Skanda Purana · Chapter 6.31

// sūta uvāca // //
tathānyadapi tatrāsti nāgatīrthamanuttamam//
yatra snātasya sarpāṇāṃ na bhayaṃ jāyate kvacit

tatra śrāvaṇapañcamyāṃ yo naraḥ snānamācaret //
kṛṣṇāyāṃ na bhayaṃ tasya kule'pi syādaheḥ kvacit

tatra pūrvaṃ tapastaptaṃ mātuḥ śāpaprapīḍitaiḥ //
śeṣa prabhṛtināgaistu muktihetorhutāśanāt

kambalāśvatarau nāgau tathā khyātau dharātale //
tatra taptvā tapastīvraṃ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatau

anaṃto vāsukiścaiva takṣakaśca mahāvalaḥ //
karkoṭaścaiva nāgendro maṇikaṇṭhastathāparaḥ

airāvatastathā śaṃkhaḥ puṇḍarīko mahāviṣaḥ //
śeṣapūrvāḥ smṛtā nāgā ete'tra nava nāyakāḥ

eteṣāṃ putrapautrāśca teṣāmapi vibhūtibhiḥ //
asaṃkhyābhiridaṃ vyāptaṃ samastaṃ dharaṇītalam

atha te kuṭilā duṣṭā bhakṣayaṃti sadā janān //
bahutvādapi saṃsparśādaparādhaṃ vināpi ca

tataḥ prajā imāḥ sarvā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //
pīḍitāḥ sma suraśreṣṭha sarpebhyo rakṣa satvaram

yāvanna śūnyatāṃ yāti sakalaṃ vasudhātalam //
vyāptaṃ sarvaistataḥ sarpairviṣāḍhyairatibhīṣaṇaiḥ

atha tānabravīdbrahmā śeṣādyānnavanāyakān//
svasaṃtateḥ prarakṣadhvaṃ bhakṣyamāṇā imāḥ prajāḥ

te tatheti pratijñāya jagmuḥ sarve bhujaṃgamāḥ ///२//
atha teṣāṃ bahutvācca naiva rakṣā prajāyate //
vāritā api te yasmātprakurvaṃti prajākṣayam

tataḥ kopaparītātmā tānāhūya kulādhipān//
tānuvāca svayaṃ brahmā sarvadevasamāgame

bhakṣayaṃti yataḥ sarpā aparādhaṃ vinā prajāḥ //
vāritā api te tasmāttānnigṛhṇāmi sāṃpratam

bhaviṣyati mahīpālo bhūtale janamejayaḥ//
citrabhānurmakhe tasya sarpānsaṃbhakṣayiṣyati ///६//
mātuḥ śāpādviśeṣeṇa maṃtrākṛṣṭā dvijottamaiḥ //
svayameva patiṣyaṃti susamiddhe hutāśane ///७//
tacchrutvā vepamānāste sarpāṇāṃ navanāyakāḥ //
procuḥ prāṃjalayaḥ sadyaḥ praṇipatya pitāmaham

bhagavankuṭilā jñātirasmākaṃ bhavatā kṛtā //
tatkasmātkuruṣe kopaṃ jātidharmānuvartinām///९//
brahmovāca//
yadi nāma mayā sṛṣṭā yūyaṃ diṣṭyā viṣolbaṇāḥ ०/
aparādhaṃ vinā kasmādbhakṣayadhva imāḥ prajāḥ

// nāgā ūcuḥ // //
maryādāṃ kuru deveśa asmākaṃ mānavaiḥ saha //
athavā saṃprayacchasva sthānaṃ mānuṣavarjitam //

pārikṣitamakhe tasminsarpāṇāṃ citrabhānunā //
samaṃtāddahyamānānāṃ rakṣopāyaṃ praciṃtaya

yathā na saṃtaticchedo jāyate prapitāmaha //
asmākaṃ sarvalokeṣu tathā tvaṃ kartumarhasi

// brahmovāca// //
jaratkāruriti khyāto bhaviṣyati kvaciddvijaḥ //
sa saṃtānakṛte bhāryāṃ bhūmāvanveṣayiṣyati

bhāvinī ca bhavadvaṃśe jaratkanyā suśobhanā //
sā deyā cādarāttasmai putrārthaṃ varavarṇinī

tābhyāṃ yo bhavitā putraḥ sa śeṣānrakṣayiṣyati //
sarpāñchuddhasamācārānmaryādāsu vyavasthitān

sutalaṃ nitalaṃ caiva tathaiva vitalaṃ ca yat //
tasyādhastāccaturthe ca vasatirvo dharātale

mayā datte'tiramye ca sarvabhogasamanvite //
tasmādvrajata tatraiva parityajya mahītalam

tatra bhuṃjatha sadbhogā ngatvā''śu mama śāsanāt //
putrapautrasamopetāṃstridaśairapi durlabhān

// nāgā ūcuḥ // //
bhogānapi prabhuṃjānā na vayaṃ tatra padmaja //
śaknumo vastumurvyāṃ nastasmātsthānaṃ pradarśaya //
maryādayā vartayāmo yatrasthā mānavaiḥ samam

// brahmovāca // //
eṣā tithirmayā dattā yuṣmākaṃ dharaṇītale //
paṃcamī śeṣakālastu neyastatraṃ rasātale

tatrāgatairna haṃtavyā mānavā doṣavarjitāḥ //
maṃtrasaṃrakṣitāṃgāśca tathauṣadhikṛtādarāḥ

camatkārapure kṣetre mayā dattā sthitiḥ sadā //
pṛthivyāṃ kulamukhyānāṃ nāgānāṃ nāgasattamāḥ

// sūta uvāca // //
evamuktāśca te nāgā brahmaṇā satvaraṃ yayuḥ //
pātālaṃ kulamukhyāśca tasminkṣetre vyavasthitāḥ

tatra śrāvaṇapaṃcamyāṃ yastānpūjayate naraḥ //
sa prāpnoti naro'bhīṣṭaṃ teṣāmeva prasādataḥ

tasya vaṃśe'pi sarpāṇāṃ na bhayaṃ syānna kilbiṣam //
na rogo nopasargaśca na ca bhūtabhayaṃ kvacit

aputrastatra yaḥ śrāddhaṃ karoti sutavāṃchayā //
putraṃ viśiṣṭamāsādya pitṝṇāmanṛṇo hi saḥ

tathā vaṃdhyā ca yā nārī paṃcamyāṃ bhāskarodaye //
śrāvaṇe kurute snānaṃ kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ //
sā sadyo labhate putraṃ svavaṃśoddharaṇakṣamam

sarvarogavinirmuktaṃ surūpaṃ vinayānvitam //
bhraṣṭarājyo naro yo vā tatra snānaṃ samācaret

tataḥ pūjayate nāgāñchrāvaṇe paṃcamīdine //
sa hatvā'rigaṇā nsarvānbhūyorājyamavāpnuyāt

yeṣāṃ mṛtyurmanuṣyāṇāṃ jāyate sarpabhakṣaṇāt //
na teṣāṃ jāyate muktiḥ pretabhāvātkathaṃcana

yāvanna kriyate śrāddhaṃ tasmiṃstīrthe dvijottamāḥ //
tasmātsarvaprayatnena mṛtasyāhipradaṃkṣaṇāt //
śrāddhaṃ kāryaṃ prayatnena tasmiṃstīrthe'hisaṃbhave

atra vaḥ kīrtayiṣyāmi purāvṛttāṃ kathāṃ śubhām //
indrasenasya rājarṣeḥ sarvapātakanāśinīm

indraseno mahīpālaḥ purāsīdripudarpahā //
aśvamedhasahasreṇa iṣṭaṃ tena mahātmanā

tataḥ sa daivayogena prasuptaḥ śayane śubhe //
daṣṭaḥ sarpeṇa muktaśca indraseno mahīpatiḥ //
viyuktaścaiva sahasā jīvitavyena tatkṣaṇāt

tatastasya suto'bhīṣṭastasyoddeśena kṛtsnaśaḥ //
cakāra pretakāryāṇi smṛtyuktāni ca bhaktitaḥ //

gaṃgāyāmasthipātaṃ ca kṛtvā śrāddhāni ṣoḍaśa //
gayāṃ gatvā tataścakre śrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ

atha svapnāṃtare prāptaḥ pitā tasya sa bhūpatiḥ //
provāca duḥkhitaḥ putraṃ bāṣpavyākulalocanam

sarpamṛtyoḥ sakāśānme pretatvaṃ putra saṃsthitam //
tena me bhavatā dattaṃ na kiñcidupatiṣṭhate

camatkārapuraṃ kṣetraṃ tasmāttvaṃ gaccha satvaram //
tatra tīrthe kuru śrāddhaṃ sarpāṇāṃ matkṛte suta

yena saṃjāyate mokṣaḥ pretatvā ddāruṇānmama //
sa tataḥ prātarutthāya tatsmṛtvā nṛpatervacaḥ

pretarūpasya duḥkhārtastattīrthaṃ satvaraṃ gataḥ //
cakāra ca tataḥ śrāddhaṃ śrāvaṇe paṃca mīdine

snātvā śraddhāsamopetaḥ saṃniveśya purodhasam //
tataḥ sa darśanaṃ prāpto bhūyo'pi ca yathā purā

pre
tarūpeṇa duḥkhārto vākyametaduvāca ha //
na mayā''sāditaṃ kiñcidyattvayā matkṛte kṛtam

phalaṃ śrāddhasya cātra tvaṃ kāraṇaṃ śṛṇu putraka //
śrāddhārhā brāhmaṇāścātra camatkārapurodbhavāḥ

kṣetre'pi garhitāḥ śrāddhe ye'nyatra vyaṃgakādayaḥ //
atra yatkriyate kiñciddānaṃ vā vratameva ca

tathānyadapi viprārhaṃ karma yajñasamudbhavam//
tatteṣāṃ vacanātsarvaṃ pūrṇaṃ syādapi khaṃḍitam //
parokṣe vāpi saṃpūrṇaṃ vṛthā saṃjāyate sphuṭam

tasmādasmātpurādviprānsamānīya tataḥ param //
mama nāmnā kuru śrāddhaṃ yena muktiḥ prajāyate

athāsau prātarutthāya smaramāṇaḥ piturvacaḥ //
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ praviveśa purottame

tataścānveṣayāmāsa śrāddhārhānbrāhmaṇānnṛpaḥ //
yatnato'pi na lebhe sa dhanāḍhyā brāhmaṇā yataḥ

na tatra duḥkhitaḥ kaściddaridro'pi na duḥkhitaḥ //
nākarmanirato vāpi pākhaṇḍanirato'thavā

sthānesthāne mahānādā utsavāśca gṛhegṛhe //
vedavidyāvinodāśca smṛti vādāstathaiva ca

śrūyaṃte yājñikānāṃ ca yajñakarmasamudbhavāḥ//
na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ nṛṇām. //
na mṛtyuḥ kasyacittatra pure brāhmaṇa sevite

yathartuvarṣī parjanyaḥ sasyāni guṇavanti ca //
bhūrikṣīrasravā gāvaḥ kṣīrāṇyājāvikāni ca

yaṃyaṃ prārthayate vipraṃ sa śrāddhārthaṃ mahīpatiḥ //
sa sa taṃ bhartsayāmāsa duruktaiḥ kopasaṃyutaḥ

dhigdhikpāpasamācāra kṣatriyāpasadātmaka //
kiṃ kaścidbrāhmaṇo'śnāti pretaśrāddhe viśeṣataḥ

tasmādgaccha drutaṃ yāvanna kaścicchapate dvijaḥ //
nihanti vā prakopena svargamārganirodhakam

// sūta uvāca // //
tataḥ sa duḥkhito rājā niścakrāma bhayārditaḥ //
camatkārapurāttasmādvailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ

cintayāmāsa rājeṃdra smṛtvāvasthāṃ pituśca tām //
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me syātpiturgatiḥ

tataḥ sa sacivānsarvānpreṣayitvā gṛhaṃ prati //
ekākī bhikṣurūpeṇa sthitastatraiva satpure

/
sa jñātvā nagare tatra brāhmaṇaṃ śaṃsitavratam //
sarveṣāṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ madhye dākṣiṇyabhājanam

devaśarmābhidhānaṃ tu śaraṇāgatavatsalam //
āhitāgniṃ caturvedaṃ smṛtimārgānuyāyinam

tatastu prātarutthāya kṛtvāṃtyajamayaṃ vapuḥ //
śodhayāmāsa kṛcchreṇa malotsarganiketanam

/
atha yaḥ kurute karma tatra viṣṭhāpraśodhanam //
so'bhyetya tamuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ

kutastvamiha saṃprāpto madvṛtterupaghātakṛt //
tasmādgaccha drutaṃ no cennayiṣye yamasādanam

tasyaivaṃ vadato'pyāśu balātsa pṛthivīpatiḥ //
śodhayāmāsa tatsthānaṃ devaśarmasamudbhavam

tataḥ saṃvatsarasyāṃte caṃḍālena dvijottamāḥ //
sa prokta ucite kāle praṇipatya ca dūrataḥ

svāmiṃstava kulepyevaṃ gūthāśodhanakarmakṛt //
tadasmākaṃ na cānyasya tatkimanyaḥ praveśitaḥ

atha śrutvā ca tadvākyaṃ sa prāha dvijasattamaḥ //
na mayā kaścidanyo'tra nirdiṣṭo gopyakarmaṇi//
adhikārastvayātmīyastathā kāryo yathā purā

tadānyadivase prāpte soṃ'tyajaḥ kopasaṃyutaḥ //
śastramādāya saṃprāpto vadhārthaṃ tasya bhūpateḥ

śastrodyatakaraṃ dṛṣṭvā prahārekṛtaniścayam //
tatastaṃ līlayā bhūyo muṣṭinā mūrdhnyatāḍayat

tatastasya viniṣkrāṃte locane tatkṣaṇāddvijāḥ //
susrāva rudhiraṃ paścātpapāta gatajīvitaḥ

taṃ śrutvā nihataṃ tena caṃḍālaṃ nijakiṃkaram //
devaśarmātikopena tadvadhārthamupāgataḥ

tataḥ putraiśca pautraiśca sahito'nyaiśca bandhubhiḥ //
loṣṭaistaṃ tāḍayāmāsa bhartsamāno muhurmuhuḥ

so'pi saṃtāḍyamānastu prahārairjarjarīkṛtaḥ //
vedoccāraṃ tataścakre darśayitvopavītakam

atha te vismitāḥ sarve devaśarmapuraḥsarāḥ //
brāhmaṇāstaṃ samudvīkṣya vedoccāraparāyaṇam

pṛṣṭaśca kimidaṃ karma tavāṃtyajajanocitam //
eṣā vedātmikā vāṇī spaṣṭākṣarakalasvanā //
tatkiṃ śāpaparibhraṣṭastvaṃ kaścidbrāhmaṇottamaḥ

yenaivaṃ kuruṣe karma garhitaṃ cāṃtyajairapi //
tataḥ sa prahasannāha kṣatriyo'haṃ mahīpatiḥ //
viṣṇusena iti khyāto haihayānvayasaṃbhavaḥ

sohamārādhanārthāya tvasminsthāna upāgataḥ//
adya saṃvatsaro jātaḥ karmaṇyasminratasya ca

// sūta uvāca // //
tasya tadvacanaṃ śrutvā sa vipraḥ kṛpayānvitaḥ //
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā tamuvāca mahīpatim

kiṃ tatkṛtyaṃ samuddiśya tvayaitatkarma garhitam //
kṛtaṃ kīrtaya yenāśu tavābhīṣṭaṃ karomyaham

/
nāsti me kiñcidaprāptaṃ tathā'sādhyaṃ mahīpate //
tasmāttava kariṣyāmi kṛtyaṃ yadyapi durlabham

// rājovāca // //
pitā mamāhinā daṣṭaḥ pretatvaṃ samupāgataḥ //
so'tra nāgahrade śrāddhe kṛte muktimavāpnuyāt

tasmāttattāraṇārthāya viprakṛtyaṃ samācara //
etadarthaṃ mayaitatte kṛtaṃ karma vigarhitam

//
// devaśarmovāca // //
evaṃ kuru nṛpaśreṣṭha śrāddhe'haṃ te pituḥ svayam //
brāhmaṇaḥ saṃbhaviṣyāmi tasmācchrāddhaṃ samācara

// sūta uvāca // //
atha te suhṛdastasya putrāḥ pautrāśca bāṃdhavāḥ //
procurnaitatprayuktaṃ te śrāddhaṃ bhoktuṃ vigarhitam

tasmādyadi bhavānasya śrāddhe bhoktā tataḥ svayam //
sarve bhavantaṃ tyakṣāmastathānye'pi dvijottamāḥ

// devaśarmovāca // //
kāmaṃ tyajata māṃ sarve yūyamanye'pi ye dvijāḥ //
mayaivāsya pratijñātaṃ bhoktuṃ śrāddhe mahīpateḥ

evamuktvā sa vipreṃdrastenaiva sahitastadā //
nāgahradaṃ samāsādya śrāddhe vai bhuktavānatha

bhuktamātre tatastasminvāguvācāśarīriṇī //
nādayaṃtī jagatsarvaṃ harṣayaṃtī mahīpatim

pretabhāvādvinirmuktaḥ putrāhaṃ tvatprabhāvataḥ //
svasti te'stu gamiṣyāmi sāṃprataṃ tridivālayam

tatkṛtvā nṛpatirhṛṣṭastaṃ praṇamya dvijottamam //
provāca kuru me vākyaṃ yadbravīmi dvijottama

asti māhiṣmatīnāma nagarī narmadātaṭe //
sā cāsmākaṃ rājadhānī pitṛparyāgatā vibho

ahaṃ yacchāmi te brahmansamastaviṣayānvitām//
mayā bhṛtyena tatrasthaḥ kuru rājyamakaṃṭakam

// devaśarmovāca // //
na caitadyujyate vaktuṃ na vipro rājyamarhati //
tasmādgaccha nijaṃ rājyaṃ paripālaya pārthiva //

// sūta uvāca // //
evaṃ visarjitastena jagāma sa mahāpatiḥ //
svaṃ deśaṃ harṣasaṃyuktaḥ kṛtakṛtyo dvijottamāḥ //

so'pi sarvaiḥ parityakto brāhmaṇaiḥ puravāsibhiḥ //
devaśarmā samuddiśya doṣaṃ śrāddhasamudbhavam

tato nāgahrade tasminsa kṛtvā nijamandiram //
nivāsamakarottatra svādhyāyanirataḥ śuciḥ

tatrasthasya nirastasya ye putrāḥ syurdvijottamāḥ //
teṣāṃ saṃtatayo 'dyāpi te proktā bāhyavāsinaḥ

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ nāgatīrthasamudbhavam //
māhātmyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam

yaścaitatpaṭhate bhaktyā saṃprāpte paṃcamīdine //
śṛṇuyādvā na vaṃśe'pi tasya syātsārpajaṃ bhayam

tathā vimucyate pāpādbhakṣajātānna saṃśayaḥ //
kṛtādajñānato viprāḥ satyametanmayoditam

tasmātsarvaprayatnena nāgatīrthamanuttamam //
māhātmyaṃ paṭhanīyaṃ vā śrotavyaṃ vā samāhitaiḥ

śrāddhakāle tu saṃprāpte yaścaitatpaṭhate dvijaḥ //
sa prāpnoti phalaṃ kṛtsnaṃ gayāśrāddhasamudbhavam

tathā ye kīrtitā doṣāḥ śrāddhe dravyasamudbhavāḥ //
vratavaiklavyajāścāpi tathā brāhmaṇasaṃbhavāḥ

te sarve nāśamāyāṃti kīrtyamāne samāhitaiḥ //
nāgahradasya māhātmye śrāddhakāla upasthite

tathā vinihatā gobhirbrāhmaṇaiḥ śvāpadairapi //
etasminpaṭhite śrāddhe gacchaṃti paramāṃ gatim

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nāgahradamāhātmyavarṇanaṃnāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ