સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.90

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અગ્નિતીર્થં ત્વયા પ્રોક્તં બ્રહ્મતીર્થં ચ યત્પુરા ॥
ન તયોઃ કથિતોત્પત્તિર્માહાત્મ્યં ચ મહામતે

તસ્માદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ એકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્ ॥
ન વયં તૃપ્તિમાપન્નાઃ શૃણ્વતસ્તે વચોઽમૃતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ કથાં પાતકનાશિનીમ્ ॥
અગ્નિતીર્થસમુદ્ભૂતાં સર્વસૌખ્યાવહાં શુભામ્

સોમવંશસમુદ્ભૂતઃ પ્રતીપો નામ ભૂપતિઃ ॥
પુરાસીચ્છૌર્યસંપન્નો બ્રહ્મજ્ઞાનવિચક્ષણઃ

તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ॥
દેવાપિઃ પ્રથમસ્તત્ર દ્વિતીયઃ શંતનુર્દ્વિજાઃ

અથો શિવપદં પ્રાપ્તે પ્રતીપે નૃપસત્તમે ॥
તપોઽર્થં રાજ્યમુત્સૃજ્ય દેવાપિર્નિયર્યૌ વનમ્

તતશ્ચ મંત્રિભિઃ સર્વૈઃ શંતનુસ્તસ્ય ચાનુજઃ ॥
પિતૃપૈતામહે રાજ્યે સત્વરં સન્નિયોજિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે શક્રો ન વવર્ષ ક્રુદ્ધાઽન્વિતઃ ॥
યાવદ્દ્વાદશવર્ષાણિ તસ્મિ ન્રાજ્યં પ્રશાસતિ

અતઃ કૃચ્છ્રં ગતઃ સર્વો લોકઃ ક્ષુત્પરિપીડિતઃ ॥
ચામુંડાસદૃશો જાતો યો ન મૃત્યુવશંગતઃ

સંત્યક્તાઃ પતિભિર્નાર્યઃ પુત્રાશ્ચ પિતૃભિર્નિજૈઃ ॥
માતરશ્ચ તથા પુત્રૈર્લોકેષ્વન્યેષુ કા કથા

દૈવયોગાત્ક્વચિત્કિંચિત્કસ્યચિદ્યદિ દૃશ્યતે ॥
સસ્યં સિદ્ધમસિદ્ધં વા હ્રિયતે વીર્યતઃ પરૈઃ

શુષ્કા મહીરુહાઃ સર્વે તથા યે ચ જલાશયાઃ॥
નદ્યશ્ચ સ્વલ્પતોયાશ્ચ ગંગાદ્યા અપિ સંસ્થિતાઃ

એવં વૃષ્ટેઃ ક્ષયે જાતે નષ્ટે ધર્મપથે તથા ॥
લોકેઽસ્મિન્નસ્થિસંઘાતૈઃ પૂરિતે ભસ્મના વૃતે

ન કશ્ચિદ્યજનં ચક્રે ન સ્વાધ્યાયં ન ચ વ્રતમ્ ॥
એવમાલોક્યતે વ્યોમ વૃષ્ટ્યર્થં ક્ષુત્સમાકુલૈઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥
ચર્માસ્થિશેષસર્વાંગો બુભુક્ષાર્ત ઇતસ્તતઃ

પરિભ્રમંસ્તતઃ પ્રાપ્ય કંચિદ્ગ્રામં નિરુદ્વસમ્ ॥
મૃતમર્ત્યોદ્ભવૈવ્યાપ્તમસ્થિસંઘૈઃ સમંતતઃ

અથ તત્ર ભ્રમન્પ્રાપ્તશ્ચંડાલસ્ય નિવેશનમ્॥
શૂન્યે ગોઽસ્થિસમાકીર્ણે દુર્ગંધેન સમાવૃતે

અથાપશ્યન્મૃતં તત્ર સારમેયં ચિરોષિતમ્ ॥
સંશુષ્કં ગન્ધનિર્મુક્તં ગૃહપ્રાંતે વ્યવસ્થિતમ્

સમાદાય તતસ્તં ચ આપદ્ધર્મપરાયણઃ ॥
પ્રક્ષાલ્ય સલિલે પશ્ચાત્પ્રચકર્ત તદા મુનિઃ

તતશ્ચ શ્રપયામાસ સુસમિદ્ધે હુતાશને ॥
ક્ષુત્ક્ષામો ભોજનાર્થાય તતઃ પાકાગ્રમેવ ચ

સમાદાય પિતૄંસ્તર્પ્ય યાવદગ્નૌ જુહોતિ સઃ ॥
તાવદ્વહ્નિઃ પરિત્યજ્ય સમસ્તમપિ ભૂતલમ્

ગતશ્ચાદર્શનં સદ્યઃ સર્વેષાં ક્ષિતિવાસિનામ્ ॥
ચિત્તે કોપં સમાધાય શક્રસ્યોપરિ ભૂરિશઃ

એતસ્મિન્નંતરે વહ્નૌ મર્ત્યલોકાદ્વિનિર્ગતે ॥
વિશેષાત્પીડિતા લોકા યેઽવશિષ્ટા ધરાતલે

એતસ્મિન્નંતરે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરઃ સરાઃ ॥
વહ્નેરન્વેષણાર્થાય વભ્રમુર્ધરણીતલે

અથ તૈર્ભ્રમમાણૈશ્ચ પ્રદૃષ્ટોઽભૂદ્ગજો મહાન્ ॥
નિશ્વસન્પતિતો ભૂમૌ વહ્નિતાપપ્રપીડિતઃ

અથ દેવા ગજં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છુસ્ત્વરયાઽન્વિતાઃ ॥
કચ્ચિત્ત્વયા સ દૃષ્ટોઽત્ર કાનને પાવકો ગજ

॥ ગજ ઉવાચ ॥
વંશસ્તંબેઽત્ર સંકીર્ણે સંપ્રવિષ્ટો હુતાશનઃ ॥
સાંપ્રતં તેન નિર્દગ્ધઃ કૃચ્છ્રાદત્રાહમાગતઃ

અથ તૈર્વેષ્ટિતસ્તસ્મિન્વંશસ્તંબે હુતાશનઃ ॥
દેવૈર્દત્ત્વા ગજેંદ્રસ્ય શાપં પશ્ચાદ્વિનિર્ગતઃ ॥

યસ્માત્ત્વયાહમાદિષ્ટો દેવાનાં વારણાધમ ॥
તસ્માત્તવ મુખે જિહ્વા વિપરીતા ભવિષ્યતિ

એવં શપ્ત્વા ગજં શીઘ્રં નષ્ટો વૈશ્વાનરઃ પુનઃ ॥
દેવાશ્ચાપિ તથા પૃષ્ઠે સંલગ્નાસ્તદ્દિદૃક્ષયા

અથ દૃષ્ટઃ શુકસ્તૈશ્ચ ભ્રમમાણૈર્મહાવને ॥
ભોભોઃ શુક ત્વયા વહ્નિર્યદિ દૃષ્ટો નિવેદ્યતામ્

શુક ઉવાચ ॥
યોઽયં સંદૃશ્યતે દૂરાચ્છમીગર્ભે ચ પિપ્પલઃ ॥
એતસ્મિંસ્તિષ્ઠતે વહ્નિરશ્વત્થે સુરસત્તમાઃ

અત્રસ્થો યઃ કુલાયો મ આસીચ્છિશુસમન્વિતઃ ॥
સંદગ્ધસ્તત્પ્રતાપેન અહંકૃચ્છ્રાદ્વિનિર્ગતઃ

તચ્છ્રુત્વા તૈઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ શમીગર્ભઃ સ તત્ક્ષણાત્ ॥
વેષ્ટિતઃ પાવકોઽપ્યાશુ શુકં શપ્ત્વા વિનિર્ગતઃ

અહં યસ્માત્ત્વયા પાપ દેવાનાં સંનિવેદિતઃ ॥
તસ્માચ્છુક ન તે વાણી વિસ્પષ્ટા સંભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા જાતવેદા દેવાદર્શનવાંછયા ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

જલાશયં સુગમ્ભીરં પૂર્વોત્તરદિક્સંસ્થિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તત્ર પ્રવિષ્ટસ્તુ નિભૃતં ચ સમાશ્રિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર મત્સ્યકચ્છપદર્દુરાઃ ॥
વહ્નિપ્રતાપનિર્દગ્ધા દૃશ્યંતે શતશો મૃતાઃ

અથ ચૈકોઽર્ધનિર્દગ્ધ આયુઃશેષેણ દર્દુરઃ ॥
તસ્માજ્જલાદ્વિનિષ્ક્રાંતો દૃષ્ટો દેવૈશ્ચ દૂરતઃ

પૃષ્ટશ્ચ બ્રૂહિ ચેદ્ભેક ત્વયા દૃષ્ટો હુતાશનઃ ॥
તદર્થમિહ સંપ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

॥ ભેક ઉવાચ ॥
અસ્મિઞ્જલાશયે વહ્નિઃ સાંપ્રતં પર્યવસ્થિતઃ ॥
તસ્યૈતે જલમધ્યસ્થા મૃતા ભૂરિજલોદ્ભવાઃ

અસ્માકં નિધનં પ્રાપ્તં કુટુમ્બં સુરસત્તમાઃ ॥
અહં કૃચ્છ્રેણ નિષ્ક્રાંત એતસ્માજ્જલસંશ્રયાત્

તચ્છ્રુત્વા તે સુરાઃ સર્વે સર્વતસ્તં જલાશયમ્ ॥
વેષ્ટયિત્વા સ્થિતાસ્તત્ર વહ્નિર્ભેકં શશાપ હ

યસ્માદ્ભેક ત્વયા મૂઢ દેવેભ્યોઽહં નિવેદિતઃ ॥
તસ્માત્ત્વં ભવિતા નૂનં વિજિહ્વોઽત્ર ધરાતલે

એવમુક્ત્વા તતઃ સ્થાનાત્તતો વહ્નિર્વિનિર્ગતઃ ॥
તાવત્સ બ્રહ્મણા પ્રોક્તઃ સ્વયમેવ મહાત્મના

ભોભો વહ્ને કિમર્થં ત્વં દેવાન્દૃષ્ટ્વા પ્રગચ્છસિ ॥
ત્વમાદ્યશ્ચૈવ સર્વેષામેતેષાં સંસ્થિતો મુખમ્

ત્વય્યાહુતિર્હુતા સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ॥
આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ

તસ્માદ્ધાતા વિધાતા ચ ત્વમેવ જગતઃ સ્થિતઃ ॥
સંતુષ્ટે ધાર્યતે વિશ્વં ત્વયિ રુષ્ટે વિનંક્ષ્યતિ

અગ્નિષ્ટોમાદિકા યજ્ઞાસ્ત્વયિ સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
અથ સર્વાણિ ભૂતાનિ જીવંતિ તવ સંશ્રયાત્

ત્વમગ્ને સર્વભૂતાનામન્તશ્ચરસિ સર્વદા ॥
તેનૈવાન્નં ચ પાનં ચ જઠરસ્થં પચત્યલમ

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં ત્વં સર્વેષાં ચ દિવૌકસામ્ ॥
કોપસ્ય કારણં બ્રૂહિ યતસ્ત્યક્ત્વા પ્રગચ્છસિ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રણયાત્કોપં કૃત્વા નત્વા ચ પદ્મજમ્

॥ અગ્નિરુવાચ ॥
અહં કોપં સમાધાય શક્રસ્યોપરિ પદ્મજ ॥
પ્રણષ્ટો જગદુત્સૃજ્ય યસ્માત્તત્કારણં શૃણુ

અનાવૃષ્ટ્યા મહેન્દ્રસ્ય સંજાતશ્ચૌષધીક્ષયઃ ॥
તતોઽસ્મ્યહં શ્વમાંસેન વિશ્વામિત્રેણ યોજિતઃ

એતસ્માત્કારણાન્નષ્ટો ન કામાન્ન ચ સંભ્રમાત્ ॥
અભક્ષ્યભક્ષણાદ્ભીતઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

તચ્છ્રુત્વા સ ચતુર્વક્ત્રઃ શક્રમાહ તતઃ પરમ્ ॥
યુક્તમેવ શિખી પ્રાહ કિમર્થં ન ચ વર્ષસિ

॥ શક્ર ઉવાચ ॥
જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરમુલ્લંઘ્ય શંતનુઃ પૃથિવીપતિઃ ॥
પિતૃપૈતામહે રાજ્યે સ નિવિષ્ટઃ પિતામહ

એતસ્માત્કારણાદ્વૃષ્ટિઃ સંનિરુદ્ધા મયા પ્રભો ॥
તદ્બ્રૂહિ કિં કરોમ્યદ્ય ત્વં પ્રમાણં પિતામહ

॥ પિતામહ ઉવાચ ॥
તસ્યાક્રમસ્ય સંપ્રાપ્તં પાપં તેન મહીભુજા ॥
ઉપભુક્તમવૃષ્ટ્યાદ્ય તસ્માદ્વૃષ્ટિં કુરુ દ્રુતમ્

મદ્વાક્યાદ્યાતિ નો નાશં યાવદેતજ્જગત્ત્રયમ્ ॥
અકાલેનાપિ દેવેન્દ્ર સસ્યાભાવાદ્બુભુક્ષયા

એતસ્મિન્નંતરે શક્ર આદિદેશ ત્વરાન્વિતઃ ॥
પુષ્કરાવર્તકાન્મેઘાન્વૃષ્ટ્યર્થં ધરણીતલે

તેઽપિ શક્રસમાદેશાત્સમસ્તધરણીતલમ્ ॥
તત્ક્ષણાત્પૂરયામાસુર્ગર્જન્તો વિદ્યુદન્વિતાઃ

અથાબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા દેવૈઃ સાર્ધં હુતાશનમ્ ॥
અગ્નિહોત્રેષુ વિપ્રાણાં પ્રત્યક્ષો ભવ પાવક ॥
સાંપ્રતં ત્વં વરં મત્તઃ પ્રાર્થયસ્વાભિવાંછિતમ્

॥ અગ્નિરુવાચ ॥
અયં જલાશયઃ પુણ્યો મન્નામ્ના પૃથિવીતલે ॥
ખ્યાતિં યાતુ ચતુર્વક્ત્ર વહ્નિતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્

અત્ર યઃ પ્રાતરુત્થાય સ્નાત્વા શ્રદ્ધા સમન્વિતઃ ॥
અગ્નિસૂક્તં જપિત્વા ચ ત્વાં પ્રપશ્યતિ સાદરમ્ ॥
તસ્ય તુષ્ટિસ્ત્વયા કાર્યા દ્રુતં મદ્વાક્યતઃ પ્રભો

॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥
અત્ર યઃ પ્રાતરુત્થાય સ્નાત્વા વૈ વેદવિદ્દ્વિજઃ ॥
અગ્નિસૂક્તં જપિત્વા ચ વીક્ષયિષ્યતિ માં તતઃ

અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય સકલં લપ્સ્યતે ફલમ્ ॥
અનેકજન્મજં પાપં નાશમેષ્યતિ પાવક

॥ સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્વિરરામ પિતામહઃ ॥
પાવકોઽપિ ચ વિપ્રાણામગ્નિહોત્રેષુ સંસ્થિતઃ

એવં તત્ર સમુદ્ભૂતં વહ્નિતીર્થં મહાદ્ભુતમ્ ॥
તત્ર સ્નાતો નરઃ પ્રાતઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

॥ અગ્નિરુવાચ ॥
મમાતૃપ્તસ્ય લોકેશ તાવદ્દ્વાદશવત્સરાન્ ॥
ક્ષુત્પીડાસંવૃતે મર્ત્યે ન પ્રાપ્તં કુત્રચિદ્ધવિઃ

ભવિષ્યંતિ તથા યજ્ઞા કાલેન મહતા વિભો ॥
સંજાતૈઃ પશુભિર્ભૂયઃ સસ્યાદૈરપરૈર્ભુવિ

॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અત્ર યે બ્રાહ્મણાઃ કેચિન્નિવસંતિ હુતાશન ॥
વસોર્દ્ધારાપ્રદાનેન તે ત્વાં નક્તંદિનં સદા

તર્પયિષ્યંતિ સદ્ભક્ત્યા તતઃ પુષ્ટિમવાપ્સ્યસિ ॥
તેઽપિ કામ્યૈર્મનોઽભીષ્ટૈર્ભવિષ્યંતિ સમન્વિતાઃ

સંક્રાંતિ સમયે યેષાં વસોર્ધારાપ્રદાયિનામ્ ॥
ભવિષ્યતિ ક્ષુતં વહ્ને હૂયમાને તવાનલ

તેષાં પાપં ચ યત્કિંચિજ્જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતઃ કૃતમ્ ॥
તદ્યાસ્યતિ ક્ષયં સર્વમાજન્મમરણાંતિકમ્

ત્વયિ તુષ્ટિં ગતે પશ્ચાદ્ભવિષ્યતિ મહીપતિઃ ॥
શિબિર્નામ સુવિખ્યાત ઉશીનરસમુદ્રવઃ

સ કૃત્વા શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સત્રં દ્વાદશવાર્ષિકમ્॥
વસોર્દ્ધારાપ્રદાનેન વર્ષં ત્વાં તર્પયિષ્યતિ ॥
કલશસ્ય ચ વક્ત્રેણાવિચ્છિન્નેન દિવાનિશમ્

તતસ્તુષ્ટિં પરાં પ્રાપ્ય પરાં પુષ્ટિમવાપ્સ્યસિ ॥
પૂજ્યમાનો ધરાપૃષ્ઠે સર્વૈર્વેદવિદાં વરૈઃ

અદ્યપ્રભૃતિ યત્કિંચિત્કર્મ ચાત્ર ભવિષ્યતિ ॥
શાંતિકં પૌષ્ટિકં વાપિ વસોર્દ્ધારાસમન્વિતમ્ ॥
સંભવિષ્યતિ તત્સર્વં તવ તૃપ્તિકરં પરમ્

અપિ યદ્વૈશ્વદેવીયં કર્મ કિંચિદ્દ્વિજન્મનામ્ ॥
વસોર્દ્ધારાવિહીનં ચ નિષ્ફલં સંભવિષ્યતિ

યસ્માદ્ભવતિ સંપૂર્ણં કર્મ યજ્ઞાદિકં હિ તત્ ॥
શાંતિકં વૈશ્વદેવં ચ પૂર્ણાહુતિરિહોચ્યતે

યઃ સમ્યક્છ્રદ્ધયા યુક્તો વસોર્દ્ધારાં પ્રદાસ્યતિ ॥
સ કામં મનસા ધ્યાતં સમવાપ્સ્યતિ કૃત્સ્નશઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વસોર્દ્ધારામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ