સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.106

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
એવમદ્વૈતભાવેન યદ્બ્રહ્મ પરિકીર્તિતમ્ ॥
તસ્ય પૂજા વિધાનં મે કથયસ્વ યથાર્થતઃ

ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે દેવ બાલરૂપી પિતામહઃ ॥
સ કથં પૂજ્યતે લોકૈઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપવાન્

કે મન્ત્રાઃ કિં વિધાનં તદ્બાહ્મણાસ્તત્ર કીદૃશાઃ ॥
તત્ર સ્થિતાનાં વિપ્રાણાં કથં ક્ષેત્રફલં ભવેત્

કતિપ્રકારાસ્તે વિપ્રાસ્તત્ર ક્ષેત્રનિવાસિનઃ ॥
કિમાચારા મહાદેવ કિંશીલાઃ કિંપરાયણાઃ

એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રાહ્મણાનાં મહોદયમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાદેવિ સમ્યક્પ્રશ્નવિશારદે ॥
શૃણુષ્વૈકમના ભૂત્વા માહાત્મ્યં વિપ્રદૈવતમ્

યચ્છ્રુત્વા માનવો દેવિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ॥
યે કેચિત્સાગરાંતાયાં પૃથિવ્યાં કીર્તિતા દ્વિજાઃ

તદ્રૂપં મમ દેવેશિ પ્રત્યક્ષં ધરણીતલે ॥ પ્રત્યક્ષં બ્રાહ્મણા દેવાઃ પરોક્ષં દિવિ દેવતાઃ

બ્રાહ્મણા મત્પ્રિયા નિત્યં બ્રાહ્મણા મામકી તનુઃ ॥
યસ્તાનર્ચયતે ભક્ત્યા સ મામર્ચયતે સદા

યસ્તાંસ્તોષયતે ભક્ત્યા સ ચ માં પરિતોષયેત્

।
યે બ્રાહ્મણાઃ સોઽહમસંશયં પ્રિયે તેષ્વર્ચિતેષ્વર્ચિતોઽહં ભવેયમ્ ॥
તેષ્વેવ તુષ્ટેષ્વહમેવ તુષ્ટો વૈરં ચ તૈર્યસ્ય મમાપિ વૈરમ્

યશ્ચન્દનૈઃ સાગરુગન્ધમાલ્યૈ રભ્યર્ચયેચ્છૈલમયીં મમાર્ચામ્॥
અસૌ ન મામર્ચયતેર્ચયન્વૈ વિપ્રાર્ચનાદર્ચિત એવ ચાહમ્

યાવંતઃ પૃથિવીમધ્યે ચીર્ણવેદવ્રતા દ્વિજાઃ ॥
અચીર્ણવ્રતવેદા વા તેઽપિ પૂજ્યા દ્વિજાઃ પ્રિયે

ન બ્રાહ્મણાન્પરીક્ષેત શ્રાદ્ધે ક્ષેત્રનિવાસિનઃ ॥
સુમહાન્પરિવાદોઽસ્ય બ્રાહ્મણાનાં પરીક્ષણે

કાણાઃ ખઞ્જાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ દરિદ્રા વ્યાધિતાસ્તથા ॥
સર્વે શ્રાદ્ધે નિયોક્તવ્યા મિશ્રિતા વેદપારગૈઃ

બ્રાહ્મણા જાતિતઃ પૂજ્યા વેદાભ્યાસાત્તતઃ પરમ્ ॥
તતોર્થં હવ્યકવ્યેષુ ન નિન્દ્યા બ્રાહ્મણાઃ ક્વચિત્

કાણાન્કુણ્ટાંશ્ચ કુબ્જાશ્ચ દરિદ્રાન્વ્યાધિતાનપિ॥
નાવમન્યેદ્દ્વિજાન્પ્રાજ્ઞો મમ રૂપં યતઃ સ્મૃતમ્

બહવો હિ ન જાનંતિ નરા જ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ ॥
યથાહં દ્વિજરૂપેણ ચરામિ પૃથિવીમિમામ્

મદ્રૂપાન્ઘ્નન્તિ યે વિપ્રાન્વિકર્મ કારયંતિ ચ ॥
અપ્રેષણે પ્રેષયંતિ દાસત્વં કારયન્તિ ચ

મૃતાંસ્તાન્કરપત્રેણ યમદૂતા મહાબલાઃ ॥
નિકૃંતંતિ યથા કાષ્ઠં સૂત્રમાર્ગેણ શિલ્પિનઃ

યે ચૈવાશ્લક્ષ્ણયા વાચા તર્જયન્તિ નરાધમાઃ ॥
વદંતિ પરુષં ક્રોધાત્પાદેન નિહનંતિ ચ

મૃતાંસ્તાન્યમલોકા હિ નિહત્ય ધરણીતલે ॥
ક્રૂરપાદેન ચાક્રમ્ય ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ

અગ્નિવર્ણૈશ્ચ સંદંશૈર્જિહ્વામુદ્ધરતે યમઃ ॥
યે નુ વિપ્રાન્નિરીક્ષન્તે પાપાઃ પાપેન ચક્ષુષા

અબ્રહ્મણ્યાસ્તુ તે બાહ્યા નિત્યં બ્રહ્મદ્વિષો નરાઃ ॥
તેષાં ઘોરા મહાકાયા વજ્રતુંડા ભયાનકાઃ ॥
ઉદ્ધરંતિ મુહૂર્તેન ચક્ષુઃ કાકા યમાજ્ઞયા

યસ્તાડયતિ વિપ્રં વૈ ક્ષતે કુર્યાદ્ધિ શોણિતમ્ ॥
અસ્થિભંગં ચ વા કુર્યાત્પ્રાણૈર્વાપિ વિયોજયેત્

બ્રહ્મઘ્નઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ન તસ્મૈ નિષ્કૃતિઃ સ્મૃતા ॥
પઞ્ચાશત્કોટિસંખ્યેષુ નરકેષ્વનુપૂર્વશઃ

સ બહૂનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણિ પચ્યતે ભૃશમ્॥
તસ્માદ્વિપ્રો વરારોહે નમસ્કાર્યો નૃભિઃ સદા

અન્નપાનપ્રદાનૈસ્તુ પૂજ્યા હિ સતતં દ્વિજાઃ ॥
સર્વેષાં ચૈવ દાનાનાં વિપ્રાઃ સર્વેઽધિકારિણઃ

નાન્યઃ સમર્થો દેવેશિ ગૃહ્ણન્યાત્યધમાં ગતિમ્ ॥
તપસા પાવિતો દેવિ બ્રાહ્મણો ધૃતકિલ્વિષઃ

ન સીદેત્પ્રતિગૃહ્ણાનઃ પૃથિવીમનુસાગરામ્॥
નાસ્તિ કિંચિન્મહાદેવિ દુષ્કૃતં બ્રાહ્મણસ્ય તુ

યસ્તુ સ્થિતઃ સદાઽધ્યાત્મે નિત્યં સદ્ભાવભાવિતઃ ॥
બ્રાહ્મણો હિ મહદ્ભૂતં જન્મના સહ જાયતે

લોકે લોકેશ્વરાશ્ચાપિ સર્વે બ્રાહ્મણપૂજકાઃ ॥
તતસ્તાન્નાવમન્યેત યદીચ્છેજ્જીવિતં ચિરમ્

બ્રાહ્મણાઃ કુપિતા હન્યુર્ભસ્મીકુર્યુઃ સ્વતેજસા ॥
લોકાનન્યાન્સૃજેયુશ્ચ લોકપાલાંસ્તથાઽપરાન્

અપેયઃ સાગરો યૈશ્ચ કૃતઃ કોપાન્મહાત્મભિઃ ॥
યેષાં કોપાગ્નિરદ્યાપિ દંડકે નોપશામ્યતિ

એતે સ્વર્ગસ્ય નેતારો દેવદેવાઃ સનાતનાઃ॥
એભિશ્ચાપિ કૃતઃ પંથા દેવયાનઃ સ ઉચ્યતે

તે પૂજ્યાસ્તે નમસ્કાર્યાસ્તેષુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તે વૈ લોકાનિમાન્સર્વાન્પારયંતિ પરસ્પરમ્

ગૂઢસ્વાધ્યાયતપસો બ્રાહ્મણાઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
વિદ્યાસ્નાતા વ્રતસ્નાતા અનપાશ્રિત્ય જીવિનઃ

આશીવિષા ઇવ ક્રુદ્ધા ઉપચર્યા હિ બ્રાહ્મણાઃ॥
તપસા દીપ્યમાનાસ્તે દહેયુઃ સાગરાનપિ

બ્રાહ્મણેષુ ચ તુષ્ટુષુ તુષ્યંતે સર્વદેવતાઃ॥
તે ગતિઃ સર્વભૂતાનામધ્યાત્મગતિચિન્તકાઃ

આદિમધ્યાવસાનાનાં જ્ઞાનાનાં છિન્નસંશયાઃ॥
પરાપરવિશેષજ્ઞા નેતારઃ પરમાં ગતિમ્ ॥
અવધ્યા બ્રાહ્મણાસ્તસ્માત્પાપેષ્વપિ રતાઃ સદા

યશ્ચ સર્વમિદં હન્યાદ્બ્રાહ્મણં ચાપિ તત્સમમ્ ॥
સોઽગ્નિઃ સોઽર્કો મહાતેજા વિષં ભવતિ કોપિતઃ

ભૂતાનામગ્રભુગ્વિપ્રો વર્ણશ્રેષ્ઠઃ પિતા ગુરુઃ ॥
ન સ્કન્દતે ન વ્યથતે ન વિનશ્યતિ કર્હિચિત્

વરિષ્ઠમગ્નિહોત્રાદ્ધિ બ્રાહ્મણસ્ય મુખે હુતમ્॥
વિપ્રાણાં વપુરાશ્રિત્ય સર્વાસ્તિષ્ઠંતિ દેવતાઃ

અતઃ પૂજ્યાસ્તુ તે વિપ્રા અલાભે પ્રતિમાદયઃ

અવિદ્યો વા સવિદ્યો વા બ્રાહ્મણો મમ દૈવતમ્ ॥
પ્રણીતશ્ચાપ્રણીતશ્ચ યથાગ્નિર્દૈવતં મહત્

સ્મશાનેષ્વપિ તેજસ્વી પાવકો નૈવ દુષ્યતિ ॥
હવ્યકવ્યવ્યપેતોઽપિ બ્રાહ્મણો નૈવ દુષ્યતિ

મહાપાતકવર્જ્યં હિ પૂજ્યો વિપ્રો વરાનને ॥
સર્વથા બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યાઃ સર્વથા દૈવતં મહત્ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન રક્ષેદાપદ્ગતં દ્વિજમ્

એવં વિપ્રા મહાદેવિ પૂજ્યાઃ સર્વત્ર માનવૈઃ ॥
કિં પુનઃ સંજિતાત્માનો વિશેષાત્ક્ષેત્રવાસિનઃ

અથ ક્ષેત્રસ્થિતાનાં ચ ચતુરાશ્રમવાસિનામ્ ॥
વિપ્રાણાં વૃત્તિતો ભેદં પ્રવક્ષ્યામ્યાનુપૂર્વ્યશઃ

ક્ષેત્રસ્ય સંન્યાસવિધિં યે જાનંતિ દ્વિજાતયઃ ॥
વૃત્તિભેદં ક્રમાચ્ચૈવ તે ક્ષેત્રફલભાગિનઃ

યથા ક્ષેત્રે નિવસતા વર્તિતવ્યં દ્વિજાતિના ॥
પ્રાજાપત્યાદિભેદેન તચ્છૃણુ ત્વં વરાનને

પ્રાજાપત્યા મહીપાલાઃ કપોતા ગ્રંથિકાસ્તથા ॥
કુટિકાશ્ચાથ વૈતાલાઃ પદ્મહંસા વરાનને

ધૃતરાષ્ટ્રા બકાઃ કંકા ગોપાલાશ્ચૈવ ભામિનિ ॥
ત્રુટિકા મઠરાશ્ચૈવ ગુટિકા દંડિકાઃ પરે

ક્ષેત્રસ્થાનામિમે ભેદા વૃત્તિં તેષાં શૃણુષ્વ ચ

અહિંસા ગુરુશુશ્રૂષા સ્વાધ્યાયઃ શૌચસંયમઃ ॥
સત્યમસ્તેયમેતદ્ધિ પ્રાજાપત્યં વ્રતં સ્મૃતમ્

ક્ષયપુષ્ટ્યર્થવિદ્વેષકર્મભિઃ શાંતિકાદિભિઃ ॥
પાલયંતિ મહીં યસ્માન્મહીપાલાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

પતિતા યે કણા ભૂમૌ સંહરંતિ કપોતવત્ ॥
ઉદ્ધૃત્યાજીવનં યેષાં કપોતાસ્તે તુ સાધકાઃ

ગૃહં કૃત્વા તુ સદ્ગ્રંથાઃ સહસૈવ ત્યજંતિ યે ॥
કુટિકા સાધકાસ્તે વૈ શિવારાધનતત્પરાઃ

તીર્થાસક્તાઃ સપત્નીકા યથાલબ્ધોપજીવિનઃ ॥
મહાસાહસયુક્તાસ્તે વૈતાલાખ્યાસ્તુ સાધકાઃ

સંયતાઃ કામનાસક્તા રાજ્યકામાર્થસાધકાઃ ॥
પદ્માસ્તે સાધકાઃ ખ્યાતા ભિક્ષાચર્યારતાઃ સદા

જ્ઞાનયોગસમાયુક્તા દ્વૈતાચારરતાશ્ચ યે ॥
હંસાસ્તે સાધકાઃ ખ્યાતાઃ સ્વયમુત્પન્નસંવિદઃ

બ્રહ્મચર્યેણ સત્ત્વેન તથાઽલુબ્ધતયાપિ વા ॥
જિતં જગદ્ધારયન્તો ધૃતરાષ્ટ્રા મતાસ્તુ યે

ગૂઢાશ્ચરંતિ યે જ્ઞાનં વ્રતં ધર્મમથાપિ વા ॥
સ્વાર્થૈકાગતનિષ્ઠાસ્તુ બકાસ્તે સાધકા મતાઃ॥

જલાશ્રયં સમાશ્રિત્ય સ્થિતા ઉત્કૃષ્ટસિદ્ધયે ॥
બિસશૃંગાટકાહારાસ્તે કંકાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ

ગોભિઃ સાર્દ્ધં વ્રજંત્યત્ર ગોષ્ઠે ચ નિવસંતિ યે ॥
પંચગવ્યરસા યે વૈ ગોપાલાસ્તે તુ સાધકાઃ

કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણૈશ્ચૈવ ક્ષપયંતિ સ્વકં વપુઃ ॥
ત્રુટિમાત્રાશનાસ્તે તુ ત્રુટિકાઃ સાધકા મતાઃ

કૃત્વા કુશમયીં પત્નીં મઠે યે ગૃહમેધિનઃ ॥
ભૈક્ષવૃત્તિરતાઃ શુદ્ધા મઠરાસ્તે તુ સાધકાઃ

ગ્રાસમાત્રસમાનાભિર્ગુટિકાભિરથાષ્ટભિઃ ॥
કન્દમૂલફલોત્થાભિર્ગુટિકાસ્તે દ્વિજાતયઃ

સ્વદેહદણ્ડનૈર્યુક્તા રાત્રૌ વીરાસને સ્થિતાઃ ॥
દંડિનસ્તે સમાખ્યાતાઃ સર્વમેતત્તવોદિતમ્

સામાન્યોઽપિ વિશેષશ્ચ વૃત્તિનો ગૃહિણોઽપિ વા ॥
તેષાં ભેદો મયા ખ્યાતાઃ સમ્યક્ક્ષેત્રનિવાસિનામ્

એવમાદિધર્મયુક્તાઃ પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનઃ ॥
તૈઃ પૂજ્યો ભગવાન્દેવો બાલરૂપી પિતામહઃ

મહાપાતકિનો યે તુ યે તુ વિપ્રૈર્બહિષ્કૃતાઃ ॥
ન ચ તે સંસ્પૃશેયુર્વૈ બ્રહ્માણં બાલરૂપિણમ્ ॥। ૭૨ ॥
બ્રહ્મચારી સદા દાંતો જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ ॥
એવં તે બ્રાહ્મણાઃ ખ્યાતાઃ ક્ષેત્રમધ્યનિવાસિનઃ

તૈઃ પૂજ્યો ભગવાન્દેવો બાલરૂપી પિતામહઃ ॥
યે વેદાધ્યયને યુક્તાસ્તૈઃ પ્રપૂજ્યઃ પિતામહઃ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મધ્યયાત્રાયાં બ્રાહ્મણપ્રશંસા વર્ણનંનામ ષડુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ