Skanda Purana · Chapter 6.90

// ṛṣaya ūcuḥ // //
agnitīrthaṃ tvayā proktaṃ brahmatīrthaṃ ca yatpurā //
na tayoḥ kathitotpattirmāhātmyaṃ ca mahāmate

tasmādvistarato brūhi ekaikasya pṛthakpṛthak //
na vayaṃ tṛptimāpannāḥ śṛṇvataste vaco'mṛtam

// sūta uvāca // //
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm //
agnitīrthasamudbhūtāṃ sarvasaukhyāvahāṃ śubhām

somavaṃśasamudbhūtaḥ pratīpo nāma bhūpatiḥ //
purāsīcchauryasaṃpanno brahmajñānavicakṣaṇaḥ

tasya putradvayaṃ jajñe sarvalakṣaṇalakṣitam //
devāpiḥ prathamastatra dvitīyaḥ śaṃtanurdvijāḥ

atho śivapadaṃ prāpte pratīpe nṛpasattame //
tapo'rthaṃ rājyamutsṛjya devāpirniyaryau vanam

tataśca maṃtribhiḥ sarvaiḥ śaṃtanustasya cānujaḥ //
pitṛpaitāmahe rājye satvaraṃ sanniyojitaḥ

etasminnaṃtare śakro na vavarṣa kruddhā'nvitaḥ //
yāvaddvādaśavarṣāṇi tasmi nrājyaṃ praśāsati

ataḥ kṛcchraṃ gataḥ sarvo lokaḥ kṣutparipīḍitaḥ //
cāmuṃḍāsadṛśo jāto yo na mṛtyuvaśaṃgataḥ

saṃtyaktāḥ patibhirnāryaḥ putrāśca pitṛbhirnijaiḥ //
mātaraśca tathā putrairlokeṣvanyeṣu kā kathā

daivayogātkvacitkiṃcitkasyacidyadi dṛśyate //
sasyaṃ siddhamasiddhaṃ vā hriyate vīryataḥ paraiḥ

śuṣkā mahīruhāḥ sarve tathā ye ca jalāśayāḥ//
nadyaśca svalpatoyāśca gaṃgādyā api saṃsthitāḥ

evaṃ vṛṣṭeḥ kṣaye jāte naṣṭe dharmapathe tathā //
loke'sminnasthisaṃghātaiḥ pūrite bhasmanā vṛte

na kaścidyajanaṃ cakre na svādhyāyaṃ na ca vratam //
evamālokyate vyoma vṛṣṭyarthaṃ kṣutsamākulaiḥ

etasminneva kāle tu viśvāmitro mahāmuniḥ //
carmāsthiśeṣasarvāṃgo bubhukṣārta itastataḥ

paribhramaṃstataḥ prāpya kaṃcidgrāmaṃ nirudvasam //
mṛtamartyodbhavaivyāptamasthisaṃghaiḥ samaṃtataḥ

atha tatra bhramanprāptaścaṃḍālasya niveśanam//
śūnye go'sthisamākīrṇe durgaṃdhena samāvṛte

athāpaśyanmṛtaṃ tatra sārameyaṃ ciroṣitam //
saṃśuṣkaṃ gandhanirmuktaṃ gṛhaprāṃte vyavasthitam

samādāya tatastaṃ ca āpaddharmaparāyaṇaḥ //
prakṣālya salile paścātpracakarta tadā muniḥ

tataśca śrapayāmāsa susamiddhe hutāśane //
kṣutkṣāmo bhojanārthāya tataḥ pākāgrameva ca

samādāya pitṝṃstarpya yāvadagnau juhoti saḥ //
tāvadvahniḥ parityajya samastamapi bhūtalam

gataścādarśanaṃ sadyaḥ sarveṣāṃ kṣitivāsinām //
citte kopaṃ samādhāya śakrasyopari bhūriśaḥ

etasminnaṃtare vahnau martyalokādvinirgate //
viśeṣātpīḍitā lokā ye'vaśiṣṭā dharātale

etasminnaṃtare devā brahmaviṣṇupuraḥ sarāḥ //
vahneranveṣaṇārthāya vabhramurdharaṇītale

atha tairbhramamāṇaiśca pradṛṣṭo'bhūdgajo mahān //
niśvasanpatito bhūmau vahnitāpaprapīḍitaḥ

atha devā gajaṃ dṛṣṭvā papracchustvarayā'nvitāḥ //
kaccittvayā sa dṛṣṭo'tra kānane pāvako gaja

// gaja uvāca //
vaṃśastaṃbe'tra saṃkīrṇe saṃpraviṣṭo hutāśanaḥ //
sāṃprataṃ tena nirdagdhaḥ kṛcchrādatrāhamāgataḥ

atha tairveṣṭitastasminvaṃśastaṃbe hutāśanaḥ //
devairdattvā gajeṃdrasya śāpaṃ paścādvinirgataḥ //

yasmāttvayāhamādiṣṭo devānāṃ vāraṇādhama //
tasmāttava mukhe jihvā viparītā bhaviṣyati

evaṃ śaptvā gajaṃ śīghraṃ naṣṭo vaiśvānaraḥ punaḥ //
devāścāpi tathā pṛṣṭhe saṃlagnāstaddidṛkṣayā

atha dṛṣṭaḥ śukastaiśca bhramamāṇairmahāvane //
bhobhoḥ śuka tvayā vahniryadi dṛṣṭo nivedyatām

śuka uvāca //
yo'yaṃ saṃdṛśyate dūrācchamīgarbhe ca pippalaḥ //
etasmiṃstiṣṭhate vahniraśvatthe surasattamāḥ

atrastho yaḥ kulāyo ma āsīcchiśusamanvitaḥ //
saṃdagdhastatpratāpena ahaṃkṛcchrādvinirgataḥ

tacchrutvā taiḥ suraiḥ sarvaiḥ śamīgarbhaḥ sa tatkṣaṇāt //
veṣṭitaḥ pāvako'pyāśu śukaṃ śaptvā vinirgataḥ

ahaṃ yasmāttvayā pāpa devānāṃ saṃniveditaḥ //
tasmācchuka na te vāṇī vispaṣṭā saṃbhaviṣyati

evamuktvā jātavedā devādarśanavāṃchayā //
hāṭakeśvaraje kṣetre devasya parameṣṭhinaḥ

jalāśayaṃ sugambhīraṃ pūrvottaradiksaṃsthitam //
dṛṣṭvā tatra praviṣṭastu nibhṛtaṃ ca samāśritaḥ

etasminnaṃtare tatra matsyakacchapadardurāḥ //
vahnipratāpanirdagdhā dṛśyaṃte śataśo mṛtāḥ

atha caiko'rdhanirdagdha āyuḥśeṣeṇa darduraḥ //
tasmājjalādviniṣkrāṃto dṛṣṭo devaiśca dūrataḥ

pṛṣṭaśca brūhi cedbheka tvayā dṛṣṭo hutāśanaḥ //
tadarthamiha saṃprāptāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ

// bheka uvāca //
asmiñjalāśaye vahniḥ sāṃprataṃ paryavasthitaḥ //
tasyaite jalamadhyasthā mṛtā bhūrijalodbhavāḥ

asmākaṃ nidhanaṃ prāptaṃ kuṭumbaṃ surasattamāḥ //
ahaṃ kṛcchreṇa niṣkrāṃta etasmājjalasaṃśrayāt

tacchrutvā te surāḥ sarve sarvatastaṃ jalāśayam //
veṣṭayitvā sthitāstatra vahnirbhekaṃ śaśāpa ha

yasmādbheka tvayā mūḍha devebhyo'haṃ niveditaḥ //
tasmāttvaṃ bhavitā nūnaṃ vijihvo'tra dharātale

evamuktvā tataḥ sthānāttato vahnirvinirgataḥ //
tāvatsa brahmaṇā proktaḥ svayameva mahātmanā

bhobho vahne kimarthaṃ tvaṃ devāndṛṣṭvā pragacchasi //
tvamādyaścaiva sarveṣāmeteṣāṃ saṃsthito mukham

tvayyāhutirhutā samyagādityamupatiṣṭhate //
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

tasmāddhātā vidhātā ca tvameva jagataḥ sthitaḥ //
saṃtuṣṭe dhāryate viśvaṃ tvayi ruṣṭe vinaṃkṣyati

agniṣṭomādikā yajñāstvayi sarve pratiṣṭhitāḥ //
atha sarvāṇi bhūtāni jīvaṃti tava saṃśrayāt

tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi sarvadā //
tenaivānnaṃ ca pānaṃ ca jaṭharasthaṃ pacatyalama

tasmātkuru prasādaṃ tvaṃ sarveṣāṃ ca divaukasām //
kopasya kāraṇaṃ brūhi yatastyaktvā pragacchasi

//
// sūta uvāca //
tasya tadvacanaṃ śrutvā devasya parameṣṭhinaḥ //
provāca praṇayātkopaṃ kṛtvā natvā ca padmajam

// agniruvāca //
ahaṃ kopaṃ samādhāya śakrasyopari padmaja //
praṇaṣṭo jagadutsṛjya yasmāttatkāraṇaṃ śṛṇu

anāvṛṣṭyā mahendrasya saṃjātaścauṣadhīkṣayaḥ //
tato'smyahaṃ śvamāṃsena viśvāmitreṇa yojitaḥ

etasmātkāraṇānnaṣṭo na kāmānna ca saṃbhramāt //
abhakṣyabhakṣaṇādbhītaḥ satyametanmayoditam

tacchrutvā sa caturvaktraḥ śakramāha tataḥ param //
yuktameva śikhī prāha kimarthaṃ na ca varṣasi

// śakra uvāca //
jyeṣṭhaṃ bhrātaramullaṃghya śaṃtanuḥ pṛthivīpatiḥ //
pitṛpaitāmahe rājye sa niviṣṭaḥ pitāmaha

etasmātkāraṇādvṛṣṭiḥ saṃniruddhā mayā prabho //
tadbrūhi kiṃ karomyadya tvaṃ pramāṇaṃ pitāmaha

// pitāmaha uvāca //
tasyākramasya saṃprāptaṃ pāpaṃ tena mahībhujā //
upabhuktamavṛṣṭyādya tasmādvṛṣṭiṃ kuru drutam

madvākyādyāti no nāśaṃ yāvadetajjagattrayam //
akālenāpi devendra sasyābhāvādbubhukṣayā

etasminnaṃtare śakra ādideśa tvarānvitaḥ //
puṣkarāvartakānmeghānvṛṣṭyarthaṃ dharaṇītale

te'pi śakrasamādeśātsamastadharaṇītalam //
tatkṣaṇātpūrayāmāsurgarjanto vidyudanvitāḥ

athābravītpunarbrahmā devaiḥ sārdhaṃ hutāśanam //
agnihotreṣu viprāṇāṃ pratyakṣo bhava pāvaka //
sāṃprataṃ tvaṃ varaṃ mattaḥ prārthayasvābhivāṃchitam

// agniruvāca //
ayaṃ jalāśayaḥ puṇyo mannāmnā pṛthivītale //
khyātiṃ yātu caturvaktra vahnitīrthamiti smṛtam

atra yaḥ prātarutthāya snātvā śraddhā samanvitaḥ //
agnisūktaṃ japitvā ca tvāṃ prapaśyati sādaram //
tasya tuṣṭistvayā kāryā drutaṃ madvākyataḥ prabho

// śrībrahmovāca //
atra yaḥ prātarutthāya snātvā vai vedaviddvijaḥ //
agnisūktaṃ japitvā ca vīkṣayiṣyati māṃ tataḥ

agniṣṭomasya yajñasya sakalaṃ lapsyate phalam //
anekajanmajaṃ pāpaṃ nāśameṣyati pāvaka

// sūta uvāca //
evamuktvā sa bhagavānvirarāma pitāmahaḥ //
pāvako'pi ca viprāṇāmagnihotreṣu saṃsthitaḥ

evaṃ tatra samudbhūtaṃ vahnitīrthaṃ mahādbhutam //
tatra snāto naraḥ prātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

// agniruvāca //
mamātṛptasya lokeśa tāvaddvādaśavatsarān //
kṣutpīḍāsaṃvṛte martye na prāptaṃ kutraciddhaviḥ

bhaviṣyaṃti tathā yajñā kālena mahatā vibho //
saṃjātaiḥ paśubhirbhūyaḥ sasyādairaparairbhuvi

// śrībrahmovāca // //
atra ye brāhmaṇāḥ kecinnivasaṃti hutāśana //
vasorddhārāpradānena te tvāṃ naktaṃdinaṃ sadā

tarpayiṣyaṃti sadbhaktyā tataḥ puṣṭimavāpsyasi //
te'pi kāmyairmano'bhīṣṭairbhaviṣyaṃti samanvitāḥ

saṃkrāṃti samaye yeṣāṃ vasordhārāpradāyinām //
bhaviṣyati kṣutaṃ vahne hūyamāne tavānala

teṣāṃ pāpaṃ ca yatkiṃcijjñānato'jñānataḥ kṛtam //
tadyāsyati kṣayaṃ sarvamājanmamaraṇāṃtikam

tvayi tuṣṭiṃ gate paścādbhaviṣyati mahīpatiḥ //
śibirnāma suvikhyāta uśīnarasamudravaḥ

sa kṛtvā śraddhayā yuktaḥ satraṃ dvādaśavārṣikam//
vasorddhārāpradānena varṣaṃ tvāṃ tarpayiṣyati //
kalaśasya ca vaktreṇāvicchinnena divāniśam

tatastuṣṭiṃ parāṃ prāpya parāṃ puṣṭimavāpsyasi //
pūjyamāno dharāpṛṣṭhe sarvairvedavidāṃ varaiḥ

adyaprabhṛti yatkiṃcitkarma cātra bhaviṣyati //
śāṃtikaṃ pauṣṭikaṃ vāpi vasorddhārāsamanvitam //
saṃbhaviṣyati tatsarvaṃ tava tṛptikaraṃ param

api yadvaiśvadevīyaṃ karma kiṃciddvijanmanām //
vasorddhārāvihīnaṃ ca niṣphalaṃ saṃbhaviṣyati

yasmādbhavati saṃpūrṇaṃ karma yajñādikaṃ hi tat //
śāṃtikaṃ vaiśvadevaṃ ca pūrṇāhutirihocyate

yaḥ samyakchraddhayā yukto vasorddhārāṃ pradāsyati //
sa kāmaṃ manasā dhyātaṃ samavāpsyati kṛtsnaśaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vasorddhārāmāhātmyavarṇanaṃnāma navatitamo'dhyāyaḥ