સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.31

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ નાગતીર્થમનુત્તમમ્॥
યત્ર સ્નાતસ્ય સર્પાણાં ન ભયં જાયતે ક્વચિત્

તત્ર શ્રાવણપઞ્ચમ્યાં યો નરઃ સ્નાનમાચરેત્ ॥
કૃષ્ણાયાં ન ભયં તસ્ય કુલેઽપિ સ્યાદહેઃ ક્વચિત્

તત્ર પૂર્વં તપસ્તપ્તં માતુઃ શાપપ્રપીડિતૈઃ ॥
શેષ પ્રભૃતિનાગૈસ્તુ મુક્તિહેતોર્હુતાશનાત્

કમ્બલાશ્વતરૌ નાગૌ તથા ખ્યાતૌ ધરાતલે ॥
તત્ર તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં સંસિદ્ધિં પરમાં ગતૌ

અનંતો વાસુકિશ્ચૈવ તક્ષકશ્ચ મહાવલઃ ॥
કર્કોટશ્ચૈવ નાગેન્દ્રો મણિકણ્ઠસ્તથાપરઃ

ઐરાવતસ્તથા શંખઃ પુણ્ડરીકો મહાવિષઃ ॥
શેષપૂર્વાઃ સ્મૃતા નાગા એતેઽત્ર નવ નાયકાઃ

એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ તેષામપિ વિભૂતિભિઃ ॥
અસંખ્યાભિરિદં વ્યાપ્તં સમસ્તં ધરણીતલમ્

અથ તે કુટિલા દુષ્ટા ભક્ષયંતિ સદા જનાન્ ॥
બહુત્વાદપિ સંસ્પર્શાદપરાધં વિનાપિ ચ

તતઃ પ્રજા ઇમાઃ સર્વા બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ ॥
પીડિતાઃ સ્મ સુરશ્રેષ્ઠ સર્પેભ્યો રક્ષ સત્વરમ્

યાવન્ન શૂન્યતાં યાતિ સકલં વસુધાતલમ્ ॥
વ્યાપ્તં સર્વૈસ્તતઃ સર્પૈર્વિષાઢ્યૈરતિભીષણૈઃ

અથ તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા શેષાદ્યાન્નવનાયકાન્॥
સ્વસંતતેઃ પ્રરક્ષધ્વં ભક્ષ્યમાણા ઇમાઃ પ્રજાઃ

તે તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય જગ્મુઃ સર્વે ભુજંગમાઃ ॥।૨॥
અથ તેષાં બહુત્વાચ્ચ નૈવ રક્ષા પ્રજાયતે ॥
વારિતા અપિ તે યસ્માત્પ્રકુર્વંતિ પ્રજાક્ષયમ્

તતઃ કોપપરીતાત્મા તાનાહૂય કુલાધિપાન્॥
તાનુવાચ સ્વયં બ્રહ્મા સર્વદેવસમાગમે

ભક્ષયંતિ યતઃ સર્પા અપરાધં વિના પ્રજાઃ ॥
વારિતા અપિ તે તસ્માત્તાન્નિગૃહ્ણામિ સાંપ્રતમ્

ભવિષ્યતિ મહીપાલો ભૂતલે જનમેજયઃ॥
ચિત્રભાનુર્મખે તસ્ય સર્પાન્સંભક્ષયિષ્યતિ ॥।૬॥
માતુઃ શાપાદ્વિશેષેણ મંત્રાકૃષ્ટા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
સ્વયમેવ પતિષ્યંતિ સુસમિદ્ધે હુતાશને ॥।૭॥
તચ્છ્રુત્વા વેપમાનાસ્તે સર્પાણાં નવનાયકાઃ ॥
પ્રોચુઃ પ્રાંજલયઃ સદ્યઃ પ્રણિપત્ય પિતામહમ્

ભગવન્કુટિલા જ્ઞાતિરસ્માકં ભવતા કૃતા ॥
તત્કસ્માત્કુરુષે કોપં જાતિધર્માનુવર્તિનામ્॥।૯॥
બ્રહ્મોવાચ॥
યદિ નામ મયા સૃષ્ટા યૂયં દિષ્ટ્યા વિષોલ્બણાઃ ૦।
અપરાધં વિના કસ્માદ્ભક્ષયધ્વ ઇમાઃ પ્રજાઃ

॥ નાગા ઊચુઃ ॥ ॥
મર્યાદાં કુરુ દેવેશ અસ્માકં માનવૈઃ સહ ॥
અથવા સંપ્રયચ્છસ્વ સ્થાનં માનુષવર્જિતમ્ ॥

પારિક્ષિતમખે તસ્મિન્સર્પાણાં ચિત્રભાનુના ॥
સમંતાદ્દહ્યમાનાનાં રક્ષોપાયં પ્રચિંતય

યથા ન સંતતિચ્છેદો જાયતે પ્રપિતામહ ॥
અસ્માકં સર્વલોકેષુ તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ

॥ બ્રહ્મોવાચ॥ ॥
જરત્કારુરિતિ ખ્યાતો ભવિષ્યતિ ક્વચિદ્દ્વિજઃ ॥
સ સંતાનકૃતે ભાર્યાં ભૂમાવન્વેષયિષ્યતિ

ભાવિની ચ ભવદ્વંશે જરત્કન્યા સુશોભના ॥
સા દેયા ચાદરાત્તસ્મૈ પુત્રાર્થં વરવર્ણિની

તાભ્યાં યો ભવિતા પુત્રઃ સ શેષાન્રક્ષયિષ્યતિ ॥
સર્પાઞ્છુદ્ધસમાચારાન્મર્યાદાસુ વ્યવસ્થિતાન્

સુતલં નિતલં ચૈવ તથૈવ વિતલં ચ યત્ ॥
તસ્યાધસ્તાચ્ચતુર્થે ચ વસતિર્વો ધરાતલે

મયા દત્તેઽતિરમ્યે ચ સર્વભોગસમન્વિતે ॥
તસ્માદ્વ્રજત તત્રૈવ પરિત્યજ્ય મહીતલમ્

તત્ર ભુંજથ સદ્ભોગા ન્ગત્વાઽઽશુ મમ શાસનાત્ ॥
પુત્રપૌત્રસમોપેતાંસ્ત્રિદશૈરપિ દુર્લભાન્

॥ નાગા ઊચુઃ ॥ ॥
ભોગાનપિ પ્રભુંજાના ન વયં તત્ર પદ્મજ ॥
શક્નુમો વસ્તુમુર્વ્યાં નસ્તસ્માત્સ્થાનં પ્રદર્શય ॥
મર્યાદયા વર્તયામો યત્રસ્થા માનવૈઃ સમમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એષા તિથિર્મયા દત્તા યુષ્માકં ધરણીતલે ॥
પંચમી શેષકાલસ્તુ નેયસ્તત્રં રસાતલે

તત્રાગતૈર્ન હંતવ્યા માનવા દોષવર્જિતાઃ ॥
મંત્રસંરક્ષિતાંગાશ્ચ તથૌષધિકૃતાદરાઃ

ચમત્કારપુરે ક્ષેત્રે મયા દત્તા સ્થિતિઃ સદા ॥
પૃથિવ્યાં કુલમુખ્યાનાં નાગાનાં નાગસત્તમાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તાશ્ચ તે નાગા બ્રહ્મણા સત્વરં યયુઃ ॥
પાતાલં કુલમુખ્યાશ્ચ તસ્મિન્ક્ષેત્રે વ્યવસ્થિતાઃ

તત્ર શ્રાવણપંચમ્યાં યસ્તાન્પૂજયતે નરઃ ॥
સ પ્રાપ્નોતિ નરોઽભીષ્ટં તેષામેવ પ્રસાદતઃ

તસ્ય વંશેઽપિ સર્પાણાં ન ભયં સ્યાન્ન કિલ્બિષમ્ ॥
ન રોગો નોપસર્ગશ્ચ ન ચ ભૂતભયં ક્વચિત્

અપુત્રસ્તત્ર યઃ શ્રાદ્ધં કરોતિ સુતવાંછયા ॥
પુત્રં વિશિષ્ટમાસાદ્ય પિતૄણામનૃણો હિ સઃ

તથા વંધ્યા ચ યા નારી પંચમ્યાં ભાસ્કરોદયે ॥
શ્રાવણે કુરુતે સ્નાનં કૃષ્ણપક્ષે વિશેષતઃ ॥
સા સદ્યો લભતે પુત્રં સ્વવંશોદ્ધરણક્ષમમ્

સર્વરોગવિનિર્મુક્તં સુરૂપં વિનયાન્વિતમ્ ॥
ભ્રષ્ટરાજ્યો નરો યો વા તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્

તતઃ પૂજયતે નાગાઞ્છ્રાવણે પંચમીદિને ॥
સ હત્વાઽરિગણા ન્સર્વાન્ભૂયોરાજ્યમવાપ્નુયાત્

યેષાં મૃત્યુર્મનુષ્યાણાં જાયતે સર્પભક્ષણાત્ ॥
ન તેષાં જાયતે મુક્તિઃ પ્રેતભાવાત્કથંચન

યાવન્ન ક્રિયતે શ્રાદ્ધં તસ્મિંસ્તીર્થે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મૃતસ્યાહિપ્રદંક્ષણાત્ ॥
શ્રાદ્ધં કાર્યં પ્રયત્નેન તસ્મિંસ્તીર્થેઽહિસંભવે

અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ પુરાવૃત્તાં કથાં શુભામ્ ॥
ઇન્દ્રસેનસ્ય રાજર્ષેઃ સર્વપાતકનાશિનીમ્

ઇન્દ્રસેનો મહીપાલઃ પુરાસીદ્રિપુદર્પહા ॥
અશ્વમેધસહસ્રેણ ઇષ્ટં તેન મહાત્મના

તતઃ સ દૈવયોગેન પ્રસુપ્તઃ શયને શુભે ॥
દષ્ટઃ સર્પેણ મુક્તશ્ચ ઇન્દ્રસેનો મહીપતિઃ ॥
વિયુક્તશ્ચૈવ સહસા જીવિતવ્યેન તત્ક્ષણાત્

તતસ્તસ્ય સુતોઽભીષ્ટસ્તસ્યોદ્દેશેન કૃત્સ્નશઃ ॥
ચકાર પ્રેતકાર્યાણિ સ્મૃત્યુક્તાનિ ચ ભક્તિતઃ ॥

ગંગાયામસ્થિપાતં ચ કૃત્વા શ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥
ગયાં ગત્વા તતશ્ચક્રે શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

અથ સ્વપ્નાંતરે પ્રાપ્તઃ પિતા તસ્ય સ ભૂપતિઃ ॥
પ્રોવાચ દુઃખિતઃ પુત્રં બાષ્પવ્યાકુલલોચનમ્

સર્પમૃત્યોઃ સકાશાન્મે પ્રેતત્વં પુત્ર સંસ્થિતમ્ ॥
તેન મે ભવતા દત્તં ન કિઞ્ચિદુપતિષ્ઠતે

ચમત્કારપુરં ક્ષેત્રં તસ્માત્ત્વં ગચ્છ સત્વરમ્ ॥
તત્ર તીર્થે કુરુ શ્રાદ્ધં સર્પાણાં મત્કૃતે સુત

યેન સંજાયતે મોક્ષઃ પ્રેતત્વા દ્દારુણાન્મમ ॥
સ તતઃ પ્રાતરુત્થાય તત્સ્મૃત્વા નૃપતેર્વચઃ

પ્રેતરૂપસ્ય દુઃખાર્તસ્તત્તીર્થં સત્વરં ગતઃ ॥
ચકાર ચ તતઃ શ્રાદ્ધં શ્રાવણે પંચ મીદિને

સ્નાત્વા શ્રદ્ધાસમોપેતઃ સંનિવેશ્ય પુરોધસમ્ ॥
તતઃ સ દર્શનં પ્રાપ્તો ભૂયોઽપિ ચ યથા પુરા

પ્રે
તરૂપેણ દુઃખાર્તો વાક્યમેતદુવાચ હ ॥
ન મયાઽઽસાદિતં કિઞ્ચિદ્યત્ત્વયા મત્કૃતે કૃતમ્

ફલં શ્રાદ્ધસ્ય ચાત્ર ત્વં કારણં શૃણુ પુત્રક ॥
શ્રાદ્ધાર્હા બ્રાહ્મણાશ્ચાત્ર ચમત્કારપુરોદ્ભવાઃ

ક્ષેત્રેઽપિ ગર્હિતાઃ શ્રાદ્ધે યેઽન્યત્ર વ્યંગકાદયઃ ॥
અત્ર યત્ક્રિયતે કિઞ્ચિદ્દાનં વા વ્રતમેવ ચ

તથાન્યદપિ વિપ્રાર્હં કર્મ યજ્ઞસમુદ્ભવમ્॥
તત્તેષાં વચનાત્સર્વં પૂર્ણં સ્યાદપિ ખંડિતમ્ ॥
પરોક્ષે વાપિ સંપૂર્ણં વૃથા સંજાયતે સ્ફુટમ્

તસ્માદસ્માત્પુરાદ્વિપ્રાન્સમાનીય તતઃ પરમ્ ॥
મમ નામ્ના કુરુ શ્રાદ્ધં યેન મુક્તિઃ પ્રજાયતે

અથાસૌ પ્રાતરુત્થાય સ્મરમાણઃ પિતુર્વચઃ ॥
દુઃખેન મહતાવિષ્ટઃ પ્રવિવેશ પુરોત્તમે

તતશ્ચાન્વેષયામાસ શ્રાદ્ધાર્હાન્બ્રાહ્મણાન્નૃપઃ ॥
યત્નતોઽપિ ન લેભે સ ધનાઢ્યા બ્રાહ્મણા યતઃ

ન તત્ર દુઃખિતઃ કશ્ચિદ્દરિદ્રોઽપિ ન દુઃખિતઃ ॥
નાકર્મનિરતો વાપિ પાખણ્ડનિરતોઽથવા

સ્થાનેસ્થાને મહાનાદા ઉત્સવાશ્ચ ગૃહેગૃહે ॥
વેદવિદ્યાવિનોદાશ્ચ સ્મૃતિ વાદાસ્તથૈવ ચ

શ્રૂયંતે યાજ્ઞિકાનાં ચ યજ્ઞકર્મસમુદ્ભવાઃ॥
ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં નૃણામ્. ॥
ન મૃત્યુઃ કસ્યચિત્તત્ર પુરે બ્રાહ્મણ સેવિતે

યથર્તુવર્ષી પર્જન્યઃ સસ્યાનિ ગુણવન્તિ ચ ॥
ભૂરિક્ષીરસ્રવા ગાવઃ ક્ષીરાણ્યાજાવિકાનિ ચ

યંયં પ્રાર્થયતે વિપ્રં સ શ્રાદ્ધાર્થં મહીપતિઃ ॥
સ સ તં ભર્ત્સયામાસ દુરુક્તૈઃ કોપસંયુતઃ

ધિગ્ધિક્પાપસમાચાર ક્ષત્રિયાપસદાત્મક ॥
કિં કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણોઽશ્નાતિ પ્રેતશ્રાદ્ધે વિશેષતઃ

તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં યાવન્ન કશ્ચિચ્છપતે દ્વિજઃ ॥
નિહન્તિ વા પ્રકોપેન સ્વર્ગમાર્ગનિરોધકમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સ દુઃખિતો રાજા નિશ્ચક્રામ ભયાર્દિતઃ ॥
ચમત્કારપુરાત્તસ્માદ્વૈલક્ષ્યં પરમં ગતઃ

ચિન્તયામાસ રાજેંદ્ર સ્મૃત્વાવસ્થાં પિતુશ્ચ તામ્ ॥
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં મે સ્યાત્પિતુર્ગતિઃ

તતઃ સ સચિવાન્સર્વાન્પ્રેષયિત્વા ગૃહં પ્રતિ ॥
એકાકી ભિક્ષુરૂપેણ સ્થિતસ્તત્રૈવ સત્પુરે

।
સ જ્ઞાત્વા નગરે તત્ર બ્રાહ્મણં શંસિતવ્રતમ્ ॥
સર્વેષાં બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં મધ્યે દાક્ષિણ્યભાજનમ્

દેવશર્માભિધાનં તુ શરણાગતવત્સલમ્ ॥
આહિતાગ્નિં ચતુર્વેદં સ્મૃતિમાર્ગાનુયાયિનમ્

તતસ્તુ પ્રાતરુત્થાય કૃત્વાંત્યજમયં વપુઃ ॥
શોધયામાસ કૃચ્છ્રેણ મલોત્સર્ગનિકેતનમ્

।
અથ યઃ કુરુતે કર્મ તત્ર વિષ્ઠાપ્રશોધનમ્ ॥
સોઽભ્યેત્ય તમુવાચેદં કોપસંરક્તલોચનઃ

કુતસ્ત્વમિહ સંપ્રાપ્તો મદ્વૃત્તેરુપઘાતકૃત્ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં નો ચેન્નયિષ્યે યમસાદનમ્

તસ્યૈવં વદતોઽપ્યાશુ બલાત્સ પૃથિવીપતિઃ ॥
શોધયામાસ તત્સ્થાનં દેવશર્મસમુદ્ભવમ્

તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે ચંડાલેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ પ્રોક્ત ઉચિતે કાલે પ્રણિપત્ય ચ દૂરતઃ

સ્વામિંસ્તવ કુલેપ્યેવં ગૂથાશોધનકર્મકૃત્ ॥
તદસ્માકં ન ચાન્યસ્ય તત્કિમન્યઃ પ્રવેશિતઃ

અથ શ્રુત્વા ચ તદ્વાક્યં સ પ્રાહ દ્વિજસત્તમઃ ॥
ન મયા કશ્ચિદન્યોઽત્ર નિર્દિષ્ટો ગોપ્યકર્મણિ॥
અધિકારસ્ત્વયાત્મીયસ્તથા કાર્યો યથા પુરા

તદાન્યદિવસે પ્રાપ્તે સોંઽત્યજઃ કોપસંયુતઃ ॥
શસ્ત્રમાદાય સંપ્રાપ્તો વધાર્થં તસ્ય ભૂપતેઃ

શસ્ત્રોદ્યતકરં દૃષ્ટ્વા પ્રહારેકૃતનિશ્ચયમ્ ॥
તતસ્તં લીલયા ભૂયો મુષ્ટિના મૂર્ધ્ન્યતાડયત્

તતસ્તસ્ય વિનિષ્ક્રાંતે લોચને તત્ક્ષણાદ્દ્વિજાઃ ॥
સુસ્રાવ રુધિરં પશ્ચાત્પપાત ગતજીવિતઃ

તં શ્રુત્વા નિહતં તેન ચંડાલં નિજકિંકરમ્ ॥
દેવશર્માતિકોપેન તદ્વધાર્થમુપાગતઃ

તતઃ પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ સહિતોઽન્યૈશ્ચ બન્ધુભિઃ ॥
લોષ્ટૈસ્તં તાડયામાસ ભર્ત્સમાનો મુહુર્મુહુઃ

સોઽપિ સંતાડ્યમાનસ્તુ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતઃ ॥
વેદોચ્ચારં તતશ્ચક્રે દર્શયિત્વોપવીતકમ્

અથ તે વિસ્મિતાઃ સર્વે દેવશર્મપુરઃસરાઃ ॥
બ્રાહ્મણાસ્તં સમુદ્વીક્ષ્ય વેદોચ્ચારપરાયણમ્

પૃષ્ટશ્ચ કિમિદં કર્મ તવાંત્યજજનોચિતમ્ ॥
એષા વેદાત્મિકા વાણી સ્પષ્ટાક્ષરકલસ્વના ॥
તત્કિં શાપપરિભ્રષ્ટસ્ત્વં કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણોત્તમઃ

યેનૈવં કુરુષે કર્મ ગર્હિતં ચાંત્યજૈરપિ ॥
તતઃ સ પ્રહસન્નાહ ક્ષત્રિયોઽહં મહીપતિઃ ॥
વિષ્ણુસેન ઇતિ ખ્યાતો હૈહયાન્વયસંભવઃ

સોહમારાધનાર્થાય ત્વસ્મિન્સ્થાન ઉપાગતઃ॥
અદ્ય સંવત્સરો જાતઃ કર્મણ્યસ્મિન્રતસ્ય ચ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ વિપ્રઃ કૃપયાન્વિતઃ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા તમુવાચ મહીપતિમ્

કિં તત્કૃત્યં સમુદ્દિશ્ય ત્વયૈતત્કર્મ ગર્હિતમ્ ॥
કૃતં કીર્તય યેનાશુ તવાભીષ્ટં કરોમ્યહમ્

।
નાસ્તિ મે કિઞ્ચિદપ્રાપ્તં તથાઽસાધ્યં મહીપતે ॥
તસ્માત્તવ કરિષ્યામિ કૃત્યં યદ્યપિ દુર્લભમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
પિતા મમાહિના દષ્ટઃ પ્રેતત્વં સમુપાગતઃ ॥
સોઽત્ર નાગહ્રદે શ્રાદ્ધે કૃતે મુક્તિમવાપ્નુયાત્

તસ્માત્તત્તારણાર્થાય વિપ્રકૃત્યં સમાચર ॥
એતદર્થં મયૈતત્તે કૃતં કર્મ વિગર્હિતમ્

॥
॥ દેવશર્મોવાચ ॥ ॥
એવં કુરુ નૃપશ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધેઽહં તે પિતુઃ સ્વયમ્ ॥
બ્રાહ્મણઃ સંભવિષ્યામિ તસ્માચ્છ્રાદ્ધં સમાચર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ તે સુહૃદસ્તસ્ય પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ચ બાંધવાઃ ॥
પ્રોચુર્નૈતત્પ્રયુક્તં તે શ્રાદ્ધં ભોક્તું વિગર્હિતમ્

તસ્માદ્યદિ ભવાનસ્ય શ્રાદ્ધે ભોક્તા તતઃ સ્વયમ્ ॥
સર્વે ભવન્તં ત્યક્ષામસ્તથાન્યેઽપિ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ દેવશર્મોવાચ ॥ ॥
કામં ત્યજત માં સર્વે યૂયમન્યેઽપિ યે દ્વિજાઃ ॥
મયૈવાસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં ભોક્તું શ્રાદ્ધે મહીપતેઃ

એવમુક્ત્વા સ વિપ્રેંદ્રસ્તેનૈવ સહિતસ્તદા ॥
નાગહ્રદં સમાસાદ્ય શ્રાદ્ધે વૈ ભુક્તવાનથ

ભુક્તમાત્રે તતસ્તસ્મિન્વાગુવાચાશરીરિણી ॥
નાદયંતી જગત્સર્વં હર્ષયંતી મહીપતિમ્

પ્રેતભાવાદ્વિનિર્મુક્તઃ પુત્રાહં ત્વત્પ્રભાવતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદિવાલયમ્

તત્કૃત્વા નૃપતિર્હૃષ્ટસ્તં પ્રણમ્ય દ્વિજોત્તમમ્ ॥
પ્રોવાચ કુરુ મે વાક્યં યદ્બ્રવીમિ દ્વિજોત્તમ

અસ્તિ માહિષ્મતીનામ નગરી નર્મદાતટે ॥
સા ચાસ્માકં રાજધાની પિતૃપર્યાગતા વિભો

અહં યચ્છામિ તે બ્રહ્મન્સમસ્તવિષયાન્વિતામ્॥
મયા ભૃત્યેન તત્રસ્થઃ કુરુ રાજ્યમકંટકમ્

॥ દેવશર્મોવાચ ॥ ॥
ન ચૈતદ્યુજ્યતે વક્તું ન વિપ્રો રાજ્યમર્હતિ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ નિજં રાજ્યં પરિપાલય પાર્થિવ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વિસર્જિતસ્તેન જગામ સ મહાપતિઃ ॥
સ્વં દેશં હર્ષસંયુક્તઃ કૃતકૃત્યો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

સોઽપિ સર્વૈઃ પરિત્યક્તો બ્રાહ્મણૈઃ પુરવાસિભિઃ ॥
દેવશર્મા સમુદ્દિશ્ય દોષં શ્રાદ્ધસમુદ્ભવમ્

તતો નાગહ્રદે તસ્મિન્સ કૃત્વા નિજમન્દિરમ્ ॥
નિવાસમકરોત્તત્ર સ્વાધ્યાયનિરતઃ શુચિઃ

તત્રસ્થસ્ય નિરસ્તસ્ય યે પુત્રાઃ સ્યુર્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તેષાં સંતતયો ઽદ્યાપિ તે પ્રોક્તા બાહ્યવાસિનઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં નાગતીર્થસમુદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

યશ્ચૈતત્પઠતે ભક્ત્યા સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને ॥
શૃણુયાદ્વા ન વંશેઽપિ તસ્ય સ્યાત્સાર્પજં ભયમ્

તથા વિમુચ્યતે પાપાદ્ભક્ષજાતાન્ન સંશયઃ ॥
કૃતાદજ્ઞાનતો વિપ્રાઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન નાગતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
માહાત્મ્યં પઠનીયં વા શ્રોતવ્યં વા સમાહિતૈઃ

શ્રાદ્ધકાલે તુ સંપ્રાપ્તે યશ્ચૈતત્પઠતે દ્વિજઃ ॥
સ પ્રાપ્નોતિ ફલં કૃત્સ્નં ગયાશ્રાદ્ધસમુદ્ભવમ્

તથા યે કીર્તિતા દોષાઃ શ્રાદ્ધે દ્રવ્યસમુદ્ભવાઃ ॥
વ્રતવૈક્લવ્યજાશ્ચાપિ તથા બ્રાહ્મણસંભવાઃ

તે સર્વે નાશમાયાંતિ કીર્ત્યમાને સમાહિતૈઃ ॥
નાગહ્રદસ્ય માહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે

તથા વિનિહતા ગોભિર્બ્રાહ્મણૈઃ શ્વાપદૈરપિ ॥
એતસ્મિન્પઠિતે શ્રાદ્ધે ગચ્છંતિ પરમાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નાગહ્રદમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ