સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.76

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ ભાસ્કરત્રિતયં શુભમ્ ॥
યૈસ્તુષ્ટૈસ્ત્રિષુ લોકેષુ માનવો મુક્તિમાપ્નુયાત્

મુણ્ડીરં પ્રથમં તત્ર કાલપ્રિયં તથાપરમ્ ॥
મૂલસ્થાનં તૃતીયં ચ સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્

તત્ર સંક્રમતે સૂર્યો મુંડીરે રજનીક્ષયે ॥
કાલપ્રિયે ચ મધ્યાહ્ને મૂલસ્થાને ક્ષપાગમે

તસ્મિન્કાલે નરો ભક્ત્યા પશ્યેદપ્યેકમેવચ ॥
કૃતક્ષણો નરો મોક્ષં સત્યં યાતિ ન સંશયઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
મુંડીરઃ પૂર્વદિગ્ભાગે ધરિત્ર્યાઃ શ્રૂયતે કિલ ॥
મધ્યે કાલપ્રિયો દેવો મૂલસ્થાનં તદન્તરે

તત્કથં તે ત્રયસ્તત્ર સંજાતાઃ સૂત ભાસ્કરાઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સર્વં નો બ્રૂહિ વિસ્તરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ સાગરપર્યંતે વિટંકપુરમુત્તમમ્ ॥
સમુદ્રવીચિસંસક્તપ્રોચ્ચપ્રાકારમણ્ડનમ્

તત્રાભૂદ્બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્કુષ્ઠવ્યાધિસમન્વિતઃ ॥
પૂર્વકર્મવિપાકેન યૌવનેસમુપસ્થિતે

તસ્ય ભાર્યાઽભવત્સાધ્વી કુલીના શીલમંડના ॥
તથાભૂતમપિ પ્રાયઃ સા પશ્યતિ યથા સ્મરમ્

ઔષધાનિ વિચિત્રાણિ મહાર્ઘ્યાણ્યપિ ચાદદે ॥
તદર્થમુપલેપાંશ્ચ પથ્યાનિ વિવિધાનિ ચ

તથા ભિષગ્વરાન્નિત્યમાનિનાય ચ સાદરમ્ ॥
તદર્થે ન ગુણસ્તસ્ય તથાપિ સ્યાચ્છરીરજઃ

યથાયથા સ ગૃહ્ણાતિ ભેષજાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કુષ્ઠેન સર્વગાત્રેષુ વ્યાપ્યતે ચ તથાતથા

અથૈવં વર્તમાનસ્ય તસ્ય વિપ્રવરસ્ય ચ ॥
ગૃહેઽતિથિઃ સમાયાતઃ કશ્ચિત્પાંથઃ શ્રમાન્વિતઃ

અથ વિપ્રં ગૃહં પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા તસ્ય સતી પ્રિયા ॥
અજ્ઞાતમપિસદ્ભક્ત્યા સૂપચારૈરતોષયત્

અથ તં સ્નાતમાચાંતં કૃતાહારં દ્વિજોત્તમમ્ ॥
વિશ્રાન્તં શયને વિપ્રઃ પ્રોવાચ સ ગૃહાધિપઃ

તેજોઽન્વિતં યથા ભાનું રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતમ્ ॥
યૌવને વર્તમાનં ચ મૂર્તં કામમિવાપરમ્

॥ કુષ્ઠ્યુવાચ ॥ ॥
કુત આગમ્યતે વિપ્ર ક્વ યાસ્યસિ વદાઽધુના ॥
એવં લાવણ્યયુક્તોઽપિ કિમેકાકી યથાર્તિભાક્

॥ પથિક ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ કાન્તીપુરીનામ પુરંદરપુરી યથા ॥
સુસ્થિતૈઃ સેવિતા નિત્યં જનૈર્ધર્મવ્રતાન્વિતૈઃ

તસ્યામહં કૃતાવાસો ગૃહસ્થાશ્રમમાવહન્ ॥
ગ્રસ્તઃ કુષ્ઠેન રૌદ્રેણ યથા ત્વં દ્વિજસત્તમ

તતઃ શ્રુતં મયા તાવત્પુરાણે સ્કાન્દસંજ્ઞિતે ॥
ભાસ્કરત્રિતયં ભૂમૌ સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્

તતો નિર્વેદમાપન્નો ભેષજૈઃ ક્લેશિતશ્ચિરમ્ ॥
ક્ષારૈશ્ચામ્લૈઃ કષાયૈશ્ચ કટુકૈરથ તિક્તકૈઃ

તતો વિનિશ્ચયં ચિત્તે કૃત્વા ગૃહ્ય ધનં મહત્ ॥
મુણ્ડીરસ્વામિનં ગત્વા સ્થિતસ્તસ્યૈવ સન્નિધૌ

તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય નિત્યં પશ્યામિ તં વિભુમ્ ॥
પૂજયામિ સ્વશક્ત્યા ચ પ્રણમામિ તતઃ પરમ્

સૂર્યવારે વિશેષેણ નિરાહારો યતેન્દ્રિયઃ ॥
કરોમિ જાગરં રાત્રૌ ગીતવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ

તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે તં પ્રણમ્ય દિનાધિપમ્ ॥
કાલપ્રિયં તતઃ પશ્ચાચ્છ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

તેનૈવ વિધિના વિપ્ર તસ્યાપિ દિવસેશિતુઃ ॥
પૂજાં કરોમિ મધ્યાહ્ને શ્રદ્ધા પૂતેન ચેતસા

તતોઽપિ વત્સરસ્યાંતે તં પ્રણમ્યાથ શક્તિતઃ ॥
મૂલસ્થાનં ગતો દેવમપરસ્યાં દિશિ સ્થિતમ્

તેનૈવ વિધિના પૂજા તસ્યાપિ વિહિતા મયા ॥
સંધ્યાકાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ યાવત્સંવત્સરં સ્થિતઃ

તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે સ્વપ્ને માં ભાસ્કરોઽબ્રવીત્ ॥
સમેત્ય પ્રહસન્વિપ્રઃ સંપ્રહૃષ્ટેન ચેતસા

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વિપ્ર કર્મણાઽનેન ભક્તિતઃ ॥
મમારાધનજેનૈવ તસ્માત્કુષ્ઠં પ્રયાતુ તે

ગચ્છ શીઘ્રં દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રાંતોઽસિ નિજમંદિરમ્ ॥
પશ્ય બંધુજનં સર્વં સોત્કણ્ઠં તત્કૃતે સ્થિતમ્

ત્વયા હૃતં પુરા રુક્મં બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ॥
તેન કર્મવિપાકેન કુષ્ઠવ્યાધિરુપસ્થિતઃ

સ મયા નાશિતસ્તુભ્યં પ્રહૃષ્ટેનાધુના દ્વિજ ॥
એતજ્જ્ઞાત્વા ન કર્તવ્યં સુવર્ણહરણં પુનઃ

દૃશ્યન્તે યે નરા લોકે કુષ્ઠવ્યાધિસમાકુલાઃ ॥
સુવર્ણહરણં સર્વૈસ્તૈઃ કૃતં પાપકર્મભિઃ

તસ્માદ્દેયં યથાશક્ત્યા ન સ્તેયં કનકં બુધૈઃ ॥
ઇચ્છદ્ભિઃ પરમં સૌખ્યં સ્વશરીરસ્ય શાશ્વતમ્

એવમુક્ત્વા સહસ્રાંશુસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
અહં ચ વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રોત્થિતઃ શયનાદ્દ્રુતમ્ ॥

યાવત્પશ્યામિ દેહં સ્વં કુષ્ઠવ્યાધિપરિચ્યુતમ્ ॥
દ્વાદશાર્કપ્રભં દિવ્યં યથા ત્વં પશ્યસે દ્વિજ

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રેંદ્ર ભક્ત્યા તદ્ભાસ્કરત્રયમ્ ॥
અનેન વિધિના પશ્ય યેન કુષ્ઠં પ્રશામ્યતિ

કિમૌષધૈઃ કિમાહાંરૈઃ કટુકૈરપિ યોજિતૈઃ ॥
સર્વવ્યાધિપ્રણાશેશે સ્થિતેઽસ્મિન્ભાસ્કરત્રયે

સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં તાં પુરીં પ્રતિ ॥
ગૃહેઽદ્ય તવ વિશ્રાંતો યથા વિપ્ર નિજે ગૃહે

એવમુક્તઃ સ પાંથેન તેન વિપ્રઃ સ કુષ્ઠભાક્ ॥
વીક્ષાંચક્રે તતો વક્ત્રં સ્વપત્ન્યા દુઃખસંયુતઃ

સાઽબ્રવીદ્યુક્તમુક્તં તે પાંથેનાનેન વલ્લભ ॥
તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગચ્છ યત્ર તદ્ભાસ્કરત્રયમ્

અહં ત્વયા સમં તત્ર શુશ્રૂષાનિરતા સતી ॥
ગમિષ્યામિ ન સંદેહસ્તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં વિભો

એવમુક્તસ્તયા સોઽથ વિત્તમાદાય ભૂરિશઃ ॥
પ્રસ્થિતઃ કાંતયા સાર્ધં મુણ્ડીરસ્વામિનં પ્રતિ

પ્રતિજ્ઞયા ગમિષ્યામિ દ્રષ્ટું તદ્દેવતાત્રયમ્॥
મુંડીરં કાલનાથં ચ મૂલ સ્થાનં ચ ભાસ્કરમ્

તતઃ કૃચ્છ્રેણ મહતા કુષ્ઠવ્યાધિસમાકુલઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સંપ્રાપ્તઃ સ દ્વિજોત્તમાઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા સુમહત્ક્ષેત્રં તાપસૌઘનિષેવિતમ્ ॥
નિર્વિણ્ણઃ કુષ્ઠરોગેણ પથિ શ્રાંતોઽબ્રવીત્પ્રિયામ્

અહં નિર્વેદમાપન્નો રોગેણાથ બુભુક્ષયા ॥
મુણ્ડીરસ્વામિનં યાવન્ન શક્રોમિ પ્રસર્પિતુમ્

તસ્માદત્રૈવ દેહં સ્વં વિહાસ્યામિ ન સંશયઃ ॥
ત્વં ગચ્છ સ્વગૃહં કાંતે સાર્થમાસાદ્ય શોભનમ્

॥ પત્ન્યુવાચ ॥ ॥
અભુક્તે ત્વયિ નો ભુક્તં કદાચિત્કાંત વૈ મયા ॥
એકાંતેઽપિ મહાભાગ ન સુપ્તં જાગ્રતિ ત્વયિ

તસ્માદેતન્મહાક્ષેત્રં સંપ્રાપ્ય ત્વાં વ્યવસ્થિતમ્॥
પરલોકાય સંત્યજ્ય કથં ગચ્છામ્યહં ગૃહમ્

દર્શયિષ્યે મુખં તેષાં ત્વયા હીના અહં કથમ્ ॥
બાંધવાનાં ગુરૂણાં ચ અન્યેષાં સુદૃદા મપિ

તસ્માત્ત્વયા સમં નાથ પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥
સ્નેહપાશવિનિર્બદ્ધા સત્યેનાત્માનમાલભે

યાવતસ્તવ સંજાતા ઉપવાસા મહામતે॥
તાવંતશ્ચ તથાસ્માકં કથં ગચ્છામિ તદ્ગૃહમ્

એવં તસ્યા વિદિત્વા સ નિશ્ચયં બ્રાહ્મણસ્તદા ॥
ચિતિં કૃત્વા તુ દાહાર્થં તયા સાર્ધે તતોઽવિશત્ ॥

ભાસ્કરં મનસિ ધ્યાત્વા યાવદગ્નિં સમાદદે ॥
તાવત્પશ્યતિ ચાગ્રસ્થં સુદીપ્તં પુરુષત્રયમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટઃ ક એતે પુરુષાસ્ત્રયઃ॥
ન કદાચિન્મયા દૃષ્ટા ઈદૃક્તેજઃસમન્વિતાઃ

॥ પુરુષા ઊચુઃ ॥ ॥
મા ત્વં મૃત્યુપથં ગચ્છ કૃત્વા વૈરાગ્યમાકુલઃ ॥
વ્યાવૃત્ય સ્વગૃહં ગચ્છ સ્વ ભાર્યાસહિતો દ્વિજ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રતિજ્ઞાય મયા પૂર્વ ગૃહં મુક્તં નિજં યતઃ ॥
મુણ્ડીરસ્વામિનં દૃષ્ટ્વા તથાઽન્યં કાલવલ્લભમ્ ॥

મૂલસ્થાનં ચ કર્તવ્યં તતઃ સસ્યપ્રભક્ષણમ્ ॥
સોઽહં તાનવિલોક્યાથ કથં ગચ્છામિ મન્દિરમ્ ॥
ભક્ષયામિ તથા સસ્યં તેન ત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્

॥ પુરુષા ઊચુઃ ॥ ॥
વયં તે ભાસ્કરા બ્રહ્મંસ્ત્રયોઽત્રૈવ સમાગતાઃ ॥
ત્વદ્ભક્ત્યાકૃષ્ટમનસો બ્રૂહિ કિં કરવામહે

॥
॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ યૂયં સમાયાતાઃ સ્વયમેવ મમાંતિકમ્ ॥
ત્રયોઽપિ ભાસ્કરા નાશમેષ કુષ્ઠઃ પ્રગચ્છતુ

તથાઽત્રૈવ સદા સ્થેયં ક્ષેત્રે યુષ્માભિરેવ હિ ॥
સાંનિધ્યં ત્રિષુ લોકેષુ ગન્તવ્યં ચ યથા પુરા

॥ ભાસ્કરા ઊચુઃ ॥ ॥
એવં વિપ્ર કરિષ્યામઃ સ્થાસ્યામો ઽત્ર સદા વયમ્ ॥
ત્વં ચાપિ રોગનિર્મુક્તઃ સુખં પ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમમ્

પ્રાસાદત્રિતયં તસ્માદસ્મદર્થં નિરૂપય ॥
યેન ત્રિકાલમાસાદ્ય ગચ્છામઃ સંનિધિં દ્વિજ

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ગતાશ્ચાદ્દર્શનં તતઃ ॥
સોઽપિ પશ્યતિ કાયં સ્વં યાવદ્રોગવિવર્જિતમ્

દ્વાદશાર્ક પ્રતીકાશં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ॥
તતઃ પ્રોવાચ તાં ભાર્યાં વિનયાવનતાં સ્થિતામ્

પશ્ય ત્વં સુભ્રૂર્મે ગાત્રં યાદૃગ્રૂપં પુનઃ સ્થિતમ્ ॥
પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય ભાસ્કરસ્યાંશુમાલિનઃ

સોઽહમત્ર સ્થિતો નિત્યં પૂજયિષ્યામિ ભાસ્કરમ્ ॥
ન યાસ્યામિ પુનઃ સદ્મ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એવમુક્ત્વા સ વિપ્રેન્દ્રસ્તસ્મિન્ક્ષેત્રે સુશોભને॥
પ્રાસાદત્રિતયં રમ્યં નિર્મમે ભક્તિસંયુતઃ

।
મુણ્ડીરસ્વામિનશ્ચૈકમન્યત્કાલપ્રિયસ્ય ચ॥
મૂલસ્થાનસ્ય ચાન્યત્તુ સત્પતાકાવિભૂષિતમ્

।
ત્રયાણામપિ તેષાં તુ સાધ્વર્ચાઃ શાસ્ત્રસૂચિતાઃ॥
સ્થાપયામાસ સૂર્યાણાં હસ્તાર્કે સૂર્યવાસરે ॥। ૭૨ ॥
તતસ્તાઃ પુષ્પધૂપાદ્યૈઃ સમભ્યર્ચ્ય ચિરં દ્વિજઃ ॥
ત્રિસંધ્યં ક્રમશઃ પ્રાપ્તો દેહાંતે ભાસ્કરાલયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તે તત્ર સંજાતાસ્ત્રયોઽપિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભાસ્કરા ભક્તલોકસ્ય સર્વવ્યાધિવિનાશકાઃ

યસ્તાન્પશ્યતિ કાલે સ્વે યથોક્તે સૂરર્યવાસરે ॥
સ વાંછિતાઁલ્લભેત્કામાન્દુર્લભાનપિ માનવૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મુંડીરકાલપ્રિયમૂલસ્થાનપ્રતિષ્ઠાવર્ણનંનામ ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ