṃnidhau //

tasya madhye mahādevi liṃgarūpo vasāmyaham

kṛtasmarātpaścimato dhanuṣāṃ ca śatatraye //
vasāmi tatra deveśi tvayā saha varānane

tanme sthānaṃ mahādevi kailāsādapi vallabham //
gocarmamātraṃ tatrāpi mahāgopyaṃ varānane

akathyaṃ devadeveśi tava snehātprakāśitam //
etatprābhāsikaṃ kṣetraṃ prabhayā dīpitaṃ mama

tena prabhāsamityuktamādikalpe varānane //
dvitīye tu prabhā labdhā sarvairdevaiḥ savāsavaiḥ

mama prabhābhā deveśi tena prābhāsikaṃ smṛtam //
prabhāvavanto deveśi yatra saṃti mahāsurāḥ

athavā tena lokeṣu prabhāsamiti kīrtyate //
prathamaṃ bhāsate devi sarveṣāṃ bhuvi tejasām //
tīrthānāmāditīrthaṃ yatprabhāsaṃ tena kīrttitam // /// ४७ //
prakṛṣṭaṃ bhānurathavā bhāsito viśvakarmaṇā //
yatra sākṣātprabhāpāto jātaḥ prābhāsikaṃ tataḥ

athavā dakṣasaṃśaptenendunā niṣprabheṇaca //
tatra devi prabhā labdhā tena prābhāsikaṃ smṛtam //
proddadhe bhāratī devī hyaurvāgniṃ vaḍavānalam

athavā tena deveśi prabhāsamiti kīrtyate //
prakṛṣṭā bhāratī brāhmī viproktā śrūyate'dhvani //
sadā yatra mahādevi prabhāsaṃ tena kīrtitam

prollasadvīcibhirbhāti sarvadā sāgaraḥ priye //
tena prabhāsa nāmeti triṣu lokeṣu viśrutam

pratyakṣaṃ bhāskaro yatra sadā tiṣṭhati bhāmini //
tena prabhāsa nāmeti prasiddhimagamatkṣitau

prakṛṣṭaṃ bhāvināṃ sarvaṃ kāmaṃ tatra dadāmyaham //
tena prabhāsanāmeti tīrthaṃ trailokyaviśrutam

kalpabhedena nāmāni tathaiva surasundari //
niruktabhedairbahudhā bhidyaṃte kāraṇaiḥ priye //
prabhāsamiti yannāma dātavyaṃ niścalaṃ smṛtam

aptattve saṃsthitaṃ devi viṣṇorādyakalevare //
iti te kathitaṃ devi saṃkṣepātkṣetrakāraṇam

punaste kathayāmyadya yatpṛcchasi varānane //
tadbrūhi śīghraṃ kalyāṇi yatte manasi vartate

// devyuvāca // //
asminkalpe yathā jātaṃ kṣetraṃ prābhāsikaṃ hara //
tanme vistarato brūhi utpattiṃ kāraṇaṃ tathā

// īśvara uvāca // //
śṛṇu devi pravakṣyāmi yathāvatkṣetrakāraṇam //
yacchrutvā mānavo bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ

ādikṣetrasya māhātmyaṃ rahasyaṃ pāpanāśanam //
kathayiṣye varārohe tava snehena bhāmini

asminkalpe tu yaddevi ādāveva varānane //
svāyaṃbhuve manau tatra brahmaṇaḥ sṛjataḥ purā

dakṣiṇāllocanājjātaḥ pūrvaṃ sūrya iti priye //
tataḥ kālāntare tasya bhārye dve ca babhūvatuḥ

tayostu rājñī dyaurjñeyā nikṣubhā pṛthivī smṛtā //
saumyamāsasya saptamyāṃ dyauḥ sūryeṇa ca yujyate

māghamāse tu saptamyāṃ mahyā saha bhavedraviḥ//
bhūścādityaśca bhagavāngacchate saṃgamaṃ tadā

ṛtusnātā mahī tatra garbhaṃ gṛhṇāti bhāskarāt //
dyaurjalaṃ sūyate garbhaṃ varṣāsvāsviha bhūtale

tatastrailokyavṛttyarthaṃ mahī sasyāni sūyate //
sasyopayogātsaṃhṛṣṭā juhvatyāhutibhirdvijāḥ

svāhākārasvadhākārairyajaṃti pitṛdevatāḥ //
niḥkṣudhaḥ kurute yasmādgarbhauṣadhisudhā'mṛtaiḥ /1 ६६ //
martyānpitṝṃśca devāṃśca tena bhūrnikṣubhā smṛtā //
yathā rājñī ca saṃjātā yasya ceyaṃ sutā matā //

apatyāni ca yānyasyāstāni vakṣyāmyaśeṣataḥ //
marīcirbrahmaṇaḥ putro mārīcaḥ kaśyapaḥ smṛtaḥ

tasmāddhiraṇyakaśipuḥ prahrādastasya cātmajaḥ //
prahrādasya suto nāmnā virocana iti smṛtaḥ

virocanasya bhaginī saṃjñā yā jananī tu sā //
hiraṇyakaśipoḥ pautrī diteḥ putrasya sā smṛtā

sā viśvakarmaṇaḥ patnī prāhlādī procyate budhaiḥ

atha nāmnātirūpeti marīciduhitā śubhā //
patnī hyaṃgirasaḥ sā tu jananī ca bṛhaspateḥ

bṛhaspatestu bhaginī viśrutā brahmavādinī //
prabhāsasya tu sā patnī vasūnāmaṣṭamasya vai

prasūtā viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam //
sa caiva nāmnā tvaṣṭā tu punastridaśavārddhakiḥ

devācāryasya tasyeyaṃ duhitā viśvakarmaṇaḥ //
sureṇuriti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī

prahrādaputrī yā proktā bhāryā vaṣṭustu sā smṛtā //
tasyāṃ sa janayāmāsa putrīstā lokamātaraḥ

rājñī saṃjñā ca dyaustvaṣṭrī prabhā saiva vibhāvyate //
tasyāstu valayā chāyā nikṣubhā sā mahīyasī

sā tu bhāryā bhagavatī mārtaṃḍasya mahātmanaḥ //
sādhvī pativratā devī rūpayauvanaśālinī

na tu tāṃ nararūpeṇa bhāryāṃ bhajati vai purā //
ādityasyeha taptatvaṃ mahatā svena tejasā

gātreṣvapratirūpeṣu māsikāṃtamivābhavat //
saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane //
yatastataḥ saroṣo'rkaḥ saṃjñāṃ vacanamabravīt

// raviruvāca // //
mayi dṛṣṭe sadā yasmātkuruṣe netrasaṃkṣayam //
tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam

// īśvara uvāca // //
tataḥ sā capalā dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā //
vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ

// raviruvāca // //
yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayā punaḥ //
tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi //

// īśvara uvāca // //
tatastasyāstu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai //
yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī //
tṛtīyaṃ ca sutaṃ jajñe śrāddhadevaṃ manuṃ śubham

sāpi saṃjñā ravestejo golākāraṃ mahāprabham //
asahantī ca sā citte cintayāmāsa vai tadā

kiṃ karomi kva yāsyāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ //
bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkkaśca neṣyati

iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā //
bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva ca

tataḥ pitṛgṛhaṃ gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī //
chāyāmayīmātmatanuṃ pratyaṃgamiva nirmitām

sammukhaṃ prekṣya tāṃ devīṃ svāṃ chāyāṃ vākyamabravīt

// saṃjñovāca // //
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svakaṃ ca bhavanaṃ pituḥ //
nirvikāraṃ tvayā tvatra stheyaṃ macchāsanācchubhe

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī //
saṃbhāvyā naiva cākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā

pṛṣṭayāpi na vācyaṃ te tathaitadgamanaṃ mama //
tenāsmi nāmasaṃjñeti vācyase tatpratiṣṭhayā

// chāyovāca // //
ā keśagrahaṇāddevi ā śāpānnaiva karhicit //
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāṃchitam

// īśvara uvāca // //
ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ //
dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam

bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā //
varṣāṇāṃ ca sahasraṃ tu vasamānā piturgṛhe //
tasthau pitṛgṛhe sā tu kiṃcitkālamaniṃditā

tatastāṃ prāha cārvaṃgīṃ pitā nāticiroṣitām //
stutvā tu tanayāṃ premṇā bahumānapuraḥsaram

// viśvakarmovāca // //
tvāmeva paśyato vatse dināni subahūnyapi //
muhūrtārddhasamāni syuḥ kiṃ tu dharmo vilupyate

bāṃdhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ //
manorathā bāṃdhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ

sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṃyutā //
piturgṛhe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike

tattvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha dṛṣṭo'haṃ pūjitāsi me //
punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śucismite

// īśvara uvāca // //
ityuktā sā tadā pitrā gacchagaccheti sā punaḥ //
saṃpūjayitvā pitaraṃ vaḍavārūpadhāriṇī

meroruttaratastatra varṣaṃ yaddhanuṣākṛti //
uttarāḥ kuravo loke prakhyātā ye yaśasvini

tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā'śvarūpiṇī //
etasminnaṃtare devi tasyāśchāyā vivasvataḥ

samīpasthā tadā devī saṃjñāyā vākyatatparā //
tasyāṃ ca bhagavānsūryo dvitīyāyāṃ divaspatiḥ

saṃjñeyamiti manvāno rūpaudāryeṇa mohitaḥ //
tasyāṃ ca janayāmāsa dvau putrau kanyakāṃ tathā

pūrvaṃ yastu manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat //
yaḥ sūryātprathamaṃ jātaḥ putrayoḥ surasundari

dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūcchanaiścaraḥ //
kanyā 'bhūttapatī yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ

tāpīnāma nadī ceyaṃ viṃdhyamūlādviniḥsṛtā //
nityaṃ puṇyajalā snāne paścimodadhigāminī

anyā caiva tathā bhadrā jātā putrī mahāprabhā //
saṃjñā tu pārthivī chāyā ātmajānāṃ yathākarot

snehaṃ na pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī satī//
lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram

yathā sveṣvanuvarteta na tathānyeṣu bhāminī //
manustu kṣāṃtavāṃstasyā bhaviṣyo yo hi pārvati

merau tiṣṭhati so'dyāpi tapaḥ kurvanvarānane //
sarvaṃ tatkṣāṃtavānmāturyamastasyā na cakṣame

bahuśo yācamānastu chāyayā'tīva kopitaḥ //
sa vai kopācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt

tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ //
tathā punaḥ kṣāṃtimatā na tu dehe nipātitaḥ

padā saṃtarjayāmāsa chāyāṃ saṃjñāsuto yamaḥ

taṃ śaśāpa tataśchāyā kruddhā sā pārthivī bhṛśam //
kiṃcitprasphuramāṇoṣṭhī vicalatpāṇipallavā

// chāyovāca // //
pituḥ patnīmamaryāda yanmāṃ tarjayase padā //
bhuvi tasmādayaṃ pādastavādyaiva patiṣyati

//
// īśvara uvāca // //
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ //
manunā saha dharmātmā pitre sarvaṃ nyavedayat

// yama uvāca // //
tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiha kenacit //
mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati

snehena tulyamasmāsu mātādya naiva varttate //
visṛjya jyāyaso yasmātkanīyaḥsu bubhūṣati

tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ //
bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣaṃtumarhati

śapto'haṃ tāta kopena tayā suta iti sphuṭam //
ato na mahyaṃ jananī sā bhavedvadatāṃ vara

nigurṇeṣvapi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet //
pādaste patatāṃ putra kathametattayoditam

tava prasādāccaraṇo na patedbhagavanyathā //
mātṛśāpādayaṃ me'dya tathā ciṃtaya gopate

// raviruvāca // //
asaṃśayaṃ mahatputra bhaviṣyatyatra kāraṇam //
yena te hyāviśatkrodho dharmajñasya mahātmanaḥ

sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto'pi vidyate //
na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacicchāpanivarttanam

na yuktametanmithyā tu kartum̐ māturvacastava //
kiṃcitte saṃvidhāsyāmi putrasnehādanugraham

kṛmayo māṃsamādāya prayāsyaṃti mahītalam //
kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

// īśvara uvāca // //
ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai //
tulyeṣvapyadhikaḥ sneha ekatra kriyate tvayā

nūnaṃ na caiṣāṃ jananī tvaṃ saṃjñā kvāpi sā gatā //
vikaleṣvapyapatyeṣu na mātā śāpadā bhavet

api doṣasahasrāṇi yadi putraḥ samācaret //
prāṇadrohe'pi nirato na mātā pāpamācaret //
tasmātsatyaṃ mama brūhi mā śāpavaśagā bhava

//
// īśvara uvāca // //
taṃ śaptumudyataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā dinādhipam //
bhayena kaṃpatī devī yathāvṛttaṃ mahāsatī

sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso //
patnī tava tvayā patyā patiyuktā divākara

itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato'nyathā //
na vācā bhāṣate kruddhaḥ śāpaṃ dātuṃ samudyataḥ

śāpodyatakaraṃ dṛṣṭvā sūryaṃ chāyā vivasvataḥ //
kathayāmāsa tatsarvaṃ saṃjñāyāḥ suviceṣṭitam

tacchrutvā bhagavānsūryo jagāma tvaṣṭurālayam //
tataḥ saṃpūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam

nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa pārvati //
bhāsvaṃtaṃ nijayā dīptyā nijagehamupāgatam //
kva saṃjñeti ca pṛcchantaṃ kathayāmāsa viśvakṛt

// viśvakarmmovāca // //
āgataiva hi me veśma bhavatā śrūyatāṃ vacaḥ //
vikhyātaṃ tejasā''ḍhyaṃ ta idaṃ rūpaṃ suduḥsaham

asahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ //
drakṣyase tāṃ bhavānadya svabhāryāṃ śubhacāriṇīm

rūpārthaṃ carate'raṇyaṃ caraṃtī sumahattapaḥ //
mataṃ me brahmaṇo vākyādyadi te deva rocate //
rūpaṃ nirvarttayāmyadya tava kāṃtaṃ divaspate

// īśvara uvāca // //
yato hi bhāsvato rūpaṃ prāgāsītparimaṃḍalam //
tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavānraviḥ

viśvakarmātvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā //
bhṛ(bhū?)mimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame

bhramatā'śeṣajagatāmadhibhūtena bhāsvatā //
samudrā draviṇopetāścukṣubhuśca samantataḥ

bhramatā khalu deveśi sacaṃdragrahatārakam//
adhogati mahābhāge babhūvākṣiptamākulam

vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuśca tathā nadāḥ //
vyabhidyaṃta tathā śailāḥ śīrṇasānunibaṃdhanāḥ

dhruvādhārāṇyaśeṣāṇi dhiṣṇyāni varavarṇini //
bhrāmyadraśminibaddhāni adho jagmuḥ sahasraśaḥ

vyaśīryaṃta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ //
bhāsvadbhramaṇavibhrāṃtabhūmyākāśamahītalam

jagadākulamatyarthaṃ tadā''sīdvaravarṇini //
trailokye sakale devi bhramamāṇe maharṣaryaḥ //
devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvaṃtamabhituṣṭuvuḥ

// devā ūcuḥ// //
ādidevo'si devānāṃ jātametatsvayaṃ tava //
sargasthityaṃtakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi

svasti te'stu jagannātha gharmavarṣahimākara //
iṃdra āgamya taṃ devaṃ likhyamānamathāstavīt //
jaya deva jagatsvāmiñjaya deva jagatpate

/
ṛṣayaśca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ //
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ svasti svastīti vādinaḥ //
vedoktibhirathāgryābhirvālakhilyāśca tuṣṭuvuḥ

// vālakhilyā ūcuḥ // //
namasta ṛksvarūpāya sāmarūpāya te namaḥ //
yajuḥsvarūparūpāya sāmnāṃ dhāmaga te namaḥ

jñānaikarūpadehāya nirdhūtatamase namaḥ //
śuddhajyotiḥsvarūpāya trimūrtāyāmalātmane

variṣṭhāya vareṇyāya sarvasmai paramātmane //
namo'khilajagadvyāpirūpāyānaṃtamūrttaye

sarvakāraṇabhūtāya niṣṭhāya jñāna cetasām //
namaḥ sūryasvarūpāya prakāśālakṣyarūpiṇe

bhāskarāya namastubhyaṃ tathā dinakṛte namaḥ //
sarvasmai hetave caiva saṃdhyājyo tsnākṛte namaḥ

tvaṃ sarvametadbhagavañjagacca bhramatā tvayā //
bhramatyāviśvamakhilaṃ brahmāṃḍaṃ sacarācaram //
tvadaṃśubhiridaṃ sarvaṃ spṛṣṭaṃ vai jāyate śuci

kriyate tvatkarasparśairjalādīnāṃ pavitratā

homadānādiko dharmo nopakārāya jāyate //
tāta yāvanna saṃyogi jagadetattvadaṃśubhiḥ

ṛcaste sakalā hyetāstathā yāni yajūṃṣi ca //
sakalāni ca sāmāni nipataṃti tvadaṃgataḥ

ṛṅmayastvaṃ jagannātha tvameva ca yajurmayaḥ //
yataḥ sāmamayaścaiva tato nātha trayīmayaḥ

tvameva brahmaṇo rūpaṃ paraṃ cāparameva ca //
mūrttāmūrttaṃ tathā sūkṣmaṃ sthūlaṃ rūpeṇa saṃsthitaḥ

nimeṣakāṣṭhādimayaḥ kālarūpakṣaṇātmakaḥ//
prasīda svecchayā rūpaṃ svaṃ tejaḥ śamanaṃ kuru//
tvaṃ deva jagatāṃ hetorduḥkhaṃ sahasi duḥsaham

tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyastvaṃ dhyāyatāṃ varaḥ//
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṃḍanivartinām

śaṃ prajābhyo'stu deveśa śanno'stu jagatāṃpate

tvaṃ dhātā visṛjasi viśvameka eva tvaṃ pātā sthitikaraṇāya saṃpravṛttaḥ//
tvayyaṃte layamakhilaṃ prayāti caitattvattonyo na hi tapanāsti sarvadātā

tvaṃ brahmā hariharasaṃjñitastvamindro vitteśaḥ pitṛpitaraṃbupaḥ samīraḥ //
somo'gnirgaganamahādharādirūpaḥ kiṃ na tvaṃ sakalamanorathapradātā

yajñaistvāmanudinamātmakarmmasaktāḥ stuvanto vividhapadairdvijā yajaṃti //
dhyāyantaḥ savinayacetaso bhavantaṃ yogasthāḥ paramapadaṃ prayāṃti marttyā

tapasi pacasi viśvaṃ pāsi bhasmīkaroṣi prakaṭayasi mayūkhairhlādayatasyaṃśugarbhaiḥ//
sṛjasi kamalajanmā pālayasyacyutākhyaḥ kṣapayasi ca yugāṃte rudrarūpastvamekaḥ

īśvara uvāca//
likhamānastato bhānuṃ viśvakarmā prajāpatiḥ//
udbhūtapulakaḥ stotramidaṃcakre vivasvataḥ

/
vivasvate praṇatajanānukampine mahātmane samajavasaptasaptaye //
satejase kamalakulālibaṃdhave sadā tamaḥpaṭalapaṭāvapāṭine

pāvanātiśayasarvacakṣuṣe naikakāmaviṣayapradāyine //
bhāsurāmalamayūkhamāline sarvabhūtahitakāriṇe namaḥ

ajāya lokatrayabhāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya //
namo mahākāruṇikottamāya sūryāya vastuprabhavālayāya

vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane jagatpratiṣṭhāya jagaddhitaiṣiṇe //
svayaṃbhuve nirmalalokacakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ

kṣaṇamudayācalabhālitārcciḥ suragaṇagītigariṣṭhagītaḥ //
tvamuta mayūkhasahasravajjagati vikāsitapadmanābhaḥ

tava timirāsavapānamadādbhavati vilohitavigrahatā //
mihiravibhāsatayā sutarāṃ tribhuvanabhāvanamātraparaḥ

rathamāruhya samāvayavaṃ ruciravikalitadivyahayam//
satatamaribale bhagavaṃścarasi jagaddhitabaddharasaḥ

amṛtamayena rasena samaṃ vibudhapitṝnapi tarppayase //
arigaṇasūdana tena tava praṇatimupetya likhāmi vapuḥ //

śubhasamavarṇamayaṃ racitaṃ tava padapāṃsupavitratamam //
natajanavatsala māṃ praṇataṃ tribhuvanapāvana pāhi rave

iti sakalajagatprasūti bhūtaṃ tribhuvanabhāvanadhāmahetumekam //
ravimakhilajagatpradīpabhūtaṃ tridaśavaraṃ praṇato'smi devadevam

// īśvara uvāca // //
hāhāhūhaśca gandharvo nāradastuṃbarustathā //
upagātuṃ samārabdhā gāṃdharvakuśalā ravim

ṣaḍjamadhyamagāṃdhāragrāmatrayaviśāradāḥ //
mūrchanābhiśca tānaiśca suprayogaiḥ sukhapradam

saptasvaravinirvṛttaṃ yatitrayavibhūṣitam//
saptadhātusamāyuktaṃ ṣaḍjāti triguṇāśrayam

caturgītasamāyuktaṃ catuvarṇasamutthitam //
caturvarṇapratīkāraṃ saptālaṃkārabhūṣitam

tristhānaśuddhaṃ trilayaṃ samyakkālavyavasthitam//
citte citte ca nṛtye ca raseṣu layasaṃyutam

caturviṃśadguṇairyuktaṃ jagurgītaṃ ca gāyanāḥ //
viśvārcī ca ghṛtācī ca urvaśyatha tilottamā

menakā sahajanyā ca raṃbhā cāpsarasāṃ varā //
caturvidhapadaṃ tālaṃ triprakāraṃ layatrayam

yatitrayaṃ tathā''todyaṃ nāṭyaṃ caiva caturvidham //
nanṛturjagatāmīśe likhyamāne vibhāvasau

bhāvānbhāvaviśāradyaḥ kurvantyo vidhivadbahūn //
devadundubhayaḥ śaṃkhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

anāhatā mahādevi nedire ghananisvanāḥ //
gāyadbhiścaiva gaṃdharvairnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ

avādyaṃta tatastatra veṇuvīṇādijharjharāḥ //
paṇavāḥ puṣkarāścaiva mṛdaṃgapaṭahānakāḥ

tūryavāditraghoṣaiśca sarvaṃ kolāhalīkṛtam //
tataḥ kṛtāṃjalipuṭā bhaktinamrātmamūrttayaḥ

tataḥ kalakale tasminsarvadevasamāgame //
saṃvatsaraṃ bhramasthasya viśvakarmā ravestataḥ

tejasaḥ śātanaṃ cakre stūyamānasya daivataiḥ //
devaṃ cakre samāropya bhrāmayāmāsa sūtrabhṛt

mṛtpiṃḍavatkulālasya saṃspṛśankṣuradhārayā //
pataṃgasya stavaṃ kurvanviśvakarmā divaspateḥ

tejasaḥ ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ maṇḍalasthamadhārayat //
śātitaṃ tasya tattejo yāvatpādau varānane

yattasya ṛṅmayaṃ tejastatprabhāse'patatpriye //
yajurmayena deveśi bhāvitā dyaurmahāprabhoḥ

svargaṃ sāmamayenāpi bhūrbhuvaḥsvaritisthitam //
tatastaistejaso bhāgairdaśabhiḥ paṃcabhistathā

tena vai nirmitaṃ cakraṃ viṣṇoḥ śūlaṃ harasya ca //
mahāprabhaṃ mahākāyaṃ śibikā dhanadasya ca

daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirdevasenāpatestathā //
anyeṣāṃ ca surāṇāṃ ca astrāṇyuktāni yāni vai

yakṣavidyādharāṇāṃ ca tāni cakre sa viśvakṛt //
tataḥ ṣoḍaśamaṃ bhāgaṃ bibhartti bhagavānraviḥ// //
tattejo ravibhāgaśca khastho vicarati priye

iti śātitatejāḥ sa śvaśureṇātiśobhanam //
vapurdadhāra mārttaṃḍaḥ puṣpabāṇamanoramam

tataḥ surūpa dhṛgbhānuruttarānagamatkurūn//
dadṛśe tatra saṃjñāṃ tu vaḍavārūpadhāriṇīm /१ २०३ //
apāpāṃ sarvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca //
sā ca dṛṣṭvā tamāyāṃtaṃ parapuṃso viśaṃkayā //
jagāma saṃmukhaṃ tasya aśvarūpadharasya ca

tataśca nāsikāyoge tayostatra sametayoḥ//
nāsatyadasrau tanayāvaśvavaktrau vinirgatau

retasonte ca revantaḥ khaḍgī chatrī tanutrabhṛt //
piturgṛhyottamaṃ so'śvaṃ jātamātraḥ palāyata

sa tasminsakṛdārūḍhastamaśvaṃ naiva muṃcati //
tatorkeṇa samādiṣṭau daṃḍanāyakapiṃgalau

aśvaṃ pratyānayadhvaṃ me mā balācchidrato'syatu //
pārśvasthau tiṣṭhatastasya aśvacchidrābhikāṃkṣiṇau

na ca cchidraṃ labhete tau tasyādyāpi mahātmanaḥ//
agre gacchati revaṃte pṛṣṭhagau daṇḍapiṃgalau

uttarebhyaḥ kurubhyastu nirgatau vegavattarau //
dakṣiṇaṃ bhārataṃ prāptau yatra kṣetra prabhāsikam

/
atyarthaṃ vegakhinnau tau sa ca revaṃtako'pi hi //
prasvinnagātraḥ socchvāso revaṃtastatra saṃsthitaḥ

muhūrtena samākrāntaṃ lakṣayojanamaṃḍalam //
uttarāddakṣiṇaṃ devi revatena mahātmanā

svinnagātrastato devi prabhāse samavasthitaḥ //
daṇḍapiṃgalakasaṃyukto hyaśvārūḍhaḥ sa tiṣṭhati

sāvitryā nairṛte bhāge nātidūre vyavasthitaḥ//
rājñīputro yato devi rājā bhaṭṭārakastataḥ

loke khyātiṃ samāyāti rājabhaṭṭāriketi ca//
guhyabhaṭṭārakatve ca revaṃto viniyojitaḥ

evamabhyetyāha tato bhagavām̐llokatāpanaḥ//
tvamapyaśeṣalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi

araṇye ca mahādāve vairidasyubhayeṣu ca//
tvāṃ smariṣyaṃti ye marttyā mokṣyante te mahāpadaḥ

kṣemamṛddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrtimunnatim//
narāṇāmatituṣṭastvaṃ pūjitaḥ saṃpradāsyasi

aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā//
dharmadṛṣṭiryamaścāsau samo mitre tathā'hite

tato niyogaṃ taṃ cāsya cakāra timirāpahaḥ//
yamunāṃ ca nadīṃ cakre kalindāntaravāhinīm

chāyāsaṃjñāsutaścāpi sāvarṇistu mahāyaśāḥ //
bhāvyaḥ sonāgate kāle manuḥ sāvarṇikoṣṭamaḥ

merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ //
bhrātā śanaiścarastasya graho'bhūcca priye dhruvam

evaṃ tebhyo varāndattvā revaṃtasyāpi bhāskaraḥ //
punarnāma niruktaṃ sa revaṃtasyākarotpramuḥ

evaṃgacchatyasau yasmātsaṃjñāyāḥ śāṃtidaḥ sutaḥ //
aśvānāmādhipatye tu bhānunā ca niyojitaḥ

kṣemeṇa gacchate'dhvānaṃ yastu pūjayate pathi //
sukhaprasādyo marttyānāṃ sadā ca varavarṇini

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye rājabhaṭṭārakotpattivarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ