Skanda Purana · Chapter 6.4
sūta uvāca/
triśaṃkuriti saṃcintya viśvāmitraṃ mahāmunim/
manasā suciraṃ kālaṃ tataścakre viniścayam
viśvāmitraṃ parityajya nānyosti bhuvanatraye/
yaḥ kuryānme paritrāṇaṃ duḥkhādasmātsudāruṇāt
kurukṣetraṃ samuddiśya pratasthe sa tataḥ param/
suśrāṃtaḥ kṣutpipāsārto mārgapṛcchāparāyaṇaḥ
tataḥ kālena saṃprāpya kurukṣetraṃ sa pārthivaḥ/
yatnenānveṣayāmāsa viśvāmitrāśramaṃ tataḥ
evaṃ cānveṣamāṇena tena bhūmibhṛtā tadā/
sudūrādeva saṃdṛṣṭaṃ nīladrumakadambakam
upariṣṭādbakairhaṃsairbhramamāṇaiḥ samaṃtataḥ/
āṭibhirmadgubhiścaiva samantājjalapakṣibhiḥ
sa matvā salilaṃ tatra pipāsārto mahīpatiḥ/
pratasthe satvaro hṛṣṭo jalavātahṛtaklamaḥ
athāpaśyanmanohāri saumyasattvaniṣevitam/
āśramaṃ naditīrasthaṃ manaḥśokavināśanam
puṣpitaiḥ phalitairvṛkṣaiḥ samaṃtātparivāritam/
vividhairmadhurārāvairnāditaṃ vihagottamaiḥ
krīḍaṃti nakulāḥ sarpairūlūkā yatra vāyasaiḥ/
mūṣakairvṛṣadaṃśāśca dvīpino vividhairmṛgaiḥ
athāpaśyannadītīre sa tapasvigaṇāvṛtam/
svādhyāyanirataṃ dāṃtaṃ viśvāmitraṃ taponidhinam
tejasā tapasātīva dīpyamānamivānalam/
cīravalkalasaṃvītaṃ śālavṛkṣaṃ samāśritam
atha gatvā sa rājendro dūrastho'pi praṇamya tam/
aṣṭāṃgena praṇāmena svanāma parikīrtayan
tathānyānapi tacchiṣyānkṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ/
yathākramaṃ yathājyeṣṭhaṃ śraddhayā parayā yutaḥ
dhūlidhūsaritāṃgaṃ taṃ te tu dṛṣṭvā mahīpatim/
caṃḍāla iti manvānāścihnairgātrasamudbhavaiḥ
bhartsayāmāsurevātha vacanaiḥ paruṣākṣaraiḥ/
dhikchabdaiśca tathaivānye yāhiyāhīti cāsakṛt
kastvaṃ pāpeha saṃprāpto munīnāmāśramottame/
vedadhvanisamākīrṇe sādhūnāmapi durlabhe
tasmādgaccha drutaṃ yāvanna kaścittāpasastava/
dattvā śāpaṃ karotyāśu prāṇānāmapi saṃkṣayam
triśaṃkuruvāca/
triśaṃkurnāma bhūpo'haṃ sūryavaṃśasamudbhavaḥ/
śapto vasiṣṭhaputraiśca caṃḍālatve niyojitaḥ
so'haṃ śaraṇamāpannaḥ śāpamuktyai dvijottamāḥ/
viśvāmitraṃ jaganmitraṃ nānyā me'sti gatiḥ parā
viśvāmitra uvāca/
vasiṣṭhasya bhavānyājyastatputrāṇāṃ viśeṣataḥ/
tatkasmādīdṛśe pāpe taistvamadya niyojitaḥ
ko'parādhastvayā teṣāṃ kṛtaḥ pārthivasattama/
prāṇadrohaḥ kṛtaḥ kiṃ vā dāradharṣaṇasaṃbhavaḥ
triśaṃkuruvāca/
anenaiva śarīreṇa svargāya gamanaṃ prati/
mayā saṃprārthito yajño vasiṣṭhānmunisattamāt
tenoktaṃ na sa yajño'sti yena svarge pragamyate/
anenaiva śarīreṇa muktvā dehāṃtaraṃ nṛpa
tacchrutvā sa mayā prokto yadi māṃ na nayiṣyati/
svargaṃ cānena kāyena sadyo yajñaprabhāvataḥ
tadanyaṃ gurumevādya kartāhaṃ nāsti saṃśayaḥ/
etajjñātvā muniḥ prāha yatkṣemaṃ tatsamācara
tato'haṃ tena saṃtyaktastatputrānprāpya niṣṭhurān/
proktavānatha tatsarvaṃ yadvasiṣṭhasya kīrtitam
tatastaiḥ śokasaṃtaptaiḥ śaptosmi munisattama/
nītaścemāṃ daśāṃ pāpāṃ caṃḍālatve niyojitaḥ
so'haṃ tvāṃ manasā dhyātvā sudūrādiharāgataḥ(?)/
āśāṃ garīyasīṃ kṛtvā kurukṣetre munīśvara
nāsādhyaṃ vidyate kiṃcittriṣu lokeṣu te mune/
tasmātkuru pratīkāraṃ duḥkhitasya mamādhunā
sūta uvāca/
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro munīśvaraḥ/
vasiṣṭhaspardhayovāca munimadhye vyavasthitaḥ
ahaṃ tvāṃ yājayiṣyāmi tena yajñena pārthiva/
gacchasi tridivaṃ yena iṣṭamātreṇa tatkṣaṇāt
tvamevaṃ vihito bhūpa vāsiṣṭhairaṃtyajastu taiḥ/
mayā bhūyo'pi bhūpālaḥ kartavyo nātra saṃśayaḥ
tasmādāgaccha bhūpāla tīrthayātrāṃ mayā saha/
kuru tīrthaprabhāveṇa yena tvaṃ syāḥ śuciḥ punaḥ
tathā yajñakriyārhaśca caṃḍālatvavivarjitaḥ/
nāsti tatpātakaṃ yacca tīrthasnānānna naśyati
sūta uvāca/
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā gādhiputro munīśvaraḥ/
triśaṃkuṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tīrthayātrāmathāvrajat
kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ prabhāse kurujāṃgale/
pṛthūdake gayāśīrṣe naimiṣe puṣkaratraye
vārāṇasyāṃ prayāge ca kedāre śravaṇe nade/
citrakūṭe ca gokarṇe śāligrāme'caleśvare
śuklatīrthe surājyākhye dṛṣadvati nade śubhe/
athānyeṣu supuṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca
evaṃ tasya nareṃdrasya sārdhaṃ tena mahātmanā/
atikrāṃto mahānkālo bhramamāṇasya bhūtale
mucyate na ca pāpena caṃḍālatvena sa dvijāḥ/
evaṃvidheṣu tīrtheṣu snātopi ca pṛthakpṛthak
tataḥ kramātsamāyātaḥ so'rbudaṃ parvataṃ prati/
tatrāruhya samālokya pāpaghnamacaleśvaram
yāvadāyatanāttasmānnirgacchati munīśvaraḥ/
tāvattenekṣito nāmamārkaṃḍo munisattamaḥ
so'pi dṛṣṭvā jaganmitraṃ viśvāmitraṃ munīśvaram/
provācātha kutaḥ prāptaḥ sāṃprataṃ tvaṃ munīśvara
ko'yaṃ tavānugo raudro dṛśyate cāṃtyajākṛtiḥ/
etatsarvaṃ samācakṣva pṛcchato mama sanmune
viśvāmitra uvāca/
eṣa pārthivaśārdūlastriśaṃkuriti viśrutaḥ/
vasiṣṭhasya sutairnītaścaṃḍālatvaṃ prakopataḥ
mayā cāsya pratijñātaṃ saptadvīpavatīṃ mahīm/
prabhramiṣyāmyahaṃ yāvanmedhyatvaṃ tvamupeṣyasi
bhrāṃto'haṃ bhūtale yāni tīrthānyāyatanāni ca/
nacaiṣa medhyatāṃ prāptaḥ pariśrāṃtosmi sāṃpratam
tasmātsarvāṃ mahīṃ tyaktvā lajjayā parayā yutaḥ/
dvīpānmahārṇavāṃstyaktvā saṃprayāsyāmyataḥ param
mā vasiṣṭhasya putrāṇāmupahāsapadaṃ gataḥ/
pratijñārahito vipra satyamedbravīmyaham
śrīmārkaṃḍeya uvāca/
yadyevaṃ muniśārdūla kuruṣva vacanaṃ mama/
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ mā tyaktvā kutracidvraja
etasmātparvatātkṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam/
asti nairṛtadigbhāge deśe cānartasaṃjñake
tatrādyaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ hāṭakena surottamaiḥ/
yattatsaṃkīrtyate loke pātāle hāṭakeśvaram
pātālajāhnavītoyaṃ yatraivāsti dvijottama/
uddhṛte śaṃbhunā liṃge viniṣkrāṃtaṃ rasātalāt
tatra praviśya yatnena pātālaṃ vasudhādhipaḥ/
karotu jāhnavītoye snānaṃ śraddhāsamanvitaḥ
paścātpaśyatu talliṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam/
bhaviṣyati tataḥ śuddhaścaṃḍālatvavivarjitaḥ
tvamapi prāpsyasi śreyaḥ paraṃ hṛdayasaṃsthitam/
tatonyadapi yatkiṃcittatraiva tapasi sthitaḥ
sūta uvāca/
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro munīśvaraḥ/
triśaṃkunā samāyukto gatastatra drutaṃ tataḥ
pātāle devamārgeṇa praviśya nṛpasattamam/
triśaṃkuṃ snāpayāmāsa vidhidṛṣṭena karmaṇā
snātamātrotha rājā sa hāṭakeśvadarśanāt/
caṃḍālatvena nirmukto babhūvārkasamadyutiḥ
tatastaṃ sa muniḥ prāha praṇataṃ gatakalmaṣam/
diṣṭyā muktosi rājeṃdra caṃḍālatvena sāṃpratam
diṣṭyā prāptaḥ paraṃ tejo diṣṭyā prāptaḥ paraṃ tapaḥ/
tasmādyajasva satreṇa vidhivaddakṣiṇāvatā
yena saṃprāpsyase siddhiṃ nityaṃ yā hṛdaye sthitā/
tvatkṛte prārthayiṣyāmi svayaṃ gatvā pitāmaham
makhāṃśaṃ sarvadevādyo yena gṛhṇāti te makhe/
tasmādatraiva saṃbhārānsarvānyajñasamudbhavān/
ānaya brahmalokācca yāvadāgamanaṃ mama
bāḍhamityeva so'pyāha sa muniḥ saṃśitavrataḥ/
pitāmahamupāgamya praṇipatyābravīdvacaḥ
yājayiṣyāmyahaṃ bhūpaṃ triśaṃkuṃ prapitāmaha/
mānuṣeṇa śarīreṇa yena gacchati te padam
tasmādāgaccha tatra tvaṃ yajñavāṭaṃ pitāmaha/
sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ śivaviṣṇupuraḥsaraiḥ
pragṛhāṇa svahastena yajñabhāgaṃ yathocitam/
saśarīro divaṃ yāti yenāsau tvatprasādataḥ
brahmovāca/
na yajñakarmaṇā svargaḥsvena kāyena labhyate/
muktvā dehāṃtaraṃ brahmaṃstasmānmaivaṃ vadasva mām
vayamagnimukhāḥ sarve havirgṛhṇāmahe makhe/
vedoktavidhinā samyagyajamānahitāya vai
tasmādvahnimukhe bhūyaḥ sa juhoti havirdvija/
tataḥ saṃprāpsyati svargaṃ tvatprasādādasaṃśayam
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye triśaṃkūpākhyāne viśvāmitrakṛtatriśaṃkuyājanopakramavarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0