સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.4

સૂત ઉવાચ।
ત્રિશંકુરિતિ સંચિન્ત્ય વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્।
મનસા સુચિરં કાલં તતશ્ચક્રે વિનિશ્ચયમ્

વિશ્વામિત્રં પરિત્યજ્ય નાન્યોસ્તિ ભુવનત્રયે।
યઃ કુર્યાન્મે પરિત્રાણં દુઃખાદસ્માત્સુદારુણાત્

કુરુક્ષેત્રં સમુદ્દિશ્ય પ્રતસ્થે સ તતઃ પરમ્।
સુશ્રાંતઃ ક્ષુત્પિપાસાર્તો માર્ગપૃચ્છાપરાયણઃ

તતઃ કાલેન સંપ્રાપ્ય કુરુક્ષેત્રં સ પાર્થિવઃ।
યત્નેનાન્વેષયામાસ વિશ્વામિત્રાશ્રમં તતઃ

એવં ચાન્વેષમાણેન તેન ભૂમિભૃતા તદા।
સુદૂરાદેવ સંદૃષ્ટં નીલદ્રુમકદમ્બકમ્

ઉપરિષ્ટાદ્બકૈર્હંસૈર્ભ્રમમાણૈઃ સમંતતઃ।
આટિભિર્મદ્ગુભિશ્ચૈવ સમન્તાજ્જલપક્ષિભિઃ

સ મત્વા સલિલં તત્ર પિપાસાર્તો મહીપતિઃ।
પ્રતસ્થે સત્વરો હૃષ્ટો જલવાતહૃતક્લમઃ

અથાપશ્યન્મનોહારિ સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતમ્।
આશ્રમં નદિતીરસ્થં મનઃશોકવિનાશનમ્

પુષ્પિતૈઃ ફલિતૈર્વૃક્ષૈઃ સમંતાત્પરિવારિતમ્।
વિવિધૈર્મધુરારાવૈર્નાદિતં વિહગોત્તમૈઃ

ક્રીડંતિ નકુલાઃ સર્પૈરૂલૂકા યત્ર વાયસૈઃ।
મૂષકૈર્વૃષદંશાશ્ચ દ્વીપિનો વિવિધૈર્મૃગૈઃ

અથાપશ્યન્નદીતીરે સ તપસ્વિગણાવૃતમ્।
સ્વાધ્યાયનિરતં દાંતં વિશ્વામિત્રં તપોનિધિનમ્

તેજસા તપસાતીવ દીપ્યમાનમિવાનલમ્।
ચીરવલ્કલસંવીતં શાલવૃક્ષં સમાશ્રિતમ્

અથ ગત્વા સ રાજેન્દ્રો દૂરસ્થોઽપિ પ્રણમ્ય તમ્।
અષ્ટાંગેન પ્રણામેન સ્વનામ પરિકીર્તયન્

તથાન્યાનપિ તચ્છિષ્યાન્કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ।
યથાક્રમં યથાજ્યેષ્ઠં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

ધૂલિધૂસરિતાંગં તં તે તુ દૃષ્ટ્વા મહીપતિમ્।
ચંડાલ ઇતિ મન્વાનાશ્ચિહ્નૈર્ગાત્રસમુદ્ભવૈઃ

ભર્ત્સયામાસુરેવાથ વચનૈઃ પરુષાક્ષરૈઃ।
ધિક્છબ્દૈશ્ચ તથૈવાન્યે યાહિયાહીતિ ચાસકૃત્

કસ્ત્વં પાપેહ સંપ્રાપ્તો મુનીનામાશ્રમોત્તમે।
વેદધ્વનિસમાકીર્ણે સાધૂનામપિ દુર્લભે

તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં યાવન્ન કશ્ચિત્તાપસસ્તવ।
દત્ત્વા શાપં કરોત્યાશુ પ્રાણાનામપિ સંક્ષયમ્

ત્રિશંકુરુવાચ।
ત્રિશંકુર્નામ ભૂપોઽહં સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ।
શપ્તો વસિષ્ઠપુત્રૈશ્ચ ચંડાલત્વે નિયોજિતઃ

સોઽહં શરણમાપન્નઃ શાપમુક્ત્યૈ દ્વિજોત્તમાઃ।
વિશ્વામિત્રં જગન્મિત્રં નાન્યા મેઽસ્તિ ગતિઃ પરા

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ।
વસિષ્ઠસ્ય ભવાન્યાજ્યસ્તત્પુત્રાણાં વિશેષતઃ।
તત્કસ્માદીદૃશે પાપે તૈસ્ત્વમદ્ય નિયોજિતઃ

કોઽપરાધસ્ત્વયા તેષાં કૃતઃ પાર્થિવસત્તમ।
પ્રાણદ્રોહઃ કૃતઃ કિં વા દારધર્ષણસંભવઃ

ત્રિશંકુરુવાચ।
અનેનૈવ શરીરેણ સ્વર્ગાય ગમનં પ્રતિ।
મયા સંપ્રાર્થિતો યજ્ઞો વસિષ્ઠાન્મુનિસત્તમાત્

તેનોક્તં ન સ યજ્ઞોઽસ્તિ યેન સ્વર્ગે પ્રગમ્યતે।
અનેનૈવ શરીરેણ મુક્ત્વા દેહાંતરં નૃપ

તચ્છ્રુત્વા સ મયા પ્રોક્તો યદિ માં ન નયિષ્યતિ।
સ્વર્ગં ચાનેન કાયેન સદ્યો યજ્ઞપ્રભાવતઃ

તદન્યં ગુરુમેવાદ્ય કર્તાહં નાસ્તિ સંશયઃ।
એતજ્જ્ઞાત્વા મુનિઃ પ્રાહ યત્ક્ષેમં તત્સમાચર

તતોઽહં તેન સંત્યક્તસ્તત્પુત્રાન્પ્રાપ્ય નિષ્ઠુરાન્।
પ્રોક્તવાનથ તત્સર્વં યદ્વસિષ્ઠસ્ય કીર્તિતમ્

તતસ્તૈઃ શોકસંતપ્તૈઃ શપ્તોસ્મિ મુનિસત્તમ।
નીતશ્ચેમાં દશાં પાપાં ચંડાલત્વે નિયોજિતઃ

સોઽહં ત્વાં મનસા ધ્યાત્વા સુદૂરાદિહરાગતઃ(?)।
આશાં ગરીયસીં કૃત્વા કુરુક્ષેત્રે મુનીશ્વર

નાસાધ્યં વિદ્યતે કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ તે મુને।
તસ્માત્કુરુ પ્રતીકારં દુઃખિતસ્ય મમાધુના

સૂત ઉવાચ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રો મુનીશ્વરઃ।
વસિષ્ઠસ્પર્ધયોવાચ મુનિમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

અહં ત્વાં યાજયિષ્યામિ તેન યજ્ઞેન પાર્થિવ।
ગચ્છસિ ત્રિદિવં યેન ઇષ્ટમાત્રેણ તત્ક્ષણાત્

ત્વમેવં વિહિતો ભૂપ વાસિષ્ઠૈરંત્યજસ્તુ તૈઃ।
મયા ભૂયોઽપિ ભૂપાલઃ કર્તવ્યો નાત્ર સંશયઃ

તસ્માદાગચ્છ ભૂપાલ તીર્થયાત્રાં મયા સહ।
કુરુ તીર્થપ્રભાવેણ યેન ત્વં સ્યાઃ શુચિઃ પુનઃ

તથા યજ્ઞક્રિયાર્હશ્ચ ચંડાલત્વવિવર્જિતઃ।
નાસ્તિ તત્પાતકં યચ્ચ તીર્થસ્નાનાન્ન નશ્યતિ

સૂત ઉવાચ।
એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા ગાધિપુત્રો મુનીશ્વરઃ।
ત્રિશંકું પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તીર્થયાત્રામથાવ્રજત્

કુરુક્ષેત્રં સરસ્વત્યાં પ્રભાસે કુરુજાંગલે।
પૃથૂદકે ગયાશીર્ષે નૈમિષે પુષ્કરત્રયે

વારાણસ્યાં પ્રયાગે ચ કેદારે શ્રવણે નદે।
ચિત્રકૂટે ચ ગોકર્ણે શાલિગ્રામેઽચલેશ્વરે

શુક્લતીર્થે સુરાજ્યાખ્યે દૃષદ્વતિ નદે શુભે।
અથાન્યેષુ સુપુણ્યેષુ તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ

એવં તસ્ય નરેંદ્રસ્ય સાર્ધં તેન મહાત્મના।
અતિક્રાંતો મહાન્કાલો ભ્રમમાણસ્ય ભૂતલે

મુચ્યતે ન ચ પાપેન ચંડાલત્વેન સ દ્વિજાઃ।
એવંવિધેષુ તીર્થેષુ સ્નાતોપિ ચ પૃથક્પૃથક્

તતઃ ક્રમાત્સમાયાતઃ સોઽર્બુદં પર્વતં પ્રતિ।
તત્રારુહ્ય સમાલોક્ય પાપઘ્નમચલેશ્વરમ્

યાવદાયતનાત્તસ્માન્નિર્ગચ્છતિ મુનીશ્વરઃ।
તાવત્તેનેક્ષિતો નામમાર્કંડો મુનિસત્તમઃ

સોઽપિ દૃષ્ટ્વા જગન્મિત્રં વિશ્વામિત્રં મુનીશ્વરમ્।
પ્રોવાચાથ કુતઃ પ્રાપ્તઃ સાંપ્રતં ત્વં મુનીશ્વર

કોઽયં તવાનુગો રૌદ્રો દૃશ્યતે ચાંત્યજાકૃતિઃ।
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ પૃચ્છતો મમ સન્મુને

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ।
એષ પાર્થિવશાર્દૂલસ્ત્રિશંકુરિતિ વિશ્રુતઃ।
વસિષ્ઠસ્ય સુતૈર્નીતશ્ચંડાલત્વં પ્રકોપતઃ

મયા ચાસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં સપ્તદ્વીપવતીં મહીમ્।
પ્રભ્રમિષ્યામ્યહં યાવન્મેધ્યત્વં ત્વમુપેષ્યસિ

ભ્રાંતોઽહં ભૂતલે યાનિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ।
નચૈષ મેધ્યતાં પ્રાપ્તઃ પરિશ્રાંતોસ્મિ સાંપ્રતમ્

તસ્માત્સર્વાં મહીં ત્યક્ત્વા લજ્જયા પરયા યુતઃ।
દ્વીપાન્મહાર્ણવાંસ્ત્યક્ત્વા સંપ્રયાસ્યામ્યતઃ પરમ્

મા વસિષ્ઠસ્ય પુત્રાણામુપહાસપદં ગતઃ।
પ્રતિજ્ઞારહિતો વિપ્ર સત્યમેદ્બ્રવીમ્યહમ્

શ્રીમાર્કંડેય ઉવાચ।
યદ્યેવં મુનિશાર્દૂલ કુરુષ્વ વચનં મમ।
સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં મા ત્યક્ત્વા કુત્રચિદ્વ્રજ

એતસ્માત્પર્વતાત્ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્।
અસ્તિ નૈરૃતદિગ્ભાગે દેશે ચાનર્તસંજ્ઞકે

તત્રાદ્યં સ્થાપિતં લિંગં હાટકેન સુરોત્તમૈઃ।
યત્તત્સંકીર્ત્યતે લોકે પાતાલે હાટકેશ્વરમ્

પાતાલજાહ્નવીતોયં યત્રૈવાસ્તિ દ્વિજોત્તમ।
ઉદ્ધૃતે શંભુના લિંગે વિનિષ્ક્રાંતં રસાતલાત્

તત્ર પ્રવિશ્ય યત્નેન પાતાલં વસુધાધિપઃ।
કરોતુ જાહ્નવીતોયે સ્નાનં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

પશ્ચાત્પશ્યતુ તલ્લિંગં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્।
ભવિષ્યતિ તતઃ શુદ્ધશ્ચંડાલત્વવિવર્જિતઃ

ત્વમપિ પ્રાપ્સ્યસિ શ્રેયઃ પરં હૃદયસંસ્થિતમ્।
તતોન્યદપિ યત્કિંચિત્તત્રૈવ તપસિ સ્થિતઃ

સૂત ઉવાચ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રો મુનીશ્વરઃ।
ત્રિશંકુના સમાયુક્તો ગતસ્તત્ર દ્રુતં તતઃ

પાતાલે દેવમાર્ગેણ પ્રવિશ્ય નૃપસત્તમમ્।
ત્રિશંકું સ્નાપયામાસ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સ્નાતમાત્રોથ રાજા સ હાટકેશ્વદર્શનાત્।
ચંડાલત્વેન નિર્મુક્તો બભૂવાર્કસમદ્યુતિઃ

તતસ્તં સ મુનિઃ પ્રાહ પ્રણતં ગતકલ્મષમ્।
દિષ્ટ્યા મુક્તોસિ રાજેંદ્ર ચંડાલત્વેન સાંપ્રતમ્

દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તઃ પરં તેજો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તઃ પરં તપઃ।
તસ્માદ્યજસ્વ સત્રેણ વિધિવદ્દક્ષિણાવતા

યેન સંપ્રાપ્સ્યસે સિદ્ધિં નિત્યં યા હૃદયે સ્થિતા।
ત્વત્કૃતે પ્રાર્થયિષ્યામિ સ્વયં ગત્વા પિતામહમ્

મખાંશં સર્વદેવાદ્યો યેન ગૃહ્ણાતિ તે મખે।
તસ્માદત્રૈવ સંભારાન્સર્વાન્યજ્ઞસમુદ્ભવાન્।
આનય બ્રહ્મલોકાચ્ચ યાવદાગમનં મમ

બાઢમિત્યેવ સોઽપ્યાહ સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ।
પિતામહમુપાગમ્ય પ્રણિપત્યાબ્રવીદ્વચઃ

યાજયિષ્યામ્યહં ભૂપં ત્રિશંકું પ્રપિતામહ।
માનુષેણ શરીરેણ યેન ગચ્છતિ તે પદમ્

તસ્માદાગચ્છ તત્ર ત્વં યજ્ઞવાટં પિતામહ।
સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સાર્ધં શિવવિષ્ણુપુરઃસરૈઃ

પ્રગૃહાણ સ્વહસ્તેન યજ્ઞભાગં યથોચિતમ્।
સશરીરો દિવં યાતિ યેનાસૌ ત્વત્પ્રસાદતઃ

બ્રહ્મોવાચ।
ન યજ્ઞકર્મણા સ્વર્ગઃસ્વેન કાયેન લભ્યતે।
મુક્ત્વા દેહાંતરં બ્રહ્મંસ્તસ્માન્મૈવં વદસ્વ મામ્

વયમગ્નિમુખાઃ સર્વે હવિર્ગૃહ્ણામહે મખે।
વેદોક્તવિધિના સમ્યગ્યજમાનહિતાય વૈ

તસ્માદ્વહ્નિમુખે ભૂયઃ સ જુહોતિ હવિર્દ્વિજ।
તતઃ સંપ્રાપ્સ્યતિ સ્વર્ગં ત્વત્પ્રસાદાદસંશયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્રયાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ત્રિશંકૂપાખ્યાને વિશ્વામિત્રકૃતત્રિશંકુયાજનોપક્રમવર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ