Skanda Purana · Chapter 7.106

// devyuvāca // //
evamadvaitabhāvena yadbrahma parikīrtitam //
tasya pūjā vidhānaṃ me kathayasva yathārthataḥ

kṣetre prābhāsike deva bālarūpī pitāmahaḥ //
sa kathaṃ pūjyate lokaiḥ parabrahmasvarūpavān

ke mantrāḥ kiṃ vidhānaṃ tadbāhmaṇāstatra kīdṛśāḥ //
tatra sthitānāṃ viprāṇāṃ kathaṃ kṣetraphalaṃ bhavet

katiprakārāste viprāstatra kṣetranivāsinaḥ //
kimācārā mahādeva kiṃśīlāḥ kiṃparāyaṇāḥ

etadvistarato brūhi brāhmaṇānāṃ mahodayam

// īśvara uvāca // //
sādhusādhu mahādevi samyakpraśnaviśārade //
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā māhātmyaṃ vipradaivatam

yacchrutvā mānavo devi mucyate sarvapātakaiḥ //
ye kecitsāgarāṃtāyāṃ pṛthivyāṃ kīrtitā dvijāḥ

tadrūpaṃ mama deveśi pratyakṣaṃ dharaṇītale // pratyakṣaṃ brāhmaṇā devāḥ parokṣaṃ divi devatāḥ

brāhmaṇā matpriyā nityaṃ brāhmaṇā māmakī tanuḥ //
yastānarcayate bhaktyā sa māmarcayate sadā

yastāṃstoṣayate bhaktyā sa ca māṃ paritoṣayet

/
ye brāhmaṇāḥ so'hamasaṃśayaṃ priye teṣvarciteṣvarcito'haṃ bhaveyam //
teṣveva tuṣṭeṣvahameva tuṣṭo vairaṃ ca tairyasya mamāpi vairam

yaścandanaiḥ sāgarugandhamālyai rabhyarcayecchailamayīṃ mamārcām//
asau na māmarcayatercayanvai viprārcanādarcita eva cāham

yāvaṃtaḥ pṛthivīmadhye cīrṇavedavratā dvijāḥ //
acīrṇavratavedā vā te'pi pūjyā dvijāḥ priye

na brāhmaṇānparīkṣeta śrāddhe kṣetranivāsinaḥ //
sumahānparivādo'sya brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe

kāṇāḥ khañjāśca kṛṣṇāśca daridrā vyādhitāstathā //
sarve śrāddhe niyoktavyā miśritā vedapāragaiḥ

brāhmaṇā jātitaḥ pūjyā vedābhyāsāttataḥ param //
tatorthaṃ havyakavyeṣu na nindyā brāhmaṇāḥ kvacit

kāṇānkuṇṭāṃśca kubjāśca daridrānvyādhitānapi//
nāvamanyeddvijānprājño mama rūpaṃ yataḥ smṛtam

bahavo hi na jānaṃti narā jñānabahiṣkṛtāḥ //
yathāhaṃ dvijarūpeṇa carāmi pṛthivīmimām

madrūpānghnanti ye viprānvikarma kārayaṃti ca //
apreṣaṇe preṣayaṃti dāsatvaṃ kārayanti ca

mṛtāṃstānkarapatreṇa yamadūtā mahābalāḥ //
nikṛṃtaṃti yathā kāṣṭhaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ

ye caivāślakṣṇayā vācā tarjayanti narādhamāḥ //
vadaṃti paruṣaṃ krodhātpādena nihanaṃti ca

mṛtāṃstānyamalokā hi nihatya dharaṇītale //
krūrapādena cākramya krodhasaṃraktalocanāḥ

agnivarṇaiśca saṃdaṃśairjihvāmuddharate yamaḥ //
ye nu viprānnirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā

abrahmaṇyāstu te bāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ //
teṣāṃ ghorā mahākāyā vajratuṃḍā bhayānakāḥ //
uddharaṃti muhūrtena cakṣuḥ kākā yamājñayā

yastāḍayati vipraṃ vai kṣate kuryāddhi śoṇitam //
asthibhaṃgaṃ ca vā kuryātprāṇairvāpi viyojayet

brahmaghnaḥ sa tu vijñeyo na tasmai niṣkṛtiḥ smṛtā //
pañcāśatkoṭisaṃkhyeṣu narakeṣvanupūrvaśaḥ

sa bahūni sahasrāṇi varṣāṇi pacyate bhṛśam//
tasmādvipro varārohe namaskāryo nṛbhiḥ sadā

annapānapradānaistu pūjyā hi satataṃ dvijāḥ //
sarveṣāṃ caiva dānānāṃ viprāḥ sarve'dhikāriṇaḥ

nānyaḥ samartho deveśi gṛhṇanyātyadhamāṃ gatim //
tapasā pāvito devi brāhmaṇo dhṛtakilviṣaḥ

na sīdetpratigṛhṇānaḥ pṛthivīmanusāgarām//
nāsti kiṃcinmahādevi duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya tu

yastu sthitaḥ sadā'dhyātme nityaṃ sadbhāvabhāvitaḥ //
brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ janmanā saha jāyate

loke lokeśvarāścāpi sarve brāhmaṇapūjakāḥ //
tatastānnāvamanyeta yadīcchejjīvitaṃ ciram

brāhmaṇāḥ kupitā hanyurbhasmīkuryuḥ svatejasā //
lokānanyānsṛjeyuśca lokapālāṃstathā'parān

apeyaḥ sāgaro yaiśca kṛtaḥ kopānmahātmabhiḥ //
yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṃḍake nopaśāmyati

ete svargasya netāro devadevāḥ sanātanāḥ//
ebhiścāpi kṛtaḥ paṃthā devayānaḥ sa ucyate

te pūjyāste namaskāryāsteṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam //
te vai lokānimānsarvānpārayaṃti parasparam

gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ śaṃsitavratāḥ //
vidyāsnātā vratasnātā anapāśritya jīvinaḥ

āśīviṣā iva kruddhā upacaryā hi brāhmaṇāḥ//
tapasā dīpyamānāste daheyuḥ sāgarānapi

brāhmaṇeṣu ca tuṣṭuṣu tuṣyaṃte sarvadevatāḥ//
te gatiḥ sarvabhūtānāmadhyātmagaticintakāḥ

ādimadhyāvasānānāṃ jñānānāṃ chinnasaṃśayāḥ//
parāparaviśeṣajñā netāraḥ paramāṃ gatim //
avadhyā brāhmaṇāstasmātpāpeṣvapi ratāḥ sadā

yaśca sarvamidaṃ hanyādbrāhmaṇaṃ cāpi tatsamam //
so'gniḥ so'rko mahātejā viṣaṃ bhavati kopitaḥ

bhūtānāmagrabhugvipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ //
na skandate na vyathate na vinaśyati karhicit

variṣṭhamagnihotrāddhi brāhmaṇasya mukhe hutam//
viprāṇāṃ vapurāśritya sarvāstiṣṭhaṃti devatāḥ

ataḥ pūjyāstu te viprā alābhe pratimādayaḥ

avidyo vā savidyo vā brāhmaṇo mama daivatam //
praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivataṃ mahat

smaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati //
havyakavyavyapeto'pi brāhmaṇo naiva duṣyati

mahāpātakavarjyaṃ hi pūjyo vipro varānane //
sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ sarvathā daivataṃ mahat //
tasmātsarvaprayatnena rakṣedāpadgataṃ dvijam

evaṃ viprā mahādevi pūjyāḥ sarvatra mānavaiḥ //
kiṃ punaḥ saṃjitātmāno viśeṣātkṣetravāsinaḥ

atha kṣetrasthitānāṃ ca caturāśramavāsinām //
viprāṇāṃ vṛttito bhedaṃ pravakṣyāmyānupūrvyaśaḥ

kṣetrasya saṃnyāsavidhiṃ ye jānaṃti dvijātayaḥ //
vṛttibhedaṃ kramāccaiva te kṣetraphalabhāginaḥ

yathā kṣetre nivasatā vartitavyaṃ dvijātinā //
prājāpatyādibhedena tacchṛṇu tvaṃ varānane

prājāpatyā mahīpālāḥ kapotā graṃthikāstathā //
kuṭikāścātha vaitālāḥ padmahaṃsā varānane

dhṛtarāṣṭrā bakāḥ kaṃkā gopālāścaiva bhāmini //
truṭikā maṭharāścaiva guṭikā daṃḍikāḥ pare

kṣetrasthānāmime bhedā vṛttiṃ teṣāṃ śṛṇuṣva ca

ahiṃsā guruśuśrūṣā svādhyāyaḥ śaucasaṃyamaḥ //
satyamasteyametaddhi prājāpatyaṃ vrataṃ smṛtam

kṣayapuṣṭyarthavidveṣakarmabhiḥ śāṃtikādibhiḥ //
pālayaṃti mahīṃ yasmānmahīpālāstataḥ smṛtāḥ

patitā ye kaṇā bhūmau saṃharaṃti kapotavat //
uddhṛtyājīvanaṃ yeṣāṃ kapotāste tu sādhakāḥ

gṛhaṃ kṛtvā tu sadgraṃthāḥ sahasaiva tyajaṃti ye //
kuṭikā sādhakāste vai śivārādhanatatparāḥ

tīrthāsaktāḥ sapatnīkā yathālabdhopajīvinaḥ //
mahāsāhasayuktāste vaitālākhyāstu sādhakāḥ

saṃyatāḥ kāmanāsaktā rājyakāmārthasādhakāḥ //
padmāste sādhakāḥ khyātā bhikṣācaryāratāḥ sadā

jñānayogasamāyuktā dvaitācāraratāśca ye //
haṃsāste sādhakāḥ khyātāḥ svayamutpannasaṃvidaḥ

brahmacaryeṇa sattvena tathā'lubdhatayāpi vā //
jitaṃ jagaddhārayanto dhṛtarāṣṭrā matāstu ye

gūḍhāścaraṃti ye jñānaṃ vrataṃ dharmamathāpi vā //
svārthaikāgataniṣṭhāstu bakāste sādhakā matāḥ//

jalāśrayaṃ samāśritya sthitā utkṛṣṭasiddhaye //
bisaśṛṃgāṭakāhārāste kaṃkāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ

gobhiḥ sārddhaṃ vrajaṃtyatra goṣṭhe ca nivasaṃti ye //
paṃcagavyarasā ye vai gopālāste tu sādhakāḥ

kṛcchracāṃdrāyaṇaiścaiva kṣapayaṃti svakaṃ vapuḥ //
truṭimātrāśanāste tu truṭikāḥ sādhakā matāḥ

kṛtvā kuśamayīṃ patnīṃ maṭhe ye gṛhamedhinaḥ //
bhaikṣavṛttiratāḥ śuddhā maṭharāste tu sādhakāḥ

grāsamātrasamānābhirguṭikābhirathāṣṭabhiḥ //
kandamūlaphalotthābhirguṭikāste dvijātayaḥ

svadehadaṇḍanairyuktā rātrau vīrāsane sthitāḥ //
daṃḍinaste samākhyātāḥ sarvametattavoditam

sāmānyo'pi viśeṣaśca vṛttino gṛhiṇo'pi vā //
teṣāṃ bhedo mayā khyātāḥ samyakkṣetranivāsinām

evamādidharmayuktāḥ prabhāsakṣetravāsinaḥ //
taiḥ pūjyo bhagavāndevo bālarūpī pitāmahaḥ

mahāpātakino ye tu ye tu viprairbahiṣkṛtāḥ //
na ca te saṃspṛśeyurvai brahmāṇaṃ bālarūpiṇam /// ७२ //
brahmacārī sadā dāṃto jitakrodho jiteṃdriyaḥ //
evaṃ te brāhmaṇāḥ khyātāḥ kṣetramadhyanivāsinaḥ

taiḥ pūjyo bhagavāndevo bālarūpī pitāmahaḥ //
ye vedādhyayane yuktāstaiḥ prapūjyaḥ pitāmahaḥ //

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye madhyayātrāyāṃ brāhmaṇapraśaṃsā varṇanaṃnāma ṣaḍuttaraśatatamo'dhyāyaḥ