સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.11-3

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ પ્રોક્તા તદા દેવિ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ॥
રોમાંચકઞ્ચુકા સુભ્રૂઃ પુનઃ પપ્રચ્છ ભૂસુરાઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ધન્યાઽહં કૃતપુણ્યાઽહં તપઃ સુચરિતં મયા ॥
યદેષ ક્ષેત્ર મહિમા મહાદેવાન્મયા શ્રુતઃ

ભગવન્દેવદેવેશ સંસારાર્ણવતારક ॥
પૃષ્ટં તુ યન્મયા પૂર્વં તત્સર્વં કથિતં હર

પુનશ્ચ દેવદેવેશ ત્વદ્વાક્યામૃતરંજિતા ॥
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ દેવદેવ મહેશ્વર

કિંચિત્પ્રષ્ટુમનાશ્ચાસ્મિ પ્રભાસક્ષેત્રવિસ્તરમ્ ॥
તન્મે કથય કામેશ દયાં કૃત્વા જગત્પ્રભો ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પૃથિવ્યા મધ્યગર્ભસ્થં જંબૂદ્વીપમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તચ્ચ વૈ નવધા ભિન્નં વર્ષભેદેન સુન્દરિ

તસ્યાદ્યં ભારતં વર્ષં તચ્ચાપિ નવધા સ્મૃતમ્ ॥
નવયોજનસાહસ્રં દક્ષિણોત્તરમાનતઃ

અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ પૂર્વપશ્ચાયતં સ્મૃતમ્ ॥
ઉત્તરે હિમવાનસ્તિ ક્ષીરોદો દક્ષિણે સ્મૃતઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ ભારતં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં યુગચતુષ્ટયમ્

અત્રૈવૈષા યુગાવસ્થા ચતુર્વર્ણશ્ચ વૈ જનઃ ॥
ચત્વારિ ત્રીણિ ચ દ્વે ચ તથૈવૈક શરચ્છતમ્

જીવન્ત્યત્ર નરા દેવિ કૃતત્રેતાદિષુ ક્રમાત્ ॥
યદેતત્પાર્થિવં પદ્મં ચતુષ્પત્રં મયોદિતમ્

વર્ષાણિ ભારતાદ્યાનિ પત્રાણ્યસ્ય ચતુર્દ્દિશમ્॥
ભારતં કેતુમાલં ચ કુરુ ભદ્રાશ્વમેવ ચ

ભારતં નામ યદ્વર્ષં દાક્ષિણાત્યં મયોદિતમ્॥
દક્ષિણાપરતો યસ્ય પૂર્વેણ ચ મહોદધિઃ ॥
હિમવાનુત્તરેણાસ્ય કાર્મુકસ્ય યથા ગુણઃ

તદેતદ્ભારતં વર્ષં સર્વબીજં વરાનને ॥
તત્કર્મભૂમિર્નાન્યત્ર સંપ્રાપ્તિઃ પુણ્યપાપયોઃ

દેવાનામપિ દેવેશિ સદૈવૈષ મનોરથઃ ॥
અપિ માનુષ્યમાપ્સ્યામો ભારતે પ્રત્યુત ક્ષિતૌ

ભદ્રાશ્વેઽશ્વશિરા વિષ્ણુર્ભારતે કૂર્મસંસ્થિતઃ ॥
વરાહઃ કેતુમાલે ચ મત્સ્યરૂપસ્તથોત્તરે

તેષુ નક્ષત્રવિન્યાસાદ્વિષયાઃ સમવસ્થિતાઃ ॥
ચતુર્ષ્વપિ મહાદેવિ વિગ્રહો નવ પાદકઃ

ભારતો યો મહાદેવિ કૂર્મરૂપેણ સંસ્થિતઃ ॥
નક્ષત્રગ્રહવિન્યાસં તસ્ય તે કથયામ્યહમ્

પ્રાઙ્મુખો ભગવાન્દેવો કૂર્મરૂપી વ્યવસ્થિતઃ ॥
આક્રમ્ય ભારતં વર્ષં નવભેદમિદં પ્રિયે

નવધા સંસ્થિતસ્યાસ્ય નક્ષત્રાણિ નિબોધ મે ॥
કૃત્તિકા રોહિણી સૌમ્યં તૃતીયં કૂર્મપૃષ્ઠિગમ્

રૌદ્રં પુનર્વસુઃ પુષ્યં નક્ષત્રત્રિતયં મુખે ॥
આશ્લેષાખ્યં તથા પૈત્રં ફાલ્ગુની પ્રથમા પ્રિયે

નક્ષત્રત્રિતયં પાદમાશ્રિતં પૂર્વદક્ષિણમ્ ॥
ફાલ્ગુની ચોત્તરા હસ્તં ચિત્રા ચર્ક્ષત્રયં સ્મૃતમ્

કૂર્મસ્ય દક્ષિણે કુક્ષૌ ચર્ક્ષપાદં તથાઽપરમ્ ॥
સ્વાતી વિશાખા મૈત્રં ચ નૈરૃતે ત્રિતયં સ્મૃતમ્

ઐંદ્રં મૂલં તથાષાઢા પૃષ્ઠે તુ ત્રિતયં સ્મૃતમ્ ॥
આષાઢા શ્રવણં ચૈવ ધનિષ્ઠા ચાત્ર શબ્દિતા

નક્ષત્રિતયં પાદે વાયવ્યે તુ યશસ્વિનિ ॥
વારુણં ચૈવ નક્ષત્રં તથા પ્રોષ્ઠપદાદ્વયમ્

કૂર્મસ્ય વામકુક્ષૌ તુ ત્રિતયં સંસ્થિતં પ્રિયે ॥
રેવતી ચાશ્વિદૈવત્યં યામ્યં ચર્ક્ષમિતિ ત્રયમ્ ॥
ઈશપાદે સમાખ્યાતં શુભાશુભફલં શૃણુ

યસ્યર્ક્ષસ્ય પતિર્યો વૈ ગ્રહસ્તદ્ધૈન્યતો ભયમ્ ॥
તદ્દેશસ્ય મહાદેવિ તથોત્કર્ષે શુભાગમઃ

એષ કૂર્મો મયાખ્યાતો ભારતે ભગવાનિહ ॥
નારાયણો હ્યચિંત્યાત્મા યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

મેષવૃષૌ હૃદો મધ્યે મુખે ચ મિથુનાદિકૌ ॥
પ્રાગ્દક્ષિણે તથા પાદે કર્કસિંહૌ વ્યવસ્થિતૌ

સિંહકન્યાતુલાશ્ચૈવ કુક્ષૌ રાશિત્રયં સ્મૃતમ્ ॥
ધટોઽધ વૃશ્ચિકાશ્ચોભૌ પાદે દક્ષિણપશ્ચિમે

પુચ્છે તુ વૃશ્ચિકશ્ચૈવ સધનુશ્ચ વ્યવસ્થિતઃ ॥
વાયવ્યે વામપાદે ચ ધનુર્ગ્રાહાદિકં ત્રયમ્

કુમ્ભ મીનૌ તથા ચાસ્ય ઉત્તરાં કુક્ષિમાશ્રિતૌ ॥
મીનમેષૌ મહાદેવિ પાદે પૂર્વોત્તરે સ્થિતૌ

કૂર્મ્મદેશાંસ્તથર્ક્ષાણિ દેશેષ્વેતેષુ વૈ પ્રિયે ॥
રાશયશ્ચ તથર્ક્ષેષુ ગ્રહા રાશિવ્યવસ્થિતાઃ

તસ્માદ્ગ્રહર્ક્ષપીડાસુ દેશપીડાં વિનિર્દિશેત્ ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વંતિ દાનં હોમાદિકં તથા

સ એષ વૈષ્ણવઃ પાદો દેવિ મધ્યે ગ્રહોઽસ્ય યઃ ॥
નારાયણાખ્યોઽચિંત્યાત્મા કારણં જગતઃ પ્રભુઃ

ભૌમશુક્રબુધેંદ્વર્કબુધશુક્રમહીસુતાઃ ॥
ગુરુમંદાસુરાચાર્યા મેષાદીનામધીશ્વરાઃ

એવંવિધો મહાદેવિ કૂર્મરૂપી જનાર્દ્દનઃ ॥
તસ્ય નૈઋતપાદે તુ સૌરાષ્ટ્ર ઇતિ વિશ્રુતઃ

સ ચૈવં નવધા ભિન્નઃ પુરભેદેન સુંદરિ ॥
તસ્ય યો નવમો ભાગઃ સાગરસ્ય ચ સન્નિધૌ

પ્રભાસ ઇતિ વિખ્યાતો મમ દેવિ પ્રિયઃ સદા ॥
યોજનાનાં દશદ્વે ચ વિસ્તીર્ણઃ પરિમણ્ડલમ્

મધ્યેસ્ય પીઠિકા પ્રોક્તા પંચયોજનવિસ્તૃતા ॥
તન્મધ્યે મદ્ગ્રહં દેવિ તિષ્ઠત્યુદધિસંનિધૌ ॥

તસ્ય મધ્યે મહાદેવિ લિંગરૂપો વસામ્યહમ્

કૃતસ્મરાત્પશ્ચિમતો ધનુષાં ચ શતત્રયે ॥
વસામિ તત્ર દેવેશિ ત્વયા સહ વરાનને

તન્મે સ્થાનં મહાદેવિ કૈલાસાદપિ વલ્લભમ્ ॥
ગોચર્મમાત્રં તત્રાપિ મહાગોપ્યં વરાનને

અકથ્યં દેવદેવેશિ તવ સ્નેહાત્પ્રકાશિતમ્ ॥
એતત્પ્રાભાસિકં ક્ષેત્રં પ્રભયા દીપિતં મમ

તેન પ્રભાસમિત્યુક્તમાદિકલ્પે વરાનને ॥
દ્વિતીયે તુ પ્રભા લબ્ધા સર્વૈર્દેવૈઃ સવાસવૈઃ

મમ પ્રભાભા દેવેશિ તેન પ્રાભાસિકં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રભાવવન્તો દેવેશિ યત્ર સંતિ મહાસુરાઃ

અથવા તેન લોકેષુ પ્રભાસમિતિ કીર્ત્યતે ॥
પ્રથમં ભાસતે દેવિ સર્વેષાં ભુવિ તેજસામ્ ॥
તીર્થાનામાદિતીર્થં યત્પ્રભાસં તેન કીર્ત્તિતમ્ ॥ ॥। ૪૭ ॥
પ્રકૃષ્ટં ભાનુરથવા ભાસિતો વિશ્વકર્મણા ॥
યત્ર સાક્ષાત્પ્રભાપાતો જાતઃ પ્રાભાસિકં તતઃ

અથવા દક્ષસંશપ્તેનેન્દુના નિષ્પ્રભેણચ ॥
તત્ર દેવિ પ્રભા લબ્ધા તેન પ્રાભાસિકં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રોદ્દધે ભારતી દેવી હ્યૌર્વાગ્નિં વડવાનલમ્

અથવા તેન દેવેશિ પ્રભાસમિતિ કીર્ત્યતે ॥
પ્રકૃષ્ટા ભારતી બ્રાહ્મી વિપ્રોક્તા શ્રૂયતેઽધ્વનિ ॥
સદા યત્ર મહાદેવિ પ્રભાસં તેન કીર્તિતમ્

પ્રોલ્લસદ્વીચિભિર્ભાતિ સર્વદા સાગરઃ પ્રિયે ॥
તેન પ્રભાસ નામેતિ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

પ્રત્યક્ષં ભાસ્કરો યત્ર સદા તિષ્ઠતિ ભામિનિ ॥
તેન પ્રભાસ નામેતિ પ્રસિદ્ધિમગમત્ક્ષિતૌ

પ્રકૃષ્ટં ભાવિનાં સર્વં કામં તત્ર દદામ્યહમ્ ॥
તેન પ્રભાસનામેતિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

કલ્પભેદેન નામાનિ તથૈવ સુરસુન્દરિ ॥
નિરુક્તભેદૈર્બહુધા ભિદ્યંતે કારણૈઃ પ્રિયે ॥
પ્રભાસમિતિ યન્નામ દાતવ્યં નિશ્ચલં સ્મૃતમ્

અપ્તત્ત્વે સંસ્થિતં દેવિ વિષ્ણોરાદ્યકલેવરે ॥
ઇતિ તે કથિતં દેવિ સંક્ષેપાત્ક્ષેત્રકારણમ્

પુનસ્તે કથયામ્યદ્ય યત્પૃચ્છસિ વરાનને ॥
તદ્બ્રૂહિ શીઘ્રં કલ્યાણિ યત્તે મનસિ વર્તતે

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
અસ્મિન્કલ્પે યથા જાતં ક્ષેત્રં પ્રાભાસિકં હર ॥
તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ ઉત્પત્તિં કારણં તથા

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્ક્ષેત્રકારણમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા માનવો ભક્ત્યા મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

આદિક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં રહસ્યં પાપનાશનમ્ ॥
કથયિષ્યે વરારોહે તવ સ્નેહેન ભામિનિ

અસ્મિન્કલ્પે તુ યદ્દેવિ આદાવેવ વરાનને ॥
સ્વાયંભુવે મનૌ તત્ર બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પુરા

દક્ષિણાલ્લોચનાજ્જાતઃ પૂર્વં સૂર્ય ઇતિ પ્રિયે ॥
તતઃ કાલાન્તરે તસ્ય ભાર્યે દ્વે ચ બભૂવતુઃ

તયોસ્તુ રાજ્ઞી દ્યૌર્જ્ઞેયા નિક્ષુભા પૃથિવી સ્મૃતા ॥
સૌમ્યમાસસ્ય સપ્તમ્યાં દ્યૌઃ સૂર્યેણ ચ યુજ્યતે

માઘમાસે તુ સપ્તમ્યાં મહ્યા સહ ભવેદ્રવિઃ॥
ભૂશ્ચાદિત્યશ્ચ ભગવાન્ગચ્છતે સંગમં તદા

ઋતુસ્નાતા મહી તત્ર ગર્ભં ગૃહ્ણાતિ ભાસ્કરાત્ ॥
દ્યૌર્જલં સૂયતે ગર્ભં વર્ષાસ્વાસ્વિહ ભૂતલે

તતસ્ત્રૈલોક્યવૃત્ત્યર્થં મહી સસ્યાનિ સૂયતે ॥
સસ્યોપયોગાત્સંહૃષ્ટા જુહ્વત્યાહુતિભિર્દ્વિજાઃ

સ્વાહાકારસ્વધાકારૈર્યજંતિ પિતૃદેવતાઃ ॥
નિઃક્ષુધઃ કુરુતે યસ્માદ્ગર્ભૌષધિસુધાઽમૃતૈઃ ।1 ૬૬ ॥
મર્ત્યાન્પિતૄંશ્ચ દેવાંશ્ચ તેન ભૂર્નિક્ષુભા સ્મૃતા ॥
યથા રાજ્ઞી ચ સંજાતા યસ્ય ચેયં સુતા મતા ॥

અપત્યાનિ ચ યાન્યસ્યાસ્તાનિ વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ॥
મરીચિર્બ્રહ્મણઃ પુત્રો મારીચઃ કશ્યપઃ સ્મૃતઃ

તસ્માદ્ધિરણ્યકશિપુઃ પ્રહ્રાદસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥
પ્રહ્રાદસ્ય સુતો નામ્ના વિરોચન ઇતિ સ્મૃતઃ

વિરોચનસ્ય ભગિની સંજ્ઞા યા જનની તુ સા ॥
હિરણ્યકશિપોઃ પૌત્રી દિતેઃ પુત્રસ્ય સા સ્મૃતા

સા વિશ્વકર્મણઃ પત્ની પ્રાહ્લાદી પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

અથ નામ્નાતિરૂપેતિ મરીચિદુહિતા શુભા ॥
પત્ની હ્યંગિરસઃ સા તુ જનની ચ બૃહસ્પતેઃ

બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વિશ્રુતા બ્રહ્મવાદિની ॥
પ્રભાસસ્ય તુ સા પત્ની વસૂનામષ્ટમસ્ય વૈ

પ્રસૂતા વિશ્વકર્માણં સર્વશિલ્પવતાં વરમ્ ॥
સ ચૈવ નામ્ના ત્વષ્ટા તુ પુનસ્ત્રિદશવાર્દ્ધકિઃ

દેવાચાર્યસ્ય તસ્યેયં દુહિતા વિશ્વકર્મણઃ ॥
સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ ભામિની

પ્રહ્રાદપુત્રી યા પ્રોક્તા ભાર્યા વષ્ટુસ્તુ સા સ્મૃતા ॥
તસ્યાં સ જનયામાસ પુત્રીસ્તા લોકમાતરઃ

રાજ્ઞી સંજ્ઞા ચ દ્યૌસ્ત્વષ્ટ્રી પ્રભા સૈવ વિભાવ્યતે ॥
તસ્યાસ્તુ વલયા છાયા નિક્ષુભા સા મહીયસી

સા તુ ભાર્યા ભગવતી માર્તંડસ્ય મહાત્મનઃ ॥
સાધ્વી પતિવ્રતા દેવી રૂપયૌવનશાલિની

ન તુ તાં નરરૂપેણ ભાર્યાં ભજતિ વૈ પુરા ॥
આદિત્યસ્યેહ તપ્તત્વં મહતા સ્વેન તેજસા

ગાત્રેષ્વપ્રતિરૂપેષુ માસિકાંતમિવાભવત્ ॥
સંજ્ઞા ચ રવિણા દૃષ્ટા નિમીલયતિ લોચને ॥
યતસ્તતઃ સરોષોઽર્કઃ સંજ્ઞાં વચનમબ્રવીત્

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્કુરુષે નેત્રસંક્ષયમ્ ॥
તસ્માજ્જનિષ્યસે મૂઢે પ્રજાસંયમનં યમમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સા ચપલા દૃષ્ટિં દેવી ચક્રે ભયાકુલા ॥
વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયા પુનઃ ॥
તસ્માદ્વિલોલાં તનયાં નદીં ત્વં પ્રસવિષ્યસિ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તસ્યાસ્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ ॥
યમશ્ચ યમુના ચેયં પ્રખ્યાતા સુમહાનદી ॥
તૃતીયં ચ સુતં જજ્ઞે શ્રાદ્ધદેવં મનું શુભમ્

સાપિ સંજ્ઞા રવેસ્તેજો ગોલાકારં મહાપ્રભમ્ ॥
અસહન્તી ચ સા ચિત્તે ચિન્તયામાસ વૈ તદા

કિં કરોમિ ક્વ યાસ્યામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ ॥
ભવેન્મમ કથં ભર્તા કોપમર્ક્કશ્ચ નેષ્યતિ

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા ॥
બહુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમેવ ચ

તતઃ પિતૃગૃહં ગન્તું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની ॥
છાયામયીમાત્મતનું પ્રત્યંગમિવ નિર્મિતામ્

સમ્મુખં પ્રેક્ષ્ય તાં દેવીં સ્વાં છાયાં વાક્યમબ્રવીત્

॥ સંજ્ઞોવાચ ॥ ॥
અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે સ્વકં ચ ભવનં પિતુઃ ॥
નિર્વિકારં ત્વયા ત્વત્ર સ્થેયં મચ્છાસનાચ્છુભે

ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની ॥
સંભાવ્યા નૈવ ચાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા

પૃષ્ટયાપિ ન વાચ્યં તે તથૈતદ્ગમનં મમ ॥
તેનાસ્મિ નામસંજ્ઞેતિ વાચ્યસે તત્પ્રતિષ્ઠયા

॥ છાયોવાચ ॥ ॥
આ કેશગ્રહણાદ્દેવિ આ શાપાન્નૈવ કર્હિચિત્ ॥
આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગમ્યતાં યત્ર વાંછિતમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ ॥
દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકલ્મષમ્

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વકર્મણા ॥
વર્ષાણાં ચ સહસ્રં તુ વસમાના પિતુર્ગૃહે ॥
તસ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કિંચિત્કાલમનિંદિતા

તતસ્તાં પ્રાહ ચાર્વંગીં પિતા નાતિચિરોષિતામ્ ॥
સ્તુત્વા તુ તનયાં પ્રેમ્ણા બહુમાનપુરઃસરમ્

॥ વિશ્વકર્મોવાચ ॥ ॥
ત્વામેવ પશ્યતો વત્સે દિનાનિ સુબહૂન્યપિ ॥
મુહૂર્તાર્દ્ધસમાનિ સ્યુઃ કિં તુ ધર્મો વિલુપ્યતે

બાંધવેષુ ચિરં વાસો નારીણાં ન યશસ્કરઃ ॥
મનોરથા બાંધવાનાં નાર્યા ભર્તૃગૃહે સ્થિતિઃ

સા ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સંયુતા ॥
પિતુર્ગૃહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે

તત્ત્વં ભર્તૃગૃહં ગચ્છ દૃષ્ટોઽહં પૂજિતાસિ મે ॥
પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુચિસ્મિતે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા ગચ્છગચ્છેતિ સા પુનઃ ॥
સંપૂજયિત્વા પિતરં વડવારૂપધારિણી

મેરોરુત્તરતસ્તત્ર વર્ષં યદ્ધનુષાકૃતિ ॥
ઉત્તરાઃ કુરવો લોકે પ્રખ્યાતા યે યશસ્વિનિ

તત્ર તેપે તપઃ સાધ્વી નિરાહારાઽશ્વરૂપિણી ॥
એતસ્મિન્નંતરે દેવિ તસ્યાશ્છાયા વિવસ્વતઃ

સમીપસ્થા તદા દેવી સંજ્ઞાયા વાક્યતત્પરા ॥
તસ્યાં ચ ભગવાન્સૂર્યો દ્વિતીયાયાં દિવસ્પતિઃ

સંજ્ઞેયમિતિ મન્વાનો રૂપૌદાર્યેણ મોહિતઃ ॥
તસ્યાં ચ જનયામાસ દ્વૌ પુત્રૌ કન્યકાં તથા

પૂર્વં યસ્તુ મનોસ્તુલ્યઃ સાવર્ણિસ્તેન સોઽભવત્ ॥
યઃ સૂર્યાત્પ્રથમં જાતઃ પુત્રયોઃ સુરસુન્દરિ

દ્વિતીયો યોઽભવચ્ચાન્યઃ સ ગ્રહોઽભૂચ્છનૈશ્ચરઃ ॥
કન્યા ઽભૂત્તપતી યા તાં વવ્રે સંવરણો નૃપઃ

તાપીનામ નદી ચેયં વિંધ્યમૂલાદ્વિનિઃસૃતા ॥
નિત્યં પુણ્યજલા સ્નાને પશ્ચિમોદધિગામિની

અન્યા ચૈવ તથા ભદ્રા જાતા પુત્રી મહાપ્રભા ॥
સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી છાયા આત્મજાનાં યથાકરોત્

સ્નેહં ન પૂર્વજાતાનાં તથા કૃતવતી સતી॥
લાલનાદ્યુપભોગેષુ વિશેષમનુવાસરમ્

યથા સ્વેષ્વનુવર્તેત ન તથાન્યેષુ ભામિની ॥
મનુસ્તુ ક્ષાંતવાંસ્તસ્યા ભવિષ્યો યો હિ પાર્વતિ

મેરૌ તિષ્ઠતિ સોઽદ્યાપિ તપઃ કુર્વન્વરાનને ॥
સર્વં તત્ક્ષાંતવાન્માતુર્યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે

બહુશો યાચમાનસ્તુ છાયયાઽતીવ કોપિતઃ ॥
સ વૈ કોપાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્

તાડનાય તતઃ કોપાત્પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ ॥
તથા પુનઃ ક્ષાંતિમતા ન તુ દેહે નિપાતિતઃ

પદા સંતર્જયામાસ છાયાં સંજ્ઞાસુતો યમઃ

તં શશાપ તતશ્છાયા ક્રુદ્ધા સા પાર્થિવી ભૃશમ્ ॥
કિંચિત્પ્રસ્ફુરમાણોષ્ઠી વિચલત્પાણિપલ્લવા

॥ છાયોવાચ ॥ ॥
પિતુઃ પત્નીમમર્યાદ યન્માં તર્જયસે પદા ॥
ભુવિ તસ્માદયં પાદસ્તવાદ્યૈવ પતિષ્યતિ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ ॥
મનુના સહ ધર્માત્મા પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યં ન દૃષ્ટમિહ કેનચિત્ ॥
માતા વાત્સલ્યમુત્સૃજ્ય શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ

સ્નેહેન તુલ્યમસ્માસુ માતાદ્ય નૈવ વર્ત્તતે ॥
વિસૃજ્ય જ્યાયસો યસ્માત્કનીયઃસુ બુભૂષતિ

તસ્યા મયોદ્યતઃ પાદો ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ॥
બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાત્તદ્ભવાન્ક્ષંતુમર્હતિ

શપ્તોઽહં તાત કોપેન તયા સુત ઇતિ સ્ફુટમ્ ॥
અતો ન મહ્યં જનની સા ભવેદ્વદતાં વર

નિગુર્ણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા નિર્ગુણા ભવેત્ ॥
પાદસ્તે પતતાં પુત્ર કથમેતત્તયોદિતમ્

તવ પ્રસાદાચ્ચરણો ન પતેદ્ભગવન્યથા ॥
માતૃશાપાદયં મેઽદ્ય તથા ચિંતય ગોપતે

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
અસંશયં મહત્પુત્ર ભવિષ્યત્યત્ર કારણમ્ ॥
યેન તે હ્યાવિશત્ક્રોધો ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ

સર્વેષામેવ શાપાનાં પ્રતિઘાતોઽપિ વિદ્યતે ॥
ન તુ માત્રાભિશપ્તાનાં ક્વચિચ્છાપનિવર્ત્તનમ્

ન યુક્તમેતન્મિથ્યા તુ કર્તુઁ માતુર્વચસ્તવ ॥
કિંચિત્તે સંવિધાસ્યામિ પુત્રસ્નેહાદનુગ્રહમ્

કૃમયો માંસમાદાય પ્રયાસ્યંતિ મહીતલમ્ ॥
કૃતં તસ્યા વચઃ સત્યં ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
આદિત્યસ્ત્વબ્રવીચ્છાયાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ ॥
તુલ્યેષ્વપ્યધિકઃ સ્નેહ એકત્ર ક્રિયતે ત્વયા

નૂનં ન ચૈષાં જનની ત્વં સંજ્ઞા ક્વાપિ સા ગતા ॥
વિકલેષ્વપ્યપત્યેષુ ન માતા શાપદા ભવેત્

અપિ દોષસહસ્રાણિ યદિ પુત્રઃ સમાચરેત્ ॥
પ્રાણદ્રોહેઽપિ નિરતો ન માતા પાપમાચરેત્ ॥
તસ્માત્સત્યં મમ બ્રૂહિ મા શાપવશગા ભવ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તં શપ્તુમુદ્યતં દૃષ્ટ્વા છાયાસંજ્ઞા દિનાધિપમ્ ॥
ભયેન કંપતી દેવી યથાવૃત્તં મહાસતી

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો ॥
પત્ની તવ ત્વયા પત્યા પતિયુક્તા દિવાકર

ઇત્થં વિવસ્વતઃ સા તુ બહુશઃ પૃચ્છતોઽન્યથા ॥
ન વાચા ભાષતે ક્રુદ્ધઃ શાપં દાતું સમુદ્યતઃ

શાપોદ્યતકરં દૃષ્ટ્વા સૂર્યં છાયા વિવસ્વતઃ ॥
કથયામાસ તત્સર્વં સંજ્ઞાયાઃ સુવિચેષ્ટિતમ્

તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્સૂર્યો જગામ ત્વષ્ટુરાલયમ્ ॥
તતઃ સંપૂજયામાસ તદા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્

નિર્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ પાર્વતિ ॥
ભાસ્વંતં નિજયા દીપ્ત્યા નિજગેહમુપાગતમ્ ॥
ક્વ સંજ્ઞેતિ ચ પૃચ્છન્તં કથયામાસ વિશ્વકૃત્

॥ વિશ્વકર્મ્મોવાચ ॥ ॥
આગતૈવ હિ મે વેશ્મ ભવતા શ્રૂયતાં વચઃ ॥
વિખ્યાતં તેજસાઽઽઢ્યં ત ઇદં રૂપં સુદુઃસહમ્

અસહન્તી તતઃ સંજ્ઞા વને ચરતિ વૈ તપઃ ॥
દ્રક્ષ્યસે તાં ભવાનદ્ય સ્વભાર્યાં શુભચારિણીમ્

રૂપાર્થં ચરતેઽરણ્યં ચરંતી સુમહત્તપઃ ॥
મતં મે બ્રહ્મણો વાક્યાદ્યદિ તે દેવ રોચતે ॥
રૂપં નિર્વર્ત્તયામ્યદ્ય તવ કાંતં દિવસ્પતે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યતો હિ ભાસ્વતો રૂપં પ્રાગાસીત્પરિમંડલમ્ ॥
તતસ્તથેતિ તં પ્રાહ ત્વષ્ટારં ભગવાન્રવિઃ

વિશ્વકર્માત્વનુજ્ઞાતઃ શાકદ્વીપે વિવસ્વતા ॥
ભૃ(ભૂ?)મિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતનાયોપચક્રમે

ભ્રમતાઽશેષજગતામધિભૂતેન ભાસ્વતા ॥
સમુદ્રા દ્રવિણોપેતાશ્ચુક્ષુભુશ્ચ સમન્તતઃ

ભ્રમતા ખલુ દેવેશિ સચંદ્રગ્રહતારકમ્॥
અધોગતિ મહાભાગે બભૂવાક્ષિપ્તમાકુલમ્

વિક્ષિપ્તસલિલાઃ સર્વે બભૂવુશ્ચ તથા નદાઃ ॥
વ્યભિદ્યંત તથા શૈલાઃ શીર્ણસાનુનિબંધનાઃ

ધ્રુવાધારાણ્યશેષાણિ ધિષ્ણ્યાનિ વરવર્ણિનિ ॥
ભ્રામ્યદ્રશ્મિનિબદ્ધાનિ અધો જગ્મુઃ સહસ્રશઃ

વ્યશીર્યંત મહામેઘા ઘોરારાવવિરાવિણઃ ॥
ભાસ્વદ્ભ્રમણવિભ્રાંતભૂમ્યાકાશમહીતલમ્

જગદાકુલમત્યર્થં તદાઽઽસીદ્વરવર્ણિનિ ॥
ત્રૈલોક્યે સકલે દેવિ ભ્રમમાણે મહર્ષર્યઃ ॥
દેવાશ્ચ બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં ભાસ્વંતમભિતુષ્ટુવુઃ

॥ દેવા ઊચુઃ॥ ॥
આદિદેવોઽસિ દેવાનાં જાતમેતત્સ્વયં તવ ॥
સર્ગસ્થિત્યંતકાલેષુ ત્રિધા ભેદેન તિષ્ઠસિ

સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ જગન્નાથ ઘર્મવર્ષહિમાકર ॥
ઇંદ્ર આગમ્ય તં દેવં લિખ્યમાનમથાસ્તવીત્ ॥
જય દેવ જગત્સ્વામિઞ્જય દેવ જગત્પતે

।
ઋષયશ્ચ તતઃ સપ્ત વસિષ્ઠાત્રિપુરોગમાઃ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્વસ્તિ સ્વસ્તીતિ વાદિનઃ ॥
વેદોક્તિભિરથાગ્ર્યાભિર્વાલખિલ્યાશ્ચ તુષ્ટુવુઃ

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
નમસ્ત ઋક્સ્વરૂપાય સામરૂપાય તે નમઃ ॥
યજુઃસ્વરૂપરૂપાય સામ્નાં ધામગ તે નમઃ

જ્ઞાનૈકરૂપદેહાય નિર્ધૂતતમસે નમઃ ॥
શુદ્ધજ્યોતિઃસ્વરૂપાય ત્રિમૂર્તાયામલાત્મને

વરિષ્ઠાય વરેણ્યાય સર્વસ્મૈ પરમાત્મને ॥
નમોઽખિલજગદ્વ્યાપિરૂપાયાનંતમૂર્ત્તયે

સર્વકારણભૂતાય નિષ્ઠાય જ્ઞાન ચેતસામ્ ॥
નમઃ સૂર્યસ્વરૂપાય પ્રકાશાલક્ષ્યરૂપિણે

ભાસ્કરાય નમસ્તુભ્યં તથા દિનકૃતે નમઃ ॥
સર્વસ્મૈ હેતવે ચૈવ સંધ્યાજ્યો ત્સ્નાકૃતે નમઃ

ત્વં સર્વમેતદ્ભગવઞ્જગચ્ચ ભ્રમતા ત્વયા ॥
ભ્રમત્યાવિશ્વમખિલં બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્ ॥
ત્વદંશુભિરિદં સર્વં સ્પૃષ્ટં વૈ જાયતે શુચિ

ક્રિયતે ત્વત્કરસ્પર્શૈર્જલાદીનાં પવિત્રતા

હોમદાનાદિકો ધર્મો નોપકારાય જાયતે ॥
તાત યાવન્ન સંયોગિ જગદેતત્ત્વદંશુભિઃ

ઋચસ્તે સકલા હ્યેતાસ્તથા યાનિ યજૂંષિ ચ ॥
સકલાનિ ચ સામાનિ નિપતંતિ ત્વદંગતઃ

ઋઙ્મયસ્ત્વં જગન્નાથ ત્વમેવ ચ યજુર્મયઃ ॥
યતઃ સામમયશ્ચૈવ તતો નાથ ત્રયીમયઃ

ત્વમેવ બ્રહ્મણો રૂપં પરં ચાપરમેવ ચ ॥
મૂર્ત્તામૂર્ત્તં તથા સૂક્ષ્મં સ્થૂલં રૂપેણ સંસ્થિતઃ

નિમેષકાષ્ઠાદિમયઃ કાલરૂપક્ષણાત્મકઃ॥
પ્રસીદ સ્વેચ્છયા રૂપં સ્વં તેજઃ શમનં કુરુ॥
ત્વં દેવ જગતાં હેતોર્દુઃખં સહસિ દુઃસહમ્

ત્વં નાથ મોક્ષિણાં મોક્ષો ધ્યેયસ્ત્વં ધ્યાયતાં વરઃ॥
ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં કર્મકાંડનિવર્તિનામ્

શં પ્રજાભ્યોઽસ્તુ દેવેશ શન્નોઽસ્તુ જગતાંપતે

ત્વં ધાતા વિસૃજસિ વિશ્વમેક એવ ત્વં પાતા સ્થિતિકરણાય સંપ્રવૃત્તઃ॥
ત્વય્યંતે લયમખિલં પ્રયાતિ ચૈતત્ત્વત્તોન્યો ન હિ તપનાસ્તિ સર્વદાતા

ત્વં બ્રહ્મા હરિહરસંજ્ઞિતસ્ત્વમિન્દ્રો વિત્તેશઃ પિતૃપિતરંબુપઃ સમીરઃ ॥
સોમોઽગ્નિર્ગગનમહાધરાદિરૂપઃ કિં ન ત્વં સકલમનોરથપ્રદાતા

યજ્ઞૈસ્ત્વામનુદિનમાત્મકર્મ્મસક્તાઃ સ્તુવન્તો વિવિધપદૈર્દ્વિજા યજંતિ ॥
ધ્યાયન્તઃ સવિનયચેતસો ભવન્તં યોગસ્થાઃ પરમપદં પ્રયાંતિ મર્ત્ત્યા

તપસિ પચસિ વિશ્વં પાસિ ભસ્મીકરોષિ પ્રકટયસિ મયૂખૈર્હ્લાદયતસ્યંશુગર્ભૈઃ॥
સૃજસિ કમલજન્મા પાલયસ્યચ્યુતાખ્યઃ ક્ષપયસિ ચ યુગાંતે રુદ્રરૂપસ્ત્વમેકઃ

ઈશ્વર ઉવાચ॥
લિખમાનસ્તતો ભાનું વિશ્વકર્મા પ્રજાપતિઃ॥
ઉદ્ભૂતપુલકઃ સ્તોત્રમિદંચક્રે વિવસ્વતઃ

।
વિવસ્વતે પ્રણતજનાનુકમ્પિને મહાત્મને સમજવસપ્તસપ્તયે ॥
સતેજસે કમલકુલાલિબંધવે સદા તમઃપટલપટાવપાટિને

પાવનાતિશયસર્વચક્ષુષે નૈકકામવિષયપ્રદાયિને ॥
ભાસુરામલમયૂખમાલિને સર્વભૂતહિતકારિણે નમઃ

અજાય લોકત્રયભાવનાય ભૂતાત્મને ગોપતયે વૃષાય ॥
નમો મહાકારુણિકોત્તમાય સૂર્યાય વસ્તુપ્રભવાલયાય

વિવસ્વતે જ્ઞાનભૃતેઽન્તરાત્મને જગત્પ્રતિષ્ઠાય જગદ્ધિતૈષિણે ॥
સ્વયંભુવે નિર્મલલોકચક્ષુષે સુરોત્તમાયામિતતેજસે નમઃ

ક્ષણમુદયાચલભાલિતાર્ચ્ચિઃ સુરગણગીતિગરિષ્ઠગીતઃ ॥
ત્વમુત મયૂખસહસ્રવજ્જગતિ વિકાસિતપદ્મનાભઃ

તવ તિમિરાસવપાનમદાદ્ભવતિ વિલોહિતવિગ્રહતા ॥
મિહિરવિભાસતયા સુતરાં ત્રિભુવનભાવનમાત્રપરઃ

રથમારુહ્ય સમાવયવં રુચિરવિકલિતદિવ્યહયમ્॥
સતતમરિબલે ભગવંશ્ચરસિ જગદ્ધિતબદ્ધરસઃ

અમૃતમયેન રસેન સમં વિબુધપિતૄનપિ તર્પ્પયસે ॥
અરિગણસૂદન તેન તવ પ્રણતિમુપેત્ય લિખામિ વપુઃ ॥

શુભસમવર્ણમયં રચિતં તવ પદપાંસુપવિત્રતમમ્ ॥
નતજનવત્સલ માં પ્રણતં ત્રિભુવનપાવન પાહિ રવે

ઇતિ સકલજગત્પ્રસૂતિ ભૂતં ત્રિભુવનભાવનધામહેતુમેકમ્ ॥
રવિમખિલજગત્પ્રદીપભૂતં ત્રિદશવરં પ્રણતોઽસ્મિ દેવદેવમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
હાહાહૂહશ્ચ ગન્ધર્વો નારદસ્તુંબરુસ્તથા ॥
ઉપગાતું સમારબ્ધા ગાંધર્વકુશલા રવિમ્

ષડ્જમધ્યમગાંધારગ્રામત્રયવિશારદાઃ ॥
મૂર્છનાભિશ્ચ તાનૈશ્ચ સુપ્રયોગૈઃ સુખપ્રદમ્

સપ્તસ્વરવિનિર્વૃત્તં યતિત્રયવિભૂષિતમ્॥
સપ્તધાતુસમાયુક્તં ષડ્જાતિ ત્રિગુણાશ્રયમ્

ચતુર્ગીતસમાયુક્તં ચતુવર્ણસમુત્થિતમ્ ॥
ચતુર્વર્ણપ્રતીકારં સપ્તાલંકારભૂષિતમ્

ત્રિસ્થાનશુદ્ધં ત્રિલયં સમ્યક્કાલવ્યવસ્થિતમ્॥
ચિત્તે ચિત્તે ચ નૃત્યે ચ રસેષુ લયસંયુતમ્

ચતુર્વિંશદ્ગુણૈર્યુક્તં જગુર્ગીતં ચ ગાયનાઃ ॥
વિશ્વાર્ચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉર્વશ્યથ તિલોત્તમા

મેનકા સહજન્યા ચ રંભા ચાપ્સરસાં વરા ॥
ચતુર્વિધપદં તાલં ત્રિપ્રકારં લયત્રયમ્

યતિત્રયં તથાઽઽતોદ્યં નાટ્યં ચૈવ ચતુર્વિધમ્ ॥
નનૃતુર્જગતામીશે લિખ્યમાને વિભાવસૌ

ભાવાન્ભાવવિશારદ્યઃ કુર્વન્ત્યો વિધિવદ્બહૂન્ ॥
દેવદુન્દુભયઃ શંખાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

અનાહતા મહાદેવિ નેદિરે ઘનનિસ્વનાઃ ॥
ગાયદ્ભિશ્ચૈવ ગંધર્વૈર્નૃત્યદ્ભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ

અવાદ્યંત તતસ્તત્ર વેણુવીણાદિઝર્ઝરાઃ ॥
પણવાઃ પુષ્કરાશ્ચૈવ મૃદંગપટહાનકાઃ

તૂર્યવાદિત્રઘોષૈશ્ચ સર્વં કોલાહલીકૃતમ્ ॥
તતઃ કૃતાંજલિપુટા ભક્તિનમ્રાત્મમૂર્ત્તયઃ

તતઃ કલકલે તસ્મિન્સર્વદેવસમાગમે ॥
સંવત્સરં ભ્રમસ્થસ્ય વિશ્વકર્મા રવેસ્તતઃ

તેજસઃ શાતનં ચક્રે સ્તૂયમાનસ્ય દૈવતૈઃ ॥
દેવં ચક્રે સમારોપ્ય ભ્રામયામાસ સૂત્રભૃત્

મૃત્પિંડવત્કુલાલસ્ય સંસ્પૃશન્ક્ષુરધારયા ॥
પતંગસ્ય સ્તવં કુર્વન્વિશ્વકર્મા દિવસ્પતેઃ

તેજસઃ ષોડશં ભાગં મણ્ડલસ્થમધારયત્ ॥
શાતિતં તસ્ય તત્તેજો યાવત્પાદૌ વરાનને

યત્તસ્ય ઋઙ્મયં તેજસ્તત્પ્રભાસેઽપતત્પ્રિયે ॥
યજુર્મયેન દેવેશિ ભાવિતા દ્યૌર્મહાપ્રભોઃ

સ્વર્ગં સામમયેનાપિ ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિસ્થિતમ્ ॥
તતસ્તૈસ્તેજસો ભાગૈર્દશભિઃ પંચભિસ્તથા

તેન વૈ નિર્મિતં ચક્રં વિષ્ણોઃ શૂલં હરસ્ય ચ ॥
મહાપ્રભં મહાકાયં શિબિકા ધનદસ્ય ચ

દણ્ડઃ પ્રેતપતેઃ શક્તિર્દેવસેનાપતેસ્તથા ॥
અન્યેષાં ચ સુરાણાં ચ અસ્ત્રાણ્યુક્તાનિ યાનિ વૈ

યક્ષવિદ્યાધરાણાં ચ તાનિ ચક્રે સ વિશ્વકૃત્ ॥
તતઃ ષોડશમં ભાગં બિભર્ત્તિ ભગવાન્રવિઃ॥ ॥
તત્તેજો રવિભાગશ્ચ ખસ્થો વિચરતિ પ્રિયે

ઇતિ શાતિતતેજાઃ સ શ્વશુરેણાતિશોભનમ્ ॥
વપુર્દધાર માર્ત્તંડઃ પુષ્પબાણમનોરમમ્

તતઃ સુરૂપ ધૃગ્ભાનુરુત્તરાનગમત્કુરૂન્॥
દદૃશે તત્ર સંજ્ઞાં તુ વડવારૂપધારિણીમ્ ।૧ ૨૦૩ ॥
અપાપાં સર્વભૂતાનાં તપસા નિયમેન ચ ॥
સા ચ દૃષ્ટ્વા તમાયાંતં પરપુંસો વિશંકયા ॥
જગામ સંમુખં તસ્ય અશ્વરૂપધરસ્ય ચ

તતશ્ચ નાસિકાયોગે તયોસ્તત્ર સમેતયોઃ॥
નાસત્યદસ્રૌ તનયાવશ્વવક્ત્રૌ વિનિર્ગતૌ

રેતસોન્તે ચ રેવન્તઃ ખડ્ગી છત્રી તનુત્રભૃત્ ॥
પિતુર્ગૃહ્યોત્તમં સોઽશ્વં જાતમાત્રઃ પલાયત

સ તસ્મિન્સકૃદારૂઢસ્તમશ્વં નૈવ મુંચતિ ॥
તતોર્કેણ સમાદિષ્ટૌ દંડનાયકપિંગલૌ

અશ્વં પ્રત્યાનયધ્વં મે મા બલાચ્છિદ્રતોઽસ્યતુ ॥
પાર્શ્વસ્થૌ તિષ્ઠતસ્તસ્ય અશ્વચ્છિદ્રાભિકાંક્ષિણૌ

ન ચ ચ્છિદ્રં લભેતે તૌ તસ્યાદ્યાપિ મહાત્મનઃ॥
અગ્રે ગચ્છતિ રેવંતે પૃષ્ઠગૌ દણ્ડપિંગલૌ

ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યસ્તુ નિર્ગતૌ વેગવત્તરૌ ॥
દક્ષિણં ભારતં પ્રાપ્તૌ યત્ર ક્ષેત્ર પ્રભાસિકમ્

।
અત્યર્થં વેગખિન્નૌ તૌ સ ચ રેવંતકોઽપિ હિ ॥
પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ સોચ્છ્વાસો રેવંતસ્તત્ર સંસ્થિતઃ

મુહૂર્તેન સમાક્રાન્તં લક્ષયોજનમંડલમ્ ॥
ઉત્તરાદ્દક્ષિણં દેવિ રેવતેન મહાત્મના

સ્વિન્નગાત્રસ્તતો દેવિ પ્રભાસે સમવસ્થિતઃ ॥
દણ્ડપિંગલકસંયુક્તો હ્યશ્વારૂઢઃ સ તિષ્ઠતિ

સાવિત્ર્યા નૈરૃતે ભાગે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતઃ॥
રાજ્ઞીપુત્રો યતો દેવિ રાજા ભટ્ટારકસ્તતઃ

લોકે ખ્યાતિં સમાયાતિ રાજભટ્ટારિકેતિ ચ॥
ગુહ્યભટ્ટારકત્વે ચ રેવંતો વિનિયોજિતઃ

એવમભ્યેત્યાહ તતો ભગવાઁલ્લોકતાપનઃ॥
ત્વમપ્યશેષલોકસ્ય પૂજ્યો વત્સ ભવિષ્યસિ

અરણ્યે ચ મહાદાવે વૈરિદસ્યુભયેષુ ચ॥
ત્વાં સ્મરિષ્યંતિ યે મર્ત્ત્યા મોક્ષ્યન્તે તે મહાપદઃ

ક્ષેમમૃદ્ધિં સુખં રાજ્યમારોગ્યં કીર્તિમુન્નતિમ્॥
નરાણામતિતુષ્ટસ્ત્વં પૂજિતઃ સંપ્રદાસ્યસિ

અશ્વિનૌ દેવભિષજૌ કૃતૌ પિત્રા મહાત્મના॥
ધર્મદૃષ્ટિર્યમશ્ચાસૌ સમો મિત્રે તથાઽહિતે

તતો નિયોગં તં ચાસ્ય ચકાર તિમિરાપહઃ॥
યમુનાં ચ નદીં ચક્રે કલિન્દાન્તરવાહિનીમ્

છાયાસંજ્ઞાસુતશ્ચાપિ સાવર્ણિસ્તુ મહાયશાઃ ॥
ભાવ્યઃ સોનાગતે કાલે મનુઃ સાવર્ણિકોષ્ટમઃ

મેરુપૃષ્ઠે તપો ઘોરમદ્યાપિ ચરતિ પ્રભુઃ ॥
ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તસ્ય ગ્રહોઽભૂચ્ચ પ્રિયે ધ્રુવમ્

એવં તેભ્યો વરાન્દત્ત્વા રેવંતસ્યાપિ ભાસ્કરઃ ॥
પુનર્નામ નિરુક્તં સ રેવંતસ્યાકરોત્પ્રમુઃ

એવંગચ્છત્યસૌ યસ્માત્સંજ્ઞાયાઃ શાંતિદઃ સુતઃ ॥
અશ્વાનામાધિપત્યે તુ ભાનુના ચ નિયોજિતઃ

ક્ષેમેણ ગચ્છતેઽધ્વાનં યસ્તુ પૂજયતે પથિ ॥
સુખપ્રસાદ્યો મર્ત્ત્યાનાં સદા ચ વરવર્ણિનિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રાજભટ્ટારકોત્પત્તિવર્ણનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ