Skanda Purana · Chapter 7.107

// īśvara uvāca // //
atha pūjāvidhānaṃ te kathayāmi samāsataḥ //
bhaktibhedānpṛthaktasya brahmaṇo bālarūpiṇaḥ

rathayātrāvidhānaṃ tu stotramaṃtravidhikramam //
vividhā bhaktiruddiṣṭā manovākkāyasaṃbhavā //

laukikī vaidikī cāpi bhavedādhyātmikī tathā //
dhyānadhāraṇayā yā tu vedānāṃ smaraṇena ca //
brahmaprītikarī caiṣā mānasī bhaktirucyate

maṃtravedanamaskārairagniśrāddhavidhānakaiḥ //
jāpyaiścāraṇyakaiścaiva vācikī bhaktirucyate

vratopavāsaniyamaiściteṃdriyanirodhibhiḥ //
kṛcchra sāṃtapanaiścānyaistathā cāṃdrāyaṇādibhiḥ

brahmoktaiścopavāsaiśca tathānyaiśca śubhavrataiḥ //
kāyikī bhaktirākhyātā trividhā tu dvijanmanām

goghṛtakṣīradadhibhirmadhvikṣusukuśodakaiḥ //
gaṃdhamālyaiśca vividhairvastubhiścopapādibhiḥ

ghṛtagugguladhūpaiśca kṛṣṇāgurusugaṃdhibhiḥ //
bhūṣaṇai haimaratnādyaiścitrābhiḥ sragbhireva ca

nyāsaiḥ parisaraiḥ stotraiḥ patākābhistathotsavaiḥ //
nṛtyavāditragītaiśca sarvavastūpahārakaiḥ

bhakṣyabhojyānna pānaiśca yā pūjā kriyate naraiḥ //
pitāmahaṃ samuddiśya sā bhaktirlaukikī matā

vedamaṃtrahavirbhāgaiḥ kriyā yā vaidikī smṛtā

darśe ca paurṇamāsyāṃ ca karttavyaṃ cāgnihotrajam //
prāśanaṃ dakṣiṇādānaṃ puroḍāśa iti kriyā

iṣṭirdhṛtiḥ somapānaṃ yājñiyaṃ karma sarvaśaḥ //
ṛgyajuḥ sāmajāpyāni saṃhitādhyayanāni ca //
kriyate brahmāṇamuddiśya sā bhaktirvedikocyate

prāṇāyāmaparo nityaṃ dhyānavānvijiteṃdriyaḥ //
bhaikṣyabhakṣī vratī cāpi sarvapratyāhṛteṃdriyaḥ

dhāraṇaṃ hṛdaye kṛtvā dhyāyamānaḥ prajeśvaram //
hṛtpadmakarṇikāsīnaṃ raktavarṇaṃ sulocanam

paśyannuddyotitamukhaṃ brahmāṇaṃ sukaṭītaṭam//
raktavarṇaṃ caturbāhuṃ varadābhayahastakam//
evaṃ yaściṃtayeddevaṃ brahmabhaktaḥ sa ucyate

vidhiṃ ca śṛṇu me devi yaḥ smṛtaḥ kṣetravāsinām

nirmamā nirahaṃkārā niḥsaṃgā niṣparigrahāḥ//
caturvargepi niḥsnehāḥ samaloṣṭāśmakāṃcanāḥ

bhūtānāṃ karmabhirnityaṃ trividhairabhayapradāḥ //
prāṇāyāmaparā nityaṃ paradhyānaparāyaṇāḥ

jāpinaḥ śucayo nityaṃ yatidharmakriyāparāḥ //
sāṃkhyayogavidhijñā ye dharmavicchinnasaṃśayāḥ

brahmapūjāratā nityaṃ te viprāḥ kṣetravāsinaḥ //
tairyathā pūjanīyo vai bālarūpī pitāmahaḥ

tathāhaṃ kīrttayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ priye //
snātvā tu vimale tīrthe śuklāṃbaradharaḥ śuciḥ//
pūjopahārasaṃyuktastato brahmāṇamarcayet

pūrvaṃ saṃsnāpya vidhinā paṃcāmṛtarasodakaiḥ //
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

gāyatryā gṛhya gomūtraṃ gaṃdhadvāreti gomayam //
āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi

tejo'si śukramityājyaṃ devasya tvā kuśodakam //
āpohiṣṭheti maṃtreṇa paṃcagavyena snāpayet

kapilāpaṃcagavyena kuśavāriyutena ca //
snāpayenmaṃtrapūtena brahmasnānaṃ hi tatsmṛtam

varṣakoṭisahasraistu yatpāpaṃ samupārjitam //
surajyeṣṭhaṃ tu saṃsnāpya dahetsarvaṃ na saṃśayaḥ

evaṃ saṃsnāpya vidhinā brahmāṇaṃ bālarūpiṇam //
karpūrāgarutoyena tataḥ saṃsnāpayeddvijaḥ

evaṃ kṛtvārccayeddevaṃ gāyatrīnyāsayogataḥ //
mūrdhnaḥ pādatalaṃ yāvatpraṇavaṃ vinyasedbudhaḥ

takāraṃ vinyasenmūrdhni sakāraṃ mukhamaṇḍale //
vikāraṃ kaṃṭhadeśe tu tukāraṃ cāṃgasaṃdhiṣu

vakāraṃ hṛdi madhye tu rekāraṃ pārśvayordvayoḥ //
ṇikāraṃ dakṣiṇe kukṣau yakāraṃ vāmasaṃjñite

bhakāraṃ kaṭinābhisthaṃ gokāraṃ pārśvayordvayoḥ //
dekāraṃ jānunornyasya vakāraṃ pādapadmayoḥ

syakāramaṃguṣṭhayornyasya dhīkāramurasi nyaset //
makāraṃ jānumūle tu hi kāraṃ guhyamāśritam

dhikāraṃ hṛdaye nyasya yokāraṃ cādharoṣṭhake //
yokāraṃ ca tathaivānyamuttaroṣṭhe nyasetsudhīḥ

nakāraṃ nāsikāgre tu prakāraṃ netramāśritam //
cokāraṃ ca bhruvormadhye dakāraṃ prāṇamāśritam

yātkāraṃ ca lalāṭāṃte vinyasedvai sureśvari //
nyāsaṃ kṛtvā''tmano dehe deve kuryāttathā priye

sarvopahārasaṃpannaṃ kṛtvā samyaṅnirīkṣayet //
kuṃkumāgarukarpūracaṃdanena vimiśritam

gaṃdhatoyairupaskṛtya gāyatryā praṇavena ca //
prokṣayetsarvadravyāṇi paścādarcanamārabhet

divyai puṣpaiḥ sugaṃdhaiśca mālatīkamalādibhiḥ //
aśokaiḥ śatapatraiśca bakulaiḥ pūjayetkramāt

kṛṣṇāgarusudhūpena ghṛtadīpaistathottamaiḥ //
tataḥ pradāpayettatra naivedyaṃ vividhaṃ kramāt

khaṇḍalaḍḍukaśrīveṣṭakāṃsārāśokapallavaiḥ //
svastikollipikādugdhā tilaveṣṭakilāṭikām

phalāni caiva pakvāni mūlamaṃtreṇa dāpayet //
ṛgvedaṃ ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca pūjayet

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaṃ saṃpūjayedbudhaḥ //
īśānādikramāddevi diśāsu vidiśāsu ca

caturddaśavidyāsthānāni brahmaṇo'gre prapūjayet //
hṛdayāni tato nyasya devasya purataḥ kramāt

āpohiṣṭheti ṛgiyaṃ hṛdayaṃ parikīrttitam //
ṛtaṃ satyaṃ śikhā proktā udutyaṃ netramādiśet

citraṃ devānāmityevaṃ sarvalokeṣu viśrutam //
brahmaṃste chādayāmīti kavacaṃ samudāhṛtam

bhūrbhuvaḥ svaritīreśa pūjanaṃ parikīrtitam //
gāyatryā pūjayeddevamoṃkāreṇābhimaṃtritam

praṇavenāparānsarvānṛgvedādīnprapūjayet //
gāyatrī paramo maṃtro vedamātā vibhāvarī

gāyatryakṣaratattvaistu brahmāṇaṃ yastu pūjayet //
upoṣya paṃcadaśyāṃ tu sa yāti paramaṃ padam

saṃsārasāgaraṃ ghoramuttitīrṣurdvijo yadi //
prabhāse kārttike māsi brahmāṇaṃ pūjayetsadā

yasya darśanamātreṇa aśvamedha phalaṃ labhet //
kastaṃ na pūjayedvidvānprabhāse bālarūpiṇam

yasyaikadivasaprāṃte sadevāsuramānavāḥ //
vilayaṃ yāṃti deveśi kastaṃ na pratipūjayet

pitā yaḥ sarvadevānāṃ bhūtānāṃ ca pitāmahaḥ //
yasmādeṣa sa taiḥ pūjyo brāhmaṇaiḥ kṣetravāsibhiḥ

rudrarūpī viśvarūpī sa eva bhuvaneśvaraḥ //
paurṇamāsyāmupoṣitvā brahmāṇaṃ jagatāṃ patim //
arcayedyo vidhānena so'śvamedhaphalaṃ labhet

kārttike māsi devasya rathayātrā prakīrttitā //
yāṃ kṛtvā mānavo bhaktyā yāti brahmasalokatām

kārttike māsi deveśi paurṇamāsyāṃ caturmukham //
mārgeṇa carmaṇā sārddhaṃ sāvitryā ca paraṃtapaḥ

bhrāmayennagaraṃ sarvaṃ nānāvādyaiḥ samanvitam //
sthāpayedbhrāmayitvā tu sakalaṃ nagaraṃ nṛpaḥ

brāhmaṇānbhojayitvāgre śāṃḍileyaṃ prapūjya ca //
āropayedrathe devaṃ puṇyavāditraniḥsvanaiḥ

rathāgre śāṃḍilīputraṃ pūjayitvā vidhānataḥ //
brāhmaṇānvācayitvā ca kṛtvā puṇyāhamaṃgalam

devamāropayitvā tu rathe kuryātprajāgaram //
nānāvidhaiḥ prekṣaṇakairbrahmaśeṣaiśca puṣkalaiḥ

nāroḍhavyaṃ rathe devi śūdreṇa śubhamicchatā //
nādharmeṇa viśeṣeṇa muktvaikaṃ bhojakaṃ priye

brahmaṇo dakṣiṇe pārśve sāvitrīṃ sthāpayetpriye //
bhojakaṃ vāmapārśve tu purataḥ paṃkajaṃ nyaset

evaṃ tūryaninādaiśca śaṃkhaśabdaiśca puṣkalaiḥ //
bhrāmayitvā rathaṃ devi puraṃ sarvaṃ ca dakṣiṇam //
svasthāne sthāpayedbhūyaḥ kṛtvā nīrājanaṃ budhaḥ

ya evaṃ kurute yātrāṃ bhaktyā yaścāpi paśyati //
rathaṃ vā''karṣayedyastu sa gacchedbrahmaṇaḥ padam

yo dīpaṃ dhārayettatra brahmaṇo rathapṛṣṭhagaḥ //
padepade'śvamedhasya sa phalaṃ viṃdate mahat

yo na kārayate rājā rathayātrāṃ tu brahmaṇaḥ //
sa pacyate mahādevi raurave kālamakṣayam

tasmātsarvaprayatnena rāṣṭrasya kṣemamicchatā //
rathayātrāṃ viśeṣeṇa svayaṃ rājā pravarttayet

pratipadbrāhmaṇāṃścāpi bhojayedvi dhivatsudhīḥ //
vāsobhirahataiścāpi gandhamālyānulepanaiḥ

kārttike māsyamāvāsyāṃ yastu dīpapradīpanam //
śālāyāṃ brahmaṇaḥ kuryātsa gacchetparamaṃ padam

utsaveṣu ca sarveṣu sarvakāle viśeṣataḥ //
pūjayeyurimaṃ viprā brahmāṇaṃ jagatāṃ gurum

yathākṛtyaprayogeṇa samyakchraddhā samanvitāḥ //
pūjyo divyopacāreṇa yathāvittānusārataḥ

evaṃ te kathitaṃ devi pūjāmāhātmyamuttamam //
prabhāsakṣetramāhātmyaṃ brahmaṇaḥ bālarūpiṇaḥ

tasyāhaṃ kathayiṣyāmi nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam //
pradattvā ca paṭhitvā ca yajñāyutaphalaṃ labhet

gāyatryā lakṣajāpyena samyagjaptena yatphalam //
tatphalaṃ samavāpnoti stotrasyāsya udīraṇāt

idaṃ stotravaraṃ divyaṃ rahasyaṃ pāpanāśanam //
na deyaṃ duṣṭabuddhīnāṃ nindakānāṃ tathaiva ca

brāhmaṇāya pradātavyaṃ śrotriyāya mahātmane //
viṣṇunā hi purā pṛṣṭaṃ brahmaṇaḥ stotramuttmam

keṣukeṣu ca sthāneṣu devadeva pitāmaha //
saṃcintyastanmamācakṣva tvaṃ hi sarvaviduttama

// brahmovāca // //
puṣkare'haṃ suraśreṣṭho gayāyāṃ prapitāmahaḥ//
kānyakubje vedagarbho bhṛgukṣetre caturmukhaḥ

kauberyāṃ sṛṣṭikartā ca nandipuryāṃ bṛhaspatiḥ //
prabhāse bālarūpī ca vārāṇasyāṃ surapriyaḥ

dvārāvatyāṃ cakradevo vaidiśe bhuvanādhipaḥ //
pauṃḍrake puṇḍarīkākṣaḥ pītākṣo hastināpure

jayaṃtyāṃ vijayaścāsau jayantaḥ puruṣottame //
vāḍeṣu padmahasto'haṃ tamolipte tamonudaḥ

āhicchatryāṃ janānaṃdaḥ kāñcīpuryāṃ janapriyaḥ //
karṇāṭasya pure brahmā ṛṣikuṇḍe munistathā

śrīkaṇṭhe śrīnivāsaśca kāmarūpe śubhaṃkaraḥ //
ucchriyāṇe devakarttā sraṣṭā jālaṃdhare tathā

mallikākhye tathā viṣṇurmahendre bhārgavastathā //
gonardaḥ sthavirākāre hyujjayinyāṃ pitāmahaḥ

kauśāṃbyāṃ tu mahādevo hyayodhyāyāṃ tu rāghavaḥ //
viraṃciścitrakūṭe tu vārāho vindhyaparvate

gaṃgādvāre suraśreṣṭho himavante tu śaṃkaraḥ //
dehikāyāṃ srucāhastaḥ padmahastastathā'rbude

vṛndāvane padmanetraḥ kuśa hastaśca naimiṣe //
gopakṣetre ca govindaḥ surendro yamunātaṭe

bhāgīrathyāṃ padmatanurjanānando janasthale //
kauṃkaṇe ca sa madhvakṣaḥ kāmpilye kanakaprabhaḥ

kheṭake cānnadātā ca śaṃbhuścaiva kratusthale //
laṃkāyāṃ caiva paulastyaḥ kāśmīre haṃsavāhanaḥ

vasiṣṭhaścārbude caiva nāradaścotpalāvane //
medhake śrutidātā ca prayāge yajuṣāṃ patiḥ

śivaliṃge sāmavedo markaṭe ca madhupriyaḥ //
nārāyaṇaśca gomante vidarbhāyāṃ dvija priyaḥ

aṃkulake brahmagarbho brahmavāhe sutapriyaḥ //
indraprasthe durādharṣaścaṃpāyāṃ suramardanaḥ

virajāyāṃ mahārūpaḥ surūpo rāṣṭravardhane //
kadaṃbake janādhyakṣo devādhyakṣaḥ samasthale

gaṃgādharo rudrapīṭhe supīṭhe jaladaḥ smṛtaḥ //
tryaṃbake tripurāriśca śrīśaile ca trilocanaḥ

mahādevaḥ plakṣapure kapāle vedhanāśanaḥ //
śṛṅgaverapure śaurirnimiṣe cakradhārakaḥ

nandipuryāṃ virūpākṣo gautamaḥ plakṣapādape //
mālyavānhastināthe tu dvijendro vācike tathā

indrapuryāṃ divānātho bhūtikāyāṃ puraṃdaraḥ //
haṃsabāhuśca candrāyāṃ caṃpāyāṃ garuḍapriyaḥ

mahodaye mahāyakṣaḥ suyajñaḥ pūtake vane //
siddheśvare śuklavarṇo vibhāyāṃ padmabodhakaḥ

devadāruvane liṃgī udaketha umāpatiḥ //
vināyako mātṛsthāne alakāyāṃ dhanādhipaḥ

trikūṭe caiva goviṃdaḥ pātāle vāsukistathā //
kovidāre yugādhyakṣaḥ strīrājye ca surapriyaḥ

pūrṇagiryāṃ subhogaśca śālmalyāṃ takṣakastathā //
amare pāpahā caiva aṃbikāyāṃ sudarśanaḥ

naravāpyāṃ mahāvīraḥ kāntāre durganāśanaḥ //
padmavatyāṃ padmagṛho gagane mṛgalāñchanaḥ

aṣṭottaraṃ nāmaśataṃ yatraitatparipaṭhyate //
tatraiva mama sāṃnidhyaṃ trisaṃdhyaṃ madhusūdana

teṣāmapi yastvekaṃ paśyedvai bālarūpiṇam //
sarveṣāṃ labhate puṇyaṃ pūrvoktānāṃ ca vedhasām

etairyo nāmabhiḥ kṛṣṇa prabhāse stauti māṃ sadā //
sthānaṃ me vijayaṃ labdhvā modate śāśvatīḥ samāḥ

mānasaṃ vācikaṃ caiva kāyikaṃ caiva duṣkṛtam //
tatsarvaṃ nāśamāyāti mama stotrā'nu kīrtanāt

puṣpopahaurardhūpaiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ //
dhyānena ca sthireṇāśu prāpyate yatphalaṃ naraiḥ //
tatphalaṃ samavāpnoti mama stotrānu kīrtanāt

brahmahatyādipāpāni iha loke kṛtānyapi //
akāmataḥ kāmato vā tāni naśyaṃti tatkṣaṇāt

idaṃ stotraṃ mamābhīṣṭaṃ śṛṇuyādvā paṭhecca vā //
sa muktaḥ pātakaiḥ sarvaiḥ prāpnuyānmahadīpsitam

anyadrahasyaṃ te vacmi śṛṇu kṛṣṇa yathārthataḥ

āgneyaṃ tu yadā ṛkṣaṃ kārtikyāṃ bhavati kvacit //
mahatī sā tithirjñeyā prabhāse mama vallabhā

prājāpatyaṃ yadā ṛkṣaṃ tithau tasyāṃ bhavedyadi //
sā mahākārtikī puṇyā devānāmapi durlabhā

maṃde vārke gurau vā'pi kārtikī kṛttikāyutā //
tatrāśvamedhikaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā vai bālarūpiṇam //

viśākhāsu yadā sūryaḥ kṛttikāsu ca candramāḥ //
sa yogaḥ padmako nāma prabhāse durlabho hare

tasminyoge naro dṛṣṭvā prabhāse bālarūpiṇam //
pāpakoṭiyuto vā'pi yamalokaṃ na paśyati

// īśvara uvāca // //
ityevaṃ kathitaṃ stotraṃ brahmaṇā haraye punaḥ //
mayā tava samākhyātaṃ māhātmyaṃ brahmadaivatam

sarvapāpaharaṃ nṛṇāṃ śrutaṃ sarvārthasādhakam //
bhūmidānaṃ ca dātavyaṃ tatra yātrāphalepsubhiḥ //

kamaṃḍaluḥ śvetavastraṃ mahādānāni ṣoḍaśa //
tatraiva devi deyāni brahmaṇe bālarūpiṇe

mahāparvaṇi saṃprāpte kuryuḥ pārāyaṇaṃ dvijāḥ //
sarve te brāhmaṇā devi kṣetramadhyanivāsinaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye bālarūpibrahmaṇo māhātmyavarṇanaṃnāma saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ