સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.8

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્વર્ગમનુપ્રાપ્તે ત્રિશંકૌ નૃપસત્તમે ॥
સશરીરે દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિશ્વામિત્રસમુદ્યમાત્

તત્તીર્થં ખ્યાતિમાયાતં સમસ્તે ભુવનત્રયે ॥
તતઃપ્રસૂતિ લોકાનાં ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્

અસ્પૃષ્ટં કલિદોષેણ તથાન્યૈરુપપાતકૈઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિકૈશ્ચૈવત્રિપુરારેઃ પ્રભાવતઃ

યસ્તત્ર ત્યજતિ પ્રાણાઞ્છ્રદ્ધા યુક્તેન ચેતસા ॥
સ મોક્ષમાપ્નુયાન્મર્ત્યો યદ્યપિ સ્યાત્સુપાપકૃત્

કૃમિપક્ષિપતંગા યે પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥
તેઽપિ તત્ર મૃતા યાંતિ શિવલોકમસંશયમ્

સ્નાનં યે તત્ર કુર્વંતિ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥
ત્રિશંકુરિવ તે સ્વર્ગે પ્રયાંત્યપિ વિધર્મિણઃ

ઘર્માર્ત્તા વા તૃષાર્તા વા યેઽવગાહંતિ તજ્જલમ્॥
તેઽપિ યાંતિ પરં સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

વિશ્વામિત્રોઽપિ તદ્દૃષ્ટ્વા તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
કુરુક્ષેત્રં પરિત્યજ્ય તત્ર વાસમથાકરોત્

તથાન્યે મુનયઃ શાંતાસ્ત્યક્ત્વા તીર્થાનિ દૂરતઃ॥
તત્રાશ્રમપદં કૃત્વા પ્રયાતાઃ પરમં પદમ્

તથૈવ મનુજાઃ સર્વે દૂરાદાગત્ય સત્વરાઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાંતિ કૃત્વા પાપશતાન્યપિ

એવં તસ્ય પ્રભાવેણ તીર્થસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ગચ્છમાનેષુ લોકેષુ સુખેન ત્રિદિવાલયમ્

અગ્નિષ્ટોમાદિકા સર્વાઃ સમુચ્છેદં ગતાઃ ક્રિયાઃ ॥
ન કશ્ચિદ્યજતે મર્ત્યો ન વ્રતં કુરુતે નરઃ

ન યચ્છતિ તથા દાનં ન ચ તીર્થં નિષેવતે ॥
કેવલં કુરુતે સ્નાનં લિંગભેદે સમાહિતઃ

તતઃ પ્રગચ્છતિ સ્વર્ગં વિમાનવરમાશ્રિતઃ

તતઃ પ્રપૂરિતાઃ સર્વે સ્વર્ગલોકા નરૈર્દ્વિજાઃ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવેન્દ્રાદીન્સ્પર્ધમાનૈઃ સુરોત્તમાન્

તતો દેવગણાઃ સર્વે યજ્ઞભાગવિવર્જિતાઃ ॥
કૃચ્છ્રં પરમનુપ્રાપ્તા મન્ત્રં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્

હાટકેશ્વરમાહાત્મ્યાત્સ્વર્ગલોકઃ પ્રપૂરિતઃ ॥
ઊર્ધ્વબાહુભિરાકીર્ણઃ સ્પર્ધમાનૈઃ સમંતતઃ

તસ્માત્તત્ક્રિયતાં કર્મ યેનોચ્છેદં પ્રગચ્છતિ ॥
તીર્થમેદ્ધરાપૃષ્ઠે હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

તતઃ સંવર્તકો વાયુઃ શક્રાદેશાત્સમંતતઃ ॥
તત્ક્ષેત્રં પૂરયામાસ પાંસુભિર્દ્વિજસત્તમાઃ

એવં નાશમનુપ્રાપ્તે તસ્મિંસ્તીર્થે સ્થલોચ્ચયે ॥
જાતે જાતાઃ ક્રિયાઃ સર્વા ભૂયોઽપિ ક્રતુસંભવાઃ

તતઃ કાલેન મહતા વલ્મીકઃ સમપદ્યત ॥
તસ્મિન્ક્ષેત્રે સ પાતાલે સંપ્રયાતઃ શનૈઃશનૈઃ

અથ પાતાલતો નાગાસ્તેન માર્ગેણ કૌતુકાત્ ॥
મર્ત્યલોકં સમાયાંતિ ભ્રમંતિ ચ ધરાતલે

તત્ર તે માનવાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા ચૈવ યથેચ્છયા॥
પુનર્નિર્યાંતિ તેનૈવ માર્ગેણ નિજમંદિરમ્

તતો નાગબિલઃ ખ્યાતઃ સ સર્વસ્મિન્ધરાતલે ॥
ગતાગતેન નાગાનાં સ વલ્મીકો દ્વિજોત્તમાઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભગવાન્પાકશાસનઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાસમોપેતો નિસ્તેજાઃ સમપદ્યત

તતઃ પિતામહાદેશં લબ્ધ્વા માર્ગેણ તેન સઃ ॥
પ્રવિશ્ય ચેક્ષયામાસ પાતાલે હાટ કેશ્વરમ્

અથાઽભૂત્પાપનિર્મુક્તસ્તત્ક્ષણાત્તસ્ય દર્શનાત્॥
તેજસા ચ સમાયુક્તઃ પુનઃ પ્રાપ ત્રિવિષ્ટપમ્

સ દૃષ્ટ્વા તત્પ્રભાવં તલ્લિંગં દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞસ્ય ભયં ચક્રે નરોદ્ભવમ્

યદિ કશ્ચિત્પુમાનત્ર ત્રિશંકુરિવ ભૂપતિઃ ॥
પૂજયિષ્યતિ તલ્લિંગં વિપાપ્મા શ્રદ્ધયા સહ

યાપયિષ્યતિ તન્નૂનં મામસ્માત્ત્રિદશાલયાત્ ॥
તસ્માત્સંપૂરયામ્યેનં માર્ગં પાતા લસંભવમ્

તતશ્ચ ત્વરયા યુક્તો રક્તશૃંગં નગોત્તમમ્ ॥
પ્રચિક્ષેપ બિલે તસ્મિન્સ્વયમેવ શતક્રતુઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥॥ ॥ ॥
બ્રહ્મહત્યા કથં જાતા દેવેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ॥
કસ્મિન્કાલે ચ સર્વં નો વિસ્તરાત્સૂત કીર્તય

રક્તશૃંગો ગિરિઃ કોઽયં સંક્ષિપ્તસ્તત્ર તેન યઃ ॥
માનુષાણાં ભયં તસ્ય કતમસ્ય શચીપતેઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરા ત્વષ્ટ્રા દ્વિજશ્રેષ્ઠા હિરણ્યકશિપોઃ સુતા ॥
વિવાહિતા રમાનામ શ્રેષ્ઠરૂપગુણાન્વિતા

અથ તસ્યા યયૌ કાલઃ સુપ્રભૂતઃ સુતં વિના ॥
તતો વૈરાગ્યસંપન્ના સુતાર્થં તપસિ સ્થિતા ॥।

ધ્યાયમાના સુરાધીશં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ॥
બલિપૂજોપહારેણ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતા

નિયતા નિયતાહારા સ્નાનજપ્યપરાયણા ॥
યચ્છમાના દ્વિજાગ્ર્યેભ્યો દાનાનિ વિવિધાનિ ચ

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તસ્યાસ્તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ વરદોઽસ્મીતિ વૃણુષ્વ યદભીપ્સિતમ્

સા વવ્રે મમ પુત્રોઽસ્તુ ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
શૂરઃ શસ્ત્રૈરવધ્યશ્ચ વિપ્રદાનવરૂપધૃક્

વેદાધ્યયન સંપન્નો યજ્ઞકર્મસમુદ્યતઃ ॥
તેજસા યશસા ખ્યાતઃ સર્વેષામપિ દેહિનામ્

॥ ભગવાનુવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ પુત્રસ્તે બલવાન્સુધીઃ ॥
અવધ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં મહાતેજોભિરન્વિતઃ

યજ્વા દાનપતિઃ શૂરો વેદવેદાંગપારગઃ ॥
બ્રાહ્મણોક્તાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કરિષ્યતિ સ કૃત્સ્નશઃ ॥
અજેયઃ સંગરે ચૈવ કૃત્સ્નૈરપિ સુરાસુરૈઃ

એવમુક્ત્વા સ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
ઋતૌ સાપિ દધે ગર્ભં સકાશાદ્વિશ્વકર્મણઃ ॥

તતશ્ચ સુષુવે પુત્રં દશમે માસિ શોભનમ્ ॥
દ્વાદશાર્કપ્રતીકાશં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

તસ્ય ચક્રે પિતા નામ પ્રાપ્તે દ્વાદશમે દિને ॥।
પ્રસિદ્ધં વૃત્ર ઇત્યેવ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્

અથાસૌ વવૃધે બાલઃ શુક્લપક્ષે યથોડુરાટ્ ॥
પિતૃમાતૃકૃતાનંદો બન્ધુવર્ગેણ લાલિતઃ

તતોઽસ્ય પ્રદદૌ કાલે વ્રતં વિપ્રજનોચિતમ્ ॥
સમભ્યેત્ય સ્વયં શુક્રો દાનવસ્યાપિ સંદ્વિજઃ

સ ચાપિ ચતુરો વેદાન્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ ॥
વેદાંગૈઃ સહિતાન્વૃત્રઃ પપાઠ ગુરુવત્સલઃ

તતો યૌવનમાસાદ્ય ભૂમિપાલાનશેષતઃ ॥
જિત્વા ધરાં વશે ચક્રે પાતાલં તદનંત રમ્

તતશ્ચેંદ્રજયાકાંક્ષી સમાસાય સુરાલયમ્ ॥
સહસ્રાક્ષમુખાન્દેવાન્યુદ્ધે ચક્રે પરાઙ્મુખાન્

અથ તેન સમં વજ્રી ચક્રેઽષ્ટાદશ સંયુગાન્॥
એકસ્મિન્નપિ નો લેભે વિજયં દ્વિજસત્તમાઃ

હતશેષૈઃ સુરૈઃ સાર્ધં સર્વાંગક્ષતવિક્ષતૈઃ ॥
તતો જગામ વિત્રસ્તો બ્રહ્મલોકં દિવા લયાત્

વૃત્રોઽપિ બુભુજે કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
શાક્રં પદં સમાસ્થાય નિહતાશેષકંટકમ્

યજ્ઞભાગભુજશ્ચક્રે દાનવાન્બલ ગર્વિતાન્ ॥
દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ યથોક્તેષુ મહાબલઃ

એવં ત્રૈલોક્યરાજ્યેઽપિ લબ્ધે તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ન સંતોષશ્ચ સંજજ્ઞે બ્રહ્મલોકાભિ કાંક્ષયા

તતઃ શુક્રં સમાહૂય પ્રોવાચ મધુરં વચઃ ॥
વિનયાવનતો ભૂત્વા ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ

॥ વૃત્ર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મલોકં ગતઃ શક્રો ભયાદ્ગુરુકુલોદ્વહ ॥
કથં ગતિર્ભવેત્તત્ર મમ બ્રૂહિ યથાતથમ્

યેન શક્રં વિરંચિં ચ સૂદયિષ્યે તથાખિલમ્ ॥
તુભ્યં દત્ત્વા બ્રહ્મ લોકં ભોક્ષ્યામિ ત્રિદિવં સ્વયમ્

॥ શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન ગતિર્વિદ્યતે તત્ર તવ દાનવસત્તમ ॥
તસ્માત્ત્રૈલોક્યરાજ્યેન સંતોષં કર્તુમ ર્હસિ

॥ વૃત્ર ઉવાચ ॥ ॥
યાવત્તિષ્ઠતિ સુત્રામા તાવન્નાસ્તિ સુખં મમ ॥
તસ્માન્નિષ્કંટકાર્થાય યતિષ્યેઽહં દ્વિજોત્તમ

કથં શક્રસ્ય સંજાતા ગતિસ્તત્ર ભૃગૂદ્વહ ॥
ન ભવિષ્યતિ મે બ્રૂહિ કથં સાઽદ્ય મહામતે

॥ શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
તેન પૂર્વં તપસ્તપ્તં નૈમિષે દાનવોત્તમ ॥
યાવદ્વર્ષસહસ્રાંતં ધ્યાયમાનેન શંકરમ્

તત્પ્રભાવાદ્ગતિસ્તસ્ય તત્ર જાતા સદૈવ હિ ॥
સભૃત્યપરિવારસ્ય નાન્યદસ્તીહ કારણમ્

યોઽન્યોઽપિ નૈમિષારણ્યે તદ્રૂપં કુરુતે તપઃ ॥
બ્રહ્મલોકે ગતિસ્તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા સત્વરં ગત્વા નૈમિષં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
તપશ્ચક્રે તતસ્તીવ્રં ધ્યાયમાનો મહેશ્વરમ્

ત્રૈલોક્યરક્ષણાર્થાય સંનિરૂપ્ય દનૂત્ત માન્॥
મહાબલસમોપેતાઞ્છક્રાધિકપરાક્રમાન્

વર્ષાસ્વાકાશસ્થાયી સ હેમન્તે સલિલાશ્રયઃ ॥
પંચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે સ વભૂવા નિલાશનઃ

એવં તસ્ય વ્રતસ્થસ્ય જગ્મુર્વર્ષશતાનિ ચ ॥
તત્ર ભીતાસ્તતો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરઃસરાઃ

ચક્રુશ્ચ સતતં મંત્રં તદ્વિનાશાય કેવલમ્ ॥
વીક્ષયંતિ ચ ચ્છિદ્રાણિ ન ચ પશ્યંતિ દુઃખિતાઃ

અથાબ્રવીત્સ્વયં વિષ્ણુશ્ચિરં નિશ્ચિત્ય ચેતસા ॥
વધોપાયં સમાલોક્ય વૃત્રસ્ય પ્રમુદાન્વિતઃ । ૬.૮.૭૦ ॥
॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
તસ્ય શક્ર વધોપાયો મયા જ્ઞાતોઽધુના ધ્રુવમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા કુરુ શીઘ્રં ત્વમુપાયો નાસ્તિ કશ્ચન

અવધ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં સ કૃતઃ શૂલપાણિના ॥
તસ્માદસ્થિમયં વજ્રં તદ્વધાર્થં નિરૂપય

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્થિભિઃ કસ્ય જીવસ્ય વજ્રં દેવ ભવિષ્યતિ ॥
ગજસ્ય શરભસ્યાથ કિં વાન્યસ્ય વદસ્વ મે

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
શતહસ્તપ્રમાણં તત્ષડસ્રિ ચ સુરાધિપ ॥
મધ્યે ક્ષામં તુ પાર્શ્વાભ્યાં સ્થૂલં રૌદ્રસમાકૃતિ

॥ ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન તાદૃગ્દૃશ્યતે સત્ત્વં ત્રૈલોક્યેપિ સુરેશ્વર ॥
યસ્યાસ્થિભિર્વિધીયેત વજમેવંવિધાકૃતિ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
દધીચિર્નામ વિપ્રોઽસ્તિ તપઃ પરમમા સ્થિતઃ ॥
દ્વિગુણં ચ તથા દીર્ઘઃ સરસ્વત્યાં કૃતાશ્રમઃ

તં ગત્વા પ્રાર્થયાશુ ત્વં સ્વાન્યસ્થીનિ પ્રદાસ્યતિ ॥
નાદેયં વિદ્યતે કિંચિત્તસ્ય સંપ્રાર્થિતસ્ય હિ ॥ ૭૭ ।
તતઃ શક્રઃ સુરૈઃ સાર્ધં ગત્વા તસ્ય તદાશ્રમમ્ ॥
પ્રાચીસરસ્વતીતીરે પુષ્કરે દ્વિજસત્તમાઃ ॥ ૭૯ ।
અથ દેવાન્સમા લોક્ય સંપ્રાપ્તાન્નિજમંદિરે ॥
દધીચિઃ સંપ્રહૃષ્ટાત્મા સત્વરઃ સંમુખં યયૌ

સ પ્રણમ્ય સહસ્રાક્ષં તથાન્યાનપિ સન્મુનિઃ ॥
અર્ઘ્યાદિભિસ્તતઃ પૂજાં ચક્રે તેષાં તતઃ પરમ્

તતઃ પ્રોવાચ હૃષ્ટાત્મા વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
સ્વયમેવ સહસ્રાક્ષં પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

॥
॥ દધીચિરુવાચ ॥ ॥
કિમર્થમાગતા દેવાઃ કૃત્યં ચાશુ નિવેદ્યતામ્ ॥
ધન્યોઽહમાગતો યસ્ય ગૃહે ત્વં બલસૂદન

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
વૃત્રેણ નિર્જિતાઃ સર્વે વયં બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
સ વધ્યો નહિ શસ્ત્રાણાં સર્વેષાં વરપુષ્ટિતઃ । ૮૩ ॥
સોઽસ્થિસંભવવજ્રસ્ય વધ્યઃ સ્યાદબ્રવીદ્ધરિઃ॥
શતહસ્તપ્રમાણસ્ય ન ચ જીવોસ્તિ તાદૃશઃ

ત્વાં મુક્ત્વા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તસ્માદસ્થીનિ યચ્છ નઃ ॥
સ્વકીયાનિ ભવેદ્યેન વજ્રં તસ્ય વિનાશકમ્

કુરુ કૃત્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ દેવાનામાર્તિનાશનમ્ ॥
અન્યથા વિબુધાઃ સર્વે નાશં યાસ્યંતિ કૃત્સ્નશઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા સંપ્રહૃષ્ટાત્મા દધીચિર્ભગવાન્મુનિઃ ॥
અત્યજજ્જીવિતં તેષાં હિતાર્થાય દિવૌકસામ્

તતો દેવાઃ પ્રહૃષ્ટાસ્તે ગૃહીત્વાસ્થીનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
તતશ્ચક્રુર્મહાવજ્રં યાદૃશં વિષ્ણુનોદિતમ્

અથ શક્રસ્તદાદાય નૈમિષાભિમુખો યયૌ ॥
ભયેન મહતા યુક્તો વેપમાનો નિશાગમે

તત્ર ધ્યાનસ્થિતં વૃત્રં દૂરસ્થસ્ત્રિદશાધિપઃ ॥
વજ્રેણ તાડયામાસ પલાયનપરાયણઃ

સોઽપિ વજપ્રહારેણ ભસ્મસાત્સમ પદ્યત ॥
વૃત્રો દાનવશાર્દૂલો વહ્નિં પ્રાપ્ય પતંગવત્

શક્રોઽપિ ભયસંત્રસ્તો ગત્વા સાગરમધ્યગમ્ ॥
પર્વતં સુદુરારોહં તુંગશૃંગં સમાશ્રિતઃ ॥

ન જાનાતિ હતં વૃત્રં વજ્રઘાતેન તેન તમ્ ॥
કેવલં વીક્ષતે માર્ગં વૃત્રાગમનસંભવમ્

એતસ્મિન્નંતરે દેવાઃ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહાઃ ।
સૂત્રં વિનિહતં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટુવુસ્ત્રિદશાધિપમ્

ન જાનંતિ ભયાન્નષ્ટં તસ્મિન્સાગરપર્વતે ।
અન્વિષ્ય ચિરકાલેન કૃચ્છ્રાત્સંપ્રાપ્ય તં તતઃ

વીક્ષાંચક્રુઃ સમાસીનં વિષમે ગિરિગહ્વરે ॥
તેજોહીનં તથા દીનં બ્રહ્મહત્યાપરિપ્લુતમ્

ગાત્રદુર્ગંધિતાસંગૈઃ પૂરયન્તં દિશો દશ

અથોવાચ ચતુર્વક્ત્રો દૃષ્ટ્વા શક્રં તથાવિધમ્ ॥
સમસ્તાન્દેવસંઘાતાન્દૂરસ્થઃ પાપશંકયા

શક્રોઽયં વિબુધશ્રેષ્ઠા બ્રહ્મહત્યાપરિપ્લુતઃ ।
તસ્માતત્ત્યાજ્યઃ સુદૂરેણ નો ચેત્પાપમવાપ્સ્યથ

પશ્યધ્વં સર્વલિંગાનિ બ્રહ્મહત્યાન્વિતાનિ ચ ॥
અસ્ય ગાત્રેષુ દૃશ્યંતે તસ્માદ્ગચ્છામહે દિવિ

પિતામહમુખાન્દૃષ્ટ્વા દેવાન્પ્રાપ્તાન્સુરાધિપઃ ॥
પરાઙ્મુખાનકસ્માચ્ચ સંજાતાન્વિસ્મયાન્વિતઃ ॥॥॥।
તતઃ પ્રોવાચ સંભ્રાંતઃ કિમિદં ગમ્યતે સુરાઃ ॥
દૃષ્ટ્વાપિ મામનાભાષ્ય કચ્ચિત્ક્ષેમં ગૃહે મમ

કચ્ચિત્સ નિહતસ્તેન મમ વજ્રેણ દાનવઃ ॥
કચ્ચિન્ન માં સ યુદ્ધાર્થમન્વેષ યતિ દુર્મતિઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નિહતઃ સ ત્વયા શક્ર તેન વજ્રેણ દાનવઃ ॥
ગતો મૃત્યુવશં પાપો ન ભયં કર્તુમર્હસિ

પરં તસ્ય વધાજ્જાતા બ્રહ્મહત્યા સુગર્હિતા ॥
તવ શક્ર ન તેનાદ્ય સ્પૃશામોઽસ્પૃશ્યતાં ગતમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
મયા વિનિહતાઃ પૂર્વં બહવઃ કિલ દાનવાઃ ॥
બ્રહ્મહત્યા ન સંજાતા મમ હત્યાધુના કથમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તે ત્વયા નિહતા યુદ્ધે ક્ષાત્રધર્મેણ વાસવ ॥
વિશુદ્ધા દાનવાઃ સર્વે તેન જાતં ન પાતકમ્

એષ યજ્ઞોપવીતાઢ્યો વિશેષાત્તપસિ સ્થિતઃ।
છલેન નિહતઃ શક્ર તેન ત્વં પાપસંયુતઃ

॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
જાનામ્યહં ચતુર્વક્ત્ર સ્વં કાયં પાપસંયુતમ્ ॥
ચિહ્નૈર્બ્રહ્મવધોદ્ભૂતૈસ્તસ્માચ્છુદ્ધિં વદસ્વ મે

યયા યાતિ દ્રુતં પાપં બ્રહ્મહત્યાસમુદ્ભવમ્ ॥
સ્પૃશ્યો ભવામિ સર્વેષાં દેવાનાં પ્રપિતામહ ॥ ૬.૮.૧૧૦ ।
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાં સુરશ્રેષ્ઠ તદર્થં કર્તુમર્હસિ ।
તયા વિના ન તે પાપં નાશમાયાતિ કૃત્સ્નશઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તદ્વચનાચ્છક્રસ્તીર્થયાત્રાપરાયણઃ ॥
બભ્રામ સકલાં પૃથ્વીં સ્નાનં કુર્વન્પૃથક્પૃથક્

તીર્થેષુ સુપ્રસિદ્ધેષુ નદીનદયુતેષુ ચ ॥
વારાણસ્યાં પ્રયાગે ચ પ્રભાસે કુરુજાંગલે

તથાન્યેષુ સહસ્રાક્ષો વિપાપ્મા ન વ્યજાયત ॥
તતો વૈરાગ્યમાપન્નશ્ચિન્તયામાસ ચેતસિ ॥।૧૪॥
અહં સ્નાતઃ સમસ્તેષુ તીર્થેષુ ધરણીતલે॥
ન ચ પાપેન નિર્મુક્તઃ કિં કરોમિ ચ સાંપ્રતમ્

કિં પતામિ ગિરેઃ શૃંગાદ્વિષં વા ભક્ષયામિ કિમ્ ॥
ત્રૈલોક્યરાજ્યવિભ્રષ્ટો નાહં જીવિતુમુત્સહે

એવં વૈરાગ્યમાપન્નો ગિરિમારુહ્ય વાસવઃ ॥
યાવત્ક્ષિપતિ ચાત્માનં મરણે કૃતનિશ્ચયઃ । ૧૧૭ ॥
તાવદ્દેવોત્થિતા વાણી ગગનાદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
મા શક્ર સાહસં કાર્ષીર્વૈરાગ્યં પ્રાપ્ય ચેતસિ

ત્વયા રાજ્યં પ્રકર્તવ્યં સ્વર્ગેઽદ્યાપિ યુગાષ્ટકમ્ ॥
તસ્માત્પાપવિશુદ્ધ્યર્થં શૃણુ શક્ર સમા હિતઃ

કુરુષ્વ વચનં શીઘ્રં ભાવનીયં ન ચાન્યથા ॥
યત્ત્વયા પાંસુભિઃ પૂર્વં વિવરં પરિપૂરિતઃ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યત્ર દેવઃ સ્વયં હરઃ ॥
તત્ર નાગબિલો જાતો વલ્મીકાત્ત્રિદશાધિપ

યેન નાગા ધરાપૃષ્ઠે નિર્ગચ્છંતિ વ્રજંતિ ચ ॥
તેન માર્ગેણ ગત્વા ત્વં પાતાલે હાટકેશ્વરમ્ ॥
સ્નાત્વા પાતાલગંગાયાં પૂજયસ્વ મહેશ્વરમ્

તતઃ પાપવિનિર્મુક્તો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ ॥
સંપ્રાપ્સ્યસિ ચ ભૂયોઽપિ દેવરાજ્યમકણ્ટકમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ શક્રઃ સમાકર્ણ્ય તાં ગિરં ગગનોત્થિતામ્ ॥
જગામ સત્વરં તત્ર યત્ર નાગબિલઃ સ ચ

તતઃ પ્રવિશ્ય પાતાલં ગંગાતોયપરિપ્લુતઃ ॥
પૂજયામાસ તલ્લિંગં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

અથ તસ્ય ક્ષણાજ્જાતં શરીરં મલવર્જિતમ્ ॥
દુર્ગન્ધશ્ચ ગતો નાશં તેજોવૃદ્ધિર્બભૂવ હ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તા બ્રહ્મવિષ્ણુમુખાઃ સુરાઃ ॥
પ્રોચુશ્ચ દેવરાજં તં મુક્તપાપં પ્રહર્ષિતાઃ

પ્રાપ્તસ્તુ મેધ્યતાં શક્ર વિમુક્તો બ્રહ્મહત્યયા ॥
તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામઃ સહિતાસ્ત્રિદશાલયમ્

એતન્નાગ બિલં શક્ર પુનઃ પૂરય પાંસુભિઃ ॥
નો ચેદાગત્ય ચાનેન માનુષાઃ સિદ્ધિહેતવઃ

એતલ્લિંગં સમભ્યર્ચ્ય સ્નાત્વા ભાગીરથીજલે ॥
અપિ પાપસમાયુક્તા યાસ્યંતિ પરમાં ગતિમ્

તતસ્તે ત્રિદશાઃ સર્વે સ ચ દેવં શતક્રતુઃ ॥
પ્રણિપત્ય પુનઃ પ્રોચ્ચૈઃ પ્રજગ્મુસ્ત્રિદશાલયમ્ ॥।૩॥।
તતો જજ્ઞે મહાંસ્તત્ર સ્વર્ગે વૃત્રવધોત્સવઃ ॥
દેવેન્દ્રત્વમનુપ્રાપ્તે પુનઃ શક્રે દ્વિજોત્તમાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં હાટકેશ્વરસંભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

યશ્ચૈતત્કીર્તયેદ્ભક્ત્યા શૃણોતિ ચ સમાહિતઃ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં જરા મરણવર્જિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વૃત્રવધવર્ણનંનામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ