Skanda Purana · Chapter 6.8

// sūta uvāca // //
evaṃ svargamanuprāpte triśaṃkau nṛpasattame //
saśarīre dvijaśreṣṭhā viśvāmitrasamudyamāt

tattīrthaṃ khyātimāyātaṃ samaste bhuvanatraye //
tataḥprasūti lokānāṃ dharmakāmārthamokṣadam

aspṛṣṭaṃ kalidoṣeṇa tathānyairupapātakaiḥ //
brahmahatyādikaiścaivatripurāreḥ prabhāvataḥ

yastatra tyajati prāṇāñchraddhā yuktena cetasā //
sa mokṣamāpnuyānmartyo yadyapi syātsupāpakṛt

kṛmipakṣipataṃgā ye paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ //
te'pi tatra mṛtā yāṃti śivalokamasaṃśayam

snānaṃ ye tatra kurvaṃti śraddhāpūtena cetasā //
triśaṃkuriva te svarge prayāṃtyapi vidharmiṇaḥ

gharmārttā vā tṛṣārtā vā ye'vagāhaṃti tajjalam//
te'pi yāṃti paraṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ

viśvāmitro'pi taddṛṣṭvā tīrthamāhātmyamuttamam //
kurukṣetraṃ parityajya tatra vāsamathākarot

tathānye munayaḥ śāṃtāstyaktvā tīrthāni dūrataḥ//
tatrāśramapadaṃ kṛtvā prayātāḥ paramaṃ padam

tathaiva manujāḥ sarve dūrādāgatya satvarāḥ //
tatra snātvā divaṃ yāṃti kṛtvā pāpaśatānyapi

evaṃ tasya prabhāveṇa tīrthasya dvijasattamāḥ //
gacchamāneṣu lokeṣu sukhena tridivālayam

agniṣṭomādikā sarvāḥ samucchedaṃ gatāḥ kriyāḥ //
na kaścidyajate martyo na vrataṃ kurute naraḥ

na yacchati tathā dānaṃ na ca tīrthaṃ niṣevate //
kevalaṃ kurute snānaṃ liṃgabhede samāhitaḥ

tataḥ pragacchati svargaṃ vimānavaramāśritaḥ

tataḥ prapūritāḥ sarve svargalokā narairdvijāḥ //
brahmaviṣṇuśivendrādīnspardhamānaiḥ surottamān

tato devagaṇāḥ sarve yajñabhāgavivarjitāḥ //
kṛcchraṃ paramanuprāptā mantraṃ cakruḥ parasparam

hāṭakeśvaramāhātmyātsvargalokaḥ prapūritaḥ //
ūrdhvabāhubhirākīrṇaḥ spardhamānaiḥ samaṃtataḥ

tasmāttatkriyatāṃ karma yenocchedaṃ pragacchati //
tīrthameddharāpṛṣṭhe hāṭakeśvarasaṃjñitam

tataḥ saṃvartako vāyuḥ śakrādeśātsamaṃtataḥ //
tatkṣetraṃ pūrayāmāsa pāṃsubhirdvijasattamāḥ

evaṃ nāśamanuprāpte tasmiṃstīrthe sthaloccaye //
jāte jātāḥ kriyāḥ sarvā bhūyo'pi kratusaṃbhavāḥ

tataḥ kālena mahatā valmīkaḥ samapadyata //
tasminkṣetre sa pātāle saṃprayātaḥ śanaiḥśanaiḥ

atha pātālato nāgāstena mārgeṇa kautukāt //
martyalokaṃ samāyāṃti bhramaṃti ca dharātale

tatra te mānavānbhogānbhuktvā caiva yathecchayā//
punarniryāṃti tenaiva mārgeṇa nijamaṃdiram

tato nāgabilaḥ khyātaḥ sa sarvasmindharātale //
gatāgatena nāgānāṃ sa valmīko dvijottamāḥ

kasyacittvatha kālasya bhagavānpākaśāsanaḥ //
brahmahatyāsamopeto nistejāḥ samapadyata

tataḥ pitāmahādeśaṃ labdhvā mārgeṇa tena saḥ //
praviśya cekṣayāmāsa pātāle hāṭa keśvaram

athā'bhūtpāpanirmuktastatkṣaṇāttasya darśanāt//
tejasā ca samāyuktaḥ punaḥ prāpa triviṣṭapam

sa dṛṣṭvā tatprabhāvaṃ talliṃgaṃ devasya śūlinaḥ //
hāṭakeśvarasaṃjñasya bhayaṃ cakre narodbhavam

yadi kaścitpumānatra triśaṃkuriva bhūpatiḥ //
pūjayiṣyati talliṃgaṃ vipāpmā śraddhayā saha

yāpayiṣyati tannūnaṃ māmasmāttridaśālayāt //
tasmātsaṃpūrayāmyenaṃ mārgaṃ pātā lasaṃbhavam

tataśca tvarayā yukto raktaśṛṃgaṃ nagottamam //
pracikṣepa bile tasminsvayameva śatakratuḥ

// ṛṣaya ūcuḥ //// // //
brahmahatyā kathaṃ jātā devendrasya mahātmanaḥ //
kasminkāle ca sarvaṃ no vistarātsūta kīrtaya

raktaśṛṃgo giriḥ ko'yaṃ saṃkṣiptastatra tena yaḥ //
mānuṣāṇāṃ bhayaṃ tasya katamasya śacīpateḥ

// sūta uvāca // //
purā tvaṣṭrā dvijaśreṣṭhā hiraṇyakaśipoḥ sutā //
vivāhitā ramānāma śreṣṭharūpaguṇānvitā

atha tasyā yayau kālaḥ suprabhūtaḥ sutaṃ vinā //
tato vairāgyasaṃpannā sutārthaṃ tapasi sthitā ///

dhyāyamānā surādhīśaṃ devadevaṃ maheśvaram //
balipūjopahāreṇa samyakchraddhāsamanvitā

niyatā niyatāhārā snānajapyaparāyaṇā //
yacchamānā dvijāgryebhyo dānāni vividhāni ca

tato varṣasahasrāṃte tasyāstuṣṭo maheśvaraḥ //
uvāca varado'smīti vṛṇuṣva yadabhīpsitam

sā vavre mama putro'stu bhagavaṃstvatprasādataḥ //
śūraḥ śastrairavadhyaśca vipradānavarūpadhṛk

vedādhyayana saṃpanno yajñakarmasamudyataḥ //
tejasā yaśasā khyātaḥ sarveṣāmapi dehinām

// bhagavānuvāca // //
bhaviṣyati na saṃdehaḥ putraste balavānsudhīḥ //
avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ mahātejobhiranvitaḥ

yajvā dānapatiḥ śūro vedavedāṃgapāragaḥ //
brāhmaṇoktāḥ kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati sa kṛtsnaśaḥ //
ajeyaḥ saṃgare caiva kṛtsnairapi surāsuraiḥ

evamuktvā sa deveśastataścādarśanaṃ gataḥ //
ṛtau sāpi dadhe garbhaṃ sakāśādviśvakarmaṇaḥ //

tataśca suṣuve putraṃ daśame māsi śobhanam //
dvādaśārkapratīkāśaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam

tasya cakre pitā nāma prāpte dvādaśame dine ///
prasiddhaṃ vṛtra ityeva pūjayitvā dvijottamān

athāsau vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathoḍurāṭ //
pitṛmātṛkṛtānaṃdo bandhuvargeṇa lālitaḥ

tato'sya pradadau kāle vrataṃ viprajanocitam //
samabhyetya svayaṃ śukro dānavasyāpi saṃdvijaḥ

sa cāpi caturo vedānbrahmacārivrate sthitaḥ //
vedāṃgaiḥ sahitānvṛtraḥ papāṭha guruvatsalaḥ

tato yauvanamāsādya bhūmipālānaśeṣataḥ //
jitvā dharāṃ vaśe cakre pātālaṃ tadanaṃta ram

tataśceṃdrajayākāṃkṣī samāsāya surālayam //
sahasrākṣamukhāndevānyuddhe cakre parāṅmukhān

atha tena samaṃ vajrī cakre'ṣṭādaśa saṃyugān//
ekasminnapi no lebhe vijayaṃ dvijasattamāḥ

hataśeṣaiḥ suraiḥ sārdhaṃ sarvāṃgakṣatavikṣataiḥ //
tato jagāma vitrasto brahmalokaṃ divā layāt

vṛtro'pi bubhuje kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram //
śākraṃ padaṃ samāsthāya nihatāśeṣakaṃṭakam

yajñabhāgabhujaścakre dānavānbala garvitān //
devasthāneṣu sarveṣu yathokteṣu mahābalaḥ

evaṃ trailokyarājye'pi labdhe tasya dvijottamāḥ //
na saṃtoṣaśca saṃjajñe brahmalokābhi kāṃkṣayā

tataḥ śukraṃ samāhūya provāca madhuraṃ vacaḥ //
vinayāvanato bhūtvā caturbhiḥ sacivaiḥ saha

// vṛtra uvāca // //
brahmalokaṃ gataḥ śakro bhayādgurukulodvaha //
kathaṃ gatirbhavettatra mama brūhi yathātatham

yena śakraṃ viraṃciṃ ca sūdayiṣye tathākhilam //
tubhyaṃ dattvā brahma lokaṃ bhokṣyāmi tridivaṃ svayam

// śukra uvāca // //
na gatirvidyate tatra tava dānavasattama //
tasmāttrailokyarājyena saṃtoṣaṃ kartuma rhasi

// vṛtra uvāca // //
yāvattiṣṭhati sutrāmā tāvannāsti sukhaṃ mama //
tasmānniṣkaṃṭakārthāya yatiṣye'haṃ dvijottama

kathaṃ śakrasya saṃjātā gatistatra bhṛgūdvaha //
na bhaviṣyati me brūhi kathaṃ sā'dya mahāmate

// śukra uvāca // //
tena pūrvaṃ tapastaptaṃ naimiṣe dānavottama //
yāvadvarṣasahasrāṃtaṃ dhyāyamānena śaṃkaram

tatprabhāvādgatistasya tatra jātā sadaiva hi //
sabhṛtyaparivārasya nānyadastīha kāraṇam

yo'nyo'pi naimiṣāraṇye tadrūpaṃ kurute tapaḥ //
brahmaloke gatistasya jāyate nātra saṃśayaḥ

// sūta uvāca // //
tacchrutvā satvaraṃ gatvā naimiṣaṃ tīrthamuttamam //
tapaścakre tatastīvraṃ dhyāyamāno maheśvaram

trailokyarakṣaṇārthāya saṃnirūpya danūtta mān//
mahābalasamopetāñchakrādhikaparākramān

varṣāsvākāśasthāyī sa hemante salilāśrayaḥ //
paṃcāgnisādhako grīṣme sa vabhūvā nilāśanaḥ

evaṃ tasya vratasthasya jagmurvarṣaśatāni ca //
tatra bhītāstato devā brahmaviṣṇupuraḥsarāḥ

cakruśca satataṃ maṃtraṃ tadvināśāya kevalam //
vīkṣayaṃti ca cchidrāṇi na ca paśyaṃti duḥkhitāḥ

athābravītsvayaṃ viṣṇuściraṃ niścitya cetasā //
vadhopāyaṃ samālokya vṛtrasya pramudānvitaḥ / ६.८.७० //
// viṣṇuruvāca // //
tasya śakra vadhopāyo mayā jñāto'dhunā dhruvam //
tacchrutvā kuru śīghraṃ tvamupāyo nāsti kaścana

avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ sa kṛtaḥ śūlapāṇinā //
tasmādasthimayaṃ vajraṃ tadvadhārthaṃ nirūpaya

// indra uvāca // //
asthibhiḥ kasya jīvasya vajraṃ deva bhaviṣyati //
gajasya śarabhasyātha kiṃ vānyasya vadasva me

// viṣṇuruvāca // //
śatahastapramāṇaṃ tatṣaḍasri ca surādhipa //
madhye kṣāmaṃ tu pārśvābhyāṃ sthūlaṃ raudrasamākṛti

// iṃdra uvāca // //
na tādṛgdṛśyate sattvaṃ trailokyepi sureśvara //
yasyāsthibhirvidhīyeta vajamevaṃvidhākṛti

// viṣṇuruvāca // //
dadhīcirnāma vipro'sti tapaḥ paramamā sthitaḥ //
dviguṇaṃ ca tathā dīrghaḥ sarasvatyāṃ kṛtāśramaḥ

taṃ gatvā prārthayāśu tvaṃ svānyasthīni pradāsyati //
nādeyaṃ vidyate kiṃcittasya saṃprārthitasya hi // ७७ /
tataḥ śakraḥ suraiḥ sārdhaṃ gatvā tasya tadāśramam //
prācīsarasvatītīre puṣkare dvijasattamāḥ // ७९ /
atha devānsamā lokya saṃprāptānnijamaṃdire //
dadhīciḥ saṃprahṛṣṭātmā satvaraḥ saṃmukhaṃ yayau

sa praṇamya sahasrākṣaṃ tathānyānapi sanmuniḥ //
arghyādibhistataḥ pūjāṃ cakre teṣāṃ tataḥ param

tataḥ provāca hṛṣṭātmā vinayāvanataḥ sthitaḥ //
svayameva sahasrākṣaṃ praṇipatya muhurmuhuḥ

//
// dadhīciruvāca // //
kimarthamāgatā devāḥ kṛtyaṃ cāśu nivedyatām //
dhanyo'hamāgato yasya gṛhe tvaṃ balasūdana

// śakra uvāca // //
vṛtreṇa nirjitāḥ sarve vayaṃ brāhmaṇasattama //
sa vadhyo nahi śastrāṇāṃ sarveṣāṃ varapuṣṭitaḥ / ८३ //
so'sthisaṃbhavavajrasya vadhyaḥ syādabravīddhariḥ//
śatahastapramāṇasya na ca jīvosti tādṛśaḥ

tvāṃ muktvā brāhmaṇaśreṣṭha tasmādasthīni yaccha naḥ //
svakīyāni bhavedyena vajraṃ tasya vināśakam

kuru kṛtyaṃ dvijaśreṣṭha devānāmārtināśanam //
anyathā vibudhāḥ sarve nāśaṃ yāsyaṃti kṛtsnaśaḥ

// sūta uvāca //
tacchrutvā saṃprahṛṣṭātmā dadhīcirbhagavānmuniḥ //
atyajajjīvitaṃ teṣāṃ hitārthāya divaukasām

tato devāḥ prahṛṣṭāste gṛhītvāsthīni kṛtsnaśaḥ //
tataścakrurmahāvajraṃ yādṛśaṃ viṣṇunoditam

atha śakrastadādāya naimiṣābhimukho yayau //
bhayena mahatā yukto vepamāno niśāgame

tatra dhyānasthitaṃ vṛtraṃ dūrasthastridaśādhipaḥ //
vajreṇa tāḍayāmāsa palāyanaparāyaṇaḥ

so'pi vajaprahāreṇa bhasmasātsama padyata //
vṛtro dānavaśārdūlo vahniṃ prāpya pataṃgavat

śakro'pi bhayasaṃtrasto gatvā sāgaramadhyagam //
parvataṃ sudurārohaṃ tuṃgaśṛṃgaṃ samāśritaḥ //

na jānāti hataṃ vṛtraṃ vajraghātena tena tam //
kevalaṃ vīkṣate mārgaṃ vṛtrāgamanasaṃbhavam

etasminnaṃtare devāḥ saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ /
sūtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvustridaśādhipam

na jānaṃti bhayānnaṣṭaṃ tasminsāgaraparvate /
anviṣya cirakālena kṛcchrātsaṃprāpya taṃ tataḥ

vīkṣāṃcakruḥ samāsīnaṃ viṣame girigahvare //
tejohīnaṃ tathā dīnaṃ brahmahatyāpariplutam

gātradurgaṃdhitāsaṃgaiḥ pūrayantaṃ diśo daśa

athovāca caturvaktro dṛṣṭvā śakraṃ tathāvidham //
samastāndevasaṃghātāndūrasthaḥ pāpaśaṃkayā

śakro'yaṃ vibudhaśreṣṭhā brahmahatyāpariplutaḥ /
tasmātattyājyaḥ sudūreṇa no cetpāpamavāpsyatha

paśyadhvaṃ sarvaliṃgāni brahmahatyānvitāni ca //
asya gātreṣu dṛśyaṃte tasmādgacchāmahe divi

pitāmahamukhāndṛṣṭvā devānprāptānsurādhipaḥ //
parāṅmukhānakasmācca saṃjātānvismayānvitaḥ ///////
tataḥ provāca saṃbhrāṃtaḥ kimidaṃ gamyate surāḥ //
dṛṣṭvāpi māmanābhāṣya kaccitkṣemaṃ gṛhe mama

kaccitsa nihatastena mama vajreṇa dānavaḥ //
kaccinna māṃ sa yuddhārthamanveṣa yati durmatiḥ

// brahmovāca // //
nihataḥ sa tvayā śakra tena vajreṇa dānavaḥ //
gato mṛtyuvaśaṃ pāpo na bhayaṃ kartumarhasi

paraṃ tasya vadhājjātā brahmahatyā sugarhitā //
tava śakra na tenādya spṛśāmo'spṛśyatāṃ gatam

// indra uvāca // //
mayā vinihatāḥ pūrvaṃ bahavaḥ kila dānavāḥ //
brahmahatyā na saṃjātā mama hatyādhunā katham

// brahmovāca // //
te tvayā nihatā yuddhe kṣātradharmeṇa vāsava //
viśuddhā dānavāḥ sarve tena jātaṃ na pātakam

eṣa yajñopavītāḍhyo viśeṣāttapasi sthitaḥ/
chalena nihataḥ śakra tena tvaṃ pāpasaṃyutaḥ

//
// indra uvāca // //
jānāmyahaṃ caturvaktra svaṃ kāyaṃ pāpasaṃyutam //
cihnairbrahmavadhodbhūtaistasmācchuddhiṃ vadasva me

yayā yāti drutaṃ pāpaṃ brahmahatyāsamudbhavam //
spṛśyo bhavāmi sarveṣāṃ devānāṃ prapitāmaha // ६.८.११० /
// brahmovāca // //
tīrthayātrāṃ suraśreṣṭha tadarthaṃ kartumarhasi /
tayā vinā na te pāpaṃ nāśamāyāti kṛtsnaśaḥ

// sūta uvāca // //
tatastadvacanācchakrastīrthayātrāparāyaṇaḥ //
babhrāma sakalāṃ pṛthvīṃ snānaṃ kurvanpṛthakpṛthak

tīrtheṣu suprasiddheṣu nadīnadayuteṣu ca //
vārāṇasyāṃ prayāge ca prabhāse kurujāṃgale

tathānyeṣu sahasrākṣo vipāpmā na vyajāyata //
tato vairāgyamāpannaścintayāmāsa cetasi ///१४//
ahaṃ snātaḥ samasteṣu tīrtheṣu dharaṇītale//
na ca pāpena nirmuktaḥ kiṃ karomi ca sāṃpratam

kiṃ patāmi gireḥ śṛṃgādviṣaṃ vā bhakṣayāmi kim //
trailokyarājyavibhraṣṭo nāhaṃ jīvitumutsahe

evaṃ vairāgyamāpanno girimāruhya vāsavaḥ //
yāvatkṣipati cātmānaṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ / ११७ //
tāvaddevotthitā vāṇī gaganāddvijasattamāḥ //
mā śakra sāhasaṃ kārṣīrvairāgyaṃ prāpya cetasi

tvayā rājyaṃ prakartavyaṃ svarge'dyāpi yugāṣṭakam //
tasmātpāpaviśuddhyarthaṃ śṛṇu śakra samā hitaḥ

kuruṣva vacanaṃ śīghraṃ bhāvanīyaṃ na cānyathā //
yattvayā pāṃsubhiḥ pūrvaṃ vivaraṃ paripūritaḥ

hāṭakeśvaraje kṣetre yatra devaḥ svayaṃ haraḥ //
tatra nāgabilo jāto valmīkāttridaśādhipa

yena nāgā dharāpṛṣṭhe nirgacchaṃti vrajaṃti ca //
tena mārgeṇa gatvā tvaṃ pātāle hāṭakeśvaram //
snātvā pātālagaṃgāyāṃ pūjayasva maheśvaram

tataḥ pāpavinirmukto bhaviṣyasi na saṃśayaḥ //
saṃprāpsyasi ca bhūyo'pi devarājyamakaṇṭakam

// sūta uvāca // //
atha śakraḥ samākarṇya tāṃ giraṃ gaganotthitām //
jagāma satvaraṃ tatra yatra nāgabilaḥ sa ca

tataḥ praviśya pātālaṃ gaṃgātoyapariplutaḥ //
pūjayāmāsa talliṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam

atha tasya kṣaṇājjātaṃ śarīraṃ malavarjitam //
durgandhaśca gato nāśaṃ tejovṛddhirbabhūva ha

etasminnaṃtare prāptā brahmaviṣṇumukhāḥ surāḥ //
procuśca devarājaṃ taṃ muktapāpaṃ praharṣitāḥ

prāptastu medhyatāṃ śakra vimukto brahmahatyayā //
tasmādāgaccha gacchāmaḥ sahitāstridaśālayam

etannāga bilaṃ śakra punaḥ pūraya pāṃsubhiḥ //
no cedāgatya cānena mānuṣāḥ siddhihetavaḥ

etalliṃgaṃ samabhyarcya snātvā bhāgīrathījale //
api pāpasamāyuktā yāsyaṃti paramāṃ gatim

tataste tridaśāḥ sarve sa ca devaṃ śatakratuḥ //
praṇipatya punaḥ proccaiḥ prajagmustridaśālayam ///३///
tato jajñe mahāṃstatra svarge vṛtravadhotsavaḥ //
devendratvamanuprāpte punaḥ śakre dvijottamāḥ

// sūta uvāca // //
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam //
māhātmyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam

yaścaitatkīrtayedbhaktyā śṛṇoti ca samāhitaḥ //
sa yāti paramaṃ sthānaṃ jarā maraṇavarjitam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vṛtravadhavarṇanaṃnāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ