Skanda Purana · Chapter 6.76

// sūta uvāca // //
tathānyadapi tatrāsti bhāskaratritayaṃ śubham //
yaistuṣṭaistriṣu lokeṣu mānavo muktimāpnuyāt

muṇḍīraṃ prathamaṃ tatra kālapriyaṃ tathāparam //
mūlasthānaṃ tṛtīyaṃ ca sarvavyādhivināśanam

tatra saṃkramate sūryo muṃḍīre rajanīkṣaye //
kālapriye ca madhyāhne mūlasthāne kṣapāgame

tasminkāle naro bhaktyā paśyedapyekamevaca //
kṛtakṣaṇo naro mokṣaṃ satyaṃ yāti na saṃśayaḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
muṃḍīraḥ pūrvadigbhāge dharitryāḥ śrūyate kila //
madhye kālapriyo devo mūlasthānaṃ tadantare

tatkathaṃ te trayastatra saṃjātāḥ sūta bhāskarāḥ //
hāṭakeśvaraje kṣetre sarvaṃ no brūhi vistarāt

// sūta uvāca // //
asti sāgaraparyaṃte viṭaṃkapuramuttamam //
samudravīcisaṃsaktaproccaprākāramaṇḍanam

tatrābhūdbrāhmaṇaḥ kaścitkuṣṭhavyādhisamanvitaḥ //
pūrvakarmavipākena yauvanesamupasthite

tasya bhāryā'bhavatsādhvī kulīnā śīlamaṃḍanā //
tathābhūtamapi prāyaḥ sā paśyati yathā smaram

auṣadhāni vicitrāṇi mahārghyāṇyapi cādade //
tadarthamupalepāṃśca pathyāni vividhāni ca

tathā bhiṣagvarānnityamānināya ca sādaram //
tadarthe na guṇastasya tathāpi syāccharīrajaḥ

yathāyathā sa gṛhṇāti bheṣajāni dvijottamāḥ //
kuṣṭhena sarvagātreṣu vyāpyate ca tathātathā

athaivaṃ vartamānasya tasya vipravarasya ca //
gṛhe'tithiḥ samāyātaḥ kaścitpāṃthaḥ śramānvitaḥ

atha vipraṃ gṛhaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā tasya satī priyā //
ajñātamapisadbhaktyā sūpacārairatoṣayat

atha taṃ snātamācāṃtaṃ kṛtāhāraṃ dvijottamam //
viśrāntaṃ śayane vipraḥ provāca sa gṛhādhipaḥ

tejo'nvitaṃ yathā bhānuṃ rūpaudāryaguṇānvitam //
yauvane vartamānaṃ ca mūrtaṃ kāmamivāparam

// kuṣṭhyuvāca // //
kuta āgamyate vipra kva yāsyasi vadā'dhunā //
evaṃ lāvaṇyayukto'pi kimekākī yathārtibhāk

// pathika uvāca // //
asti kāntīpurīnāma puraṃdarapurī yathā //
susthitaiḥ sevitā nityaṃ janairdharmavratānvitaiḥ

tasyāmahaṃ kṛtāvāso gṛhasthāśramamāvahan //
grastaḥ kuṣṭhena raudreṇa yathā tvaṃ dvijasattama

tataḥ śrutaṃ mayā tāvatpurāṇe skāndasaṃjñite //
bhāskaratritayaṃ bhūmau sarvavyādhivināśanam

tato nirvedamāpanno bheṣajaiḥ kleśitaściram //
kṣāraiścāmlaiḥ kaṣāyaiśca kaṭukairatha tiktakaiḥ

tato viniścayaṃ citte kṛtvā gṛhya dhanaṃ mahat //
muṇḍīrasvāminaṃ gatvā sthitastasyaiva sannidhau

tataḥ prātaḥ samutthāya nityaṃ paśyāmi taṃ vibhum //
pūjayāmi svaśaktyā ca praṇamāmi tataḥ param

sūryavāre viśeṣeṇa nirāhāro yatendriyaḥ //
karomi jāgaraṃ rātrau gītavāditraniḥsvanaiḥ

tataḥ saṃvatsarasyāṃte taṃ praṇamya dinādhipam //
kālapriyaṃ tataḥ paścācchraddhayā parayā yutaḥ

tenaiva vidhinā vipra tasyāpi divaseśituḥ //
pūjāṃ karomi madhyāhne śraddhā pūtena cetasā

tato'pi vatsarasyāṃte taṃ praṇamyātha śaktitaḥ //
mūlasthānaṃ gato devamaparasyāṃ diśi sthitam

tenaiva vidhinā pūjā tasyāpi vihitā mayā //
saṃdhyākāle dvijaśreṣṭha yāvatsaṃvatsaraṃ sthitaḥ

tataḥ saṃvatsarasyāṃte svapne māṃ bhāskaro'bravīt //
sametya prahasanvipraḥ saṃprahṛṣṭena cetasā

parituṣṭo'smi te vipra karmaṇā'nena bhaktitaḥ //
mamārādhanajenaiva tasmātkuṣṭhaṃ prayātu te

gaccha śīghraṃ dvijaśreṣṭha śrāṃto'si nijamaṃdiram //
paśya baṃdhujanaṃ sarvaṃ sotkaṇṭhaṃ tatkṛte sthitam

tvayā hṛtaṃ purā rukmaṃ brāhmaṇasya mahātmanaḥ //
tena karmavipākena kuṣṭhavyādhirupasthitaḥ

sa mayā nāśitastubhyaṃ prahṛṣṭenādhunā dvija //
etajjñātvā na kartavyaṃ suvarṇaharaṇaṃ punaḥ

dṛśyante ye narā loke kuṣṭhavyādhisamākulāḥ //
suvarṇaharaṇaṃ sarvaistaiḥ kṛtaṃ pāpakarmabhiḥ

tasmāddeyaṃ yathāśaktyā na steyaṃ kanakaṃ budhaiḥ //
icchadbhiḥ paramaṃ saukhyaṃ svaśarīrasya śāśvatam

evamuktvā sahasrāṃśustataścādarśanaṃ gataḥ //
ahaṃ ca vismayāviṣṭaḥ protthitaḥ śayanāddrutam //

yāvatpaśyāmi dehaṃ svaṃ kuṣṭhavyādhiparicyutam //
dvādaśārkaprabhaṃ divyaṃ yathā tvaṃ paśyase dvija

tasmāttvamapi vipreṃdra bhaktyā tadbhāskaratrayam //
anena vidhinā paśya yena kuṣṭhaṃ praśāmyati

kimauṣadhaiḥ kimāhāṃraiḥ kaṭukairapi yojitaiḥ //
sarvavyādhipraṇāśeśe sthite'sminbhāskaratraye

svasti te'stu gamiṣyāmi sāṃprataṃ tāṃ purīṃ prati //
gṛhe'dya tava viśrāṃto yathā vipra nije gṛhe

evamuktaḥ sa pāṃthena tena vipraḥ sa kuṣṭhabhāk //
vīkṣāṃcakre tato vaktraṃ svapatnyā duḥkhasaṃyutaḥ

sā'bravīdyuktamuktaṃ te pāṃthenānena vallabha //
tasmāttatra drutaṃ gaccha yatra tadbhāskaratrayam

ahaṃ tvayā samaṃ tatra śuśrūṣāniratā satī //
gamiṣyāmi na saṃdehastasmādgaccha drutaṃ vibho

evamuktastayā so'tha vittamādāya bhūriśaḥ //
prasthitaḥ kāṃtayā sārdhaṃ muṇḍīrasvāminaṃ prati

pratijñayā gamiṣyāmi draṣṭuṃ taddevatātrayam//
muṃḍīraṃ kālanāthaṃ ca mūla sthānaṃ ca bhāskaram

tataḥ kṛcchreṇa mahatā kuṣṭhavyādhisamākulaḥ //
hāṭakeśvaraje kṣetre saṃprāptaḥ sa dvijottamāḥ

taddṛṣṭvā sumahatkṣetraṃ tāpasaughaniṣevitam //
nirviṇṇaḥ kuṣṭharogeṇa pathi śrāṃto'bravītpriyām

ahaṃ nirvedamāpanno rogeṇātha bubhukṣayā //
muṇḍīrasvāminaṃ yāvanna śakromi prasarpitum

tasmādatraiva dehaṃ svaṃ vihāsyāmi na saṃśayaḥ //
tvaṃ gaccha svagṛhaṃ kāṃte sārthamāsādya śobhanam

// patnyuvāca // //
abhukte tvayi no bhuktaṃ kadācitkāṃta vai mayā //
ekāṃte'pi mahābhāga na suptaṃ jāgrati tvayi

tasmādetanmahākṣetraṃ saṃprāpya tvāṃ vyavasthitam//
paralokāya saṃtyajya kathaṃ gacchāmyahaṃ gṛham

darśayiṣye mukhaṃ teṣāṃ tvayā hīnā ahaṃ katham //
bāṃdhavānāṃ gurūṇāṃ ca anyeṣāṃ sudṛdā mapi

tasmāttvayā samaṃ nātha pravekṣyāmi hutāśanam //
snehapāśavinirbaddhā satyenātmānamālabhe

yāvatastava saṃjātā upavāsā mahāmate//
tāvaṃtaśca tathāsmākaṃ kathaṃ gacchāmi tadgṛham

evaṃ tasyā viditvā sa niścayaṃ brāhmaṇastadā //
citiṃ kṛtvā tu dāhārthaṃ tayā sārdhe tato'viśat //

bhāskaraṃ manasi dhyātvā yāvadagniṃ samādade //
tāvatpaśyati cāgrasthaṃ sudīptaṃ puruṣatrayam

taddṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ ka ete puruṣāstrayaḥ//
na kadācinmayā dṛṣṭā īdṛktejaḥsamanvitāḥ

// puruṣā ūcuḥ // //
mā tvaṃ mṛtyupathaṃ gaccha kṛtvā vairāgyamākulaḥ //
vyāvṛtya svagṛhaṃ gaccha sva bhāryāsahito dvija

// brāhmaṇa uvāca // //
pratijñāya mayā pūrva gṛhaṃ muktaṃ nijaṃ yataḥ //
muṇḍīrasvāminaṃ dṛṣṭvā tathā'nyaṃ kālavallabham //

mūlasthānaṃ ca kartavyaṃ tataḥ sasyaprabhakṣaṇam //
so'haṃ tānavilokyātha kathaṃ gacchāmi mandiram //
bhakṣayāmi tathā sasyaṃ tena tyakṣyāmi jīvitam

// puruṣā ūcuḥ // //
vayaṃ te bhāskarā brahmaṃstrayo'traiva samāgatāḥ //
tvadbhaktyākṛṣṭamanaso brūhi kiṃ karavāmahe

//
// brāhmaṇa uvāca // //
yadi yūyaṃ samāyātāḥ svayameva mamāṃtikam //
trayo'pi bhāskarā nāśameṣa kuṣṭhaḥ pragacchatu

tathā'traiva sadā stheyaṃ kṣetre yuṣmābhireva hi //
sāṃnidhyaṃ triṣu lokeṣu gantavyaṃ ca yathā purā

// bhāskarā ūcuḥ // //
evaṃ vipra kariṣyāmaḥ sthāsyāmo 'tra sadā vayam //
tvaṃ cāpi roganirmuktaḥ sukhaṃ prāpsyasyanuttamam

prāsādatritayaṃ tasmādasmadarthaṃ nirūpaya //
yena trikālamāsādya gacchāmaḥ saṃnidhiṃ dvija

evamuktvā tu te sarve gatāścāddarśanaṃ tataḥ //
so'pi paśyati kāyaṃ svaṃ yāvadrogavivarjitam

dvādaśārka pratīkāśaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam //
tataḥ provāca tāṃ bhāryāṃ vinayāvanatāṃ sthitām

paśya tvaṃ subhrūrme gātraṃ yādṛgrūpaṃ punaḥ sthitam //
prasādāddevadevasya bhāskarasyāṃśumālinaḥ

so'hamatra sthito nityaṃ pūjayiṣyāmi bhāskaram //
na yāsyāmi punaḥ sadma satyametanmayoditam

evamuktvā sa viprendrastasminkṣetre suśobhane//
prāsādatritayaṃ ramyaṃ nirmame bhaktisaṃyutaḥ

/
muṇḍīrasvāminaścaikamanyatkālapriyasya ca//
mūlasthānasya cānyattu satpatākāvibhūṣitam

/
trayāṇāmapi teṣāṃ tu sādhvarcāḥ śāstrasūcitāḥ//
sthāpayāmāsa sūryāṇāṃ hastārke sūryavāsare /// ७२ //
tatastāḥ puṣpadhūpādyaiḥ samabhyarcya ciraṃ dvijaḥ //
trisaṃdhyaṃ kramaśaḥ prāpto dehāṃte bhāskarālayam

// sūta uvāca // //
evaṃ te tatra saṃjātāstrayo'pi dvijasattamāḥ //
bhāskarā bhaktalokasya sarvavyādhivināśakāḥ

yastānpaśyati kāle sve yathokte sūraryavāsare //
sa vāṃchitām̐llabhetkāmāndurlabhānapi mānavaiḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye muṃḍīrakālapriyamūlasthānapratiṣṭhāvarṇanaṃnāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ