Skanda Purana · Chapter 6.29

// sūta uvāca // //
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu saṃsthiteṣu dvijottamāḥ //
tatkṣetraṃ khyātimāpannaṃ samaste dharaṇītale

samastebhyastato'dūrānmunayaḥ śaṃsitavratāḥ //
saṃśrayaṃti tato bhūpāstapo'rthaṃ jarayā'nvitāḥ

tathā te liṃgino dāntāḥ siddhikāmāḥ samaṃtataḥ //
samāśrayaṃti tatkṣetraṃ savartīrthasamā śrayam

tatra siddheśvaraṃnāma liṃgamasti dvijottamāḥ //
sarvasiddhipradaṃ nṛṇāṃ svayaṃ siddhipradāyakam

nirvidya bhūtale śarvaḥ sarvavyāpī sadā śivaḥ //
hāṭakeśvarasaṃjñe'sminkṣetre devaḥ svayaṃ sthitaḥ

liṃgarūpeṇa bhagavānprādurbhūtaḥ svayaṃ haraḥ//
smaraṇāddarśanāccaiva sarvasiddhipradaḥ sadā

siddhenārādhito yasmāttasmātsiddheśvaraḥ smṛtaḥ //
tasyaiva varadānāddhi atraivāvasthito haraḥ

yastaṃ paśyati sadbhaktyā śuciḥ spṛśati vā naraḥ //
vāṃchitaṃ labhate sadyo yadyapi syātsudurlabham

tatra siddhiṃ gatāḥ pūrvaṃ śataśaḥ puruṣā bhuvi //
darśanātsparśanāccānye praṇāmādapare narāḥ

dakṣiṇāmūrtimāsādya mantraṃ tasya ṣaḍakṣaram //
yo japecchraddhayopetastasyāyuḥ saṃpravardhate

yāvatsaṃkhyaṃ japenmatraṃ tāvatsaṃkhyānyahāni saḥ //
āyuṣaḥ parato martyo jīvate nātra saṃśayaḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
atyāścaryamidaṃ sūta yattvayā parikīrtitam //
āyuṣo'pyadhikaṃ martyo jīvate yadi mānavaḥ

// sūta uvāca / //
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi svayameva mayā śrutam //
vadatastatsamuddiśya yadvatsasya mahātmanaḥ

purā me vasamānasya purato'tra piturgṛhe //
āyātaḥ sa munistatra vatso nāma mahādyutiḥ

vahamāno yuvāvasthāṃ dvādaśārkasamadyutiḥ //
aṃgaiḥ sarvaistu rūpāḍhyaḥ kāmadeva ivāparaḥ

matpitrā sa tadā dṛṣṭastato bhaktyā'bhivāditaḥ //
arghyaṃ dattvā tataḥ prokto viśrāṃto vinayena ca

svāgataṃ tava vipreṃdra kutastvamiha cāgataḥ //
ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomi yathocitam

// vatsa uvāca // //
tavāśramapade sūta cāturmāsyasamudbhavam //
kartumicchāmyanuṣṭhānaṃ śuśrūṣāṃ cetkaroṣi me

// lomaharṣaṇa uvāca // //
evaṃ vipra kariṣyāmi tavādeśamasaṃśayam //
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yastvaṃ me gṛhamāgataḥ

evamuktātha māmāha sa pitā dvijasattamāḥ //
tvayā vatsasya kartavyā śuśrūṣā nityameva hi

tato'haṃ vinayopetastasya kṛtyāni kṛtsnaśaḥ //
karomi sa ca me rātrau citrāḥ kīrtayate kathāḥ

rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devadānavarakṣasām //
dvīpānāṃ parvatānāṃ ca svayaṃ dṛṣṭvā sahasraśaḥ

ekadā tu mayā pṛṣṭaḥ kathāṃte prāpya kautukam //
vismayāviṣṭacittena sa dvijo dvijasattamāḥ

bhagavansukumāraṃ te śarīraṃ prathamaṃ vayaḥ //
dvīpānāṃ ca karoṣi tvaṃ kathāścitrāḥ pṛthakpṛthak

kathaṃ sarvaṃ dharāpṛṣṭhaṃ sasamudraṃ nirīkṣitam //
svalpena vayasā tāta ( ?) vistarato vada

tvayā ye kīrtitā dvīpāḥ samudrāḥ parvatāstathā //
manasāpi na śakyāste gantuṃ martyaiḥ kathaṃcana

atra kautūhalaṃ jātamaśraddheyaṃ vacastathā //
śrutvā śraddheyavākyasya tasmātsatyaṃ prakīrtaya

tapasaḥ kiṃ prabhāvo'yaṃ kiṃ vā maṃtraparākramaḥ //
yena pṛthvītalaṃ kṛtsnaṃ tvayā dṛṣṭaṃ munīśvara

kiṃ vā devaprasādastu tavauṣadhikṛto'thavā //
tacca puṇyatamaṃ tāta tvaṃ me brūhi savistaram

atha māṃ sa muniḥ prāha vihasya munisattamāḥ //
satyametattvayā jñātaṃ mama maṃtraparākramam

sadāhamaṣṭasaṃyuktaṃ sahasraṃ śivasannidhau //
japāmi śivamaṃtrasya ṣaḍakṣaramitasya ca

trikālaṃ tena me jātaṃ susthiraṃ yauvanaṃ mune //
atītānāgataṃ jñānaṃ jīvitaṃ ca sukhodayam

mama varṣasahasrāṇi bahūni prayutāni ca //
saṃjātāni mahābhāga dṛśyate prathamaṃ vayaḥ

atra te kīrtayiṣyāmi vistareṇa mahāmate //
yathā siddhirmayā prāptā prasādācchaṃkarasya ca

ahaṃ hi brāhmaṇo nāmnā vatsaḥ khyāto mahītale //
nānāśāstrakṛtābhyāsaḥ purā''saṃ vedapāragaḥ

etasminneva kāle tu menakā ca varāpsarāḥ //
vasaṃtasamaye prāptā martyaloke yadṛcchayā

sā gatā bhramamāṇātha kāmyakaṃnāma tadvanam //
mattakokilanādāḍhyaṃ manojñadrumasaṃ kulam

yatrāste muniśārdūlo devarāta iti smṛtaḥ //
vratasvādhyāyasaṃpannastapasā dhvastakilviṣaḥ

upaviṣṭo nadītīre devatārccāparāyaṇaḥ //
śraddhayā parayā yukta ekākī nirjane vane

atha sā paśyatastasya vivastrā prāviśajjalam //
divyarūpasamopetā gharmārtā varavarṇinī //

atha tasya munīṃdrasya retaścaskanda tatkṣaṇāt //
dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṃgīṃ jalamadhyaṃ samāśritām

etasminnaṃtare prāptā sāraṃgī supipāsitā //
jalamiśraṃ tayā retaḥ pītaṃ sarvamaśeṣataḥ

atha sā'pi dadhe garbhaṃ mānuṣaṃ vai prabhāvataḥ //
amogharetaso māse suṣuve daśame tataḥ

janayāmāsa dīptāṃgī kanyāṃ padmadalekṣaṇām //
tasminneva jale puṇye devarātāśramaṃ prati

atha tāṃ sa munirjñātvā svajñānena svavīryajām //
kṛpayā parayāviṣṭo jagrāha ca pupoṣa ca

snehena mahatā yuktaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ //
rakṣamāṇo vane caināṃ śvāpadebhyaḥ prayatnataḥ

/
ājahāra sumṛṣṭāni tatkṛte suphalāni saḥ //
svayaṃ gatvā sudūraṃ ca kānane śvāpadākule

tatrasthā vavṛdhe sā ca nāmnā khyātā mṛgāvatī //
śuklapakṣe yathā vyomni kaleva śaśalakṣmaṇaḥ

atha sā bhramamāṇena mayā dṛṣṭā mṛgekṣaṇā //
tato'haṃ kāmabāṇena tatkṣaṇāttāḍito hṛdi //

vijñāya ca kumārīṃ tāṃ savarṇāṃ cāruhāsinīm //
ādareṇa gṛhaṃ gatvā sa muniryācitastataḥ

prayacchaināṃ mama brahmanpatnyarthaṃ nija kanyakām //
yathātmā poṣayiṣyāmi bhojanācchādanādibhiḥ

tatastena pradattā me tatkṣaṇādeva sundarī //
vidhinā śāstradṛṣṭena nakṣatre bhaga daivate

tataḥ katipayāhasya mayoḍhā sā suvismitā //
sakhījanasamāyuktā phalārthaṃ nirgatā vane

atha vīrudhasaṃchanne vane tasminsusaṃsthite //
tayā nyastaṃ padaṃ mūrdhni tṛṇācchannasya bhoginaḥ

sā daṣṭā sahasā tena patitā vasudhātale //
viṣārditā gataprāṇā tatkṣaṇādeva bhāminī

atha sakhyaḥ samāgatya tasyā duḥkhena duḥkhitāḥ //
śaśaṃsustā yathāvṛttaṃ rudantyo mama sūtaja

tato'haṃ satvaraṃ gatvā dṛṣṭvā tāṃ patitāṃ bhuvi //
vilāpānkṛtavāndīno ruditaṃ karuṇasvaram

iyaṃ me suviśālākṣī manaḥprāṇasamā priyā //
mṛtā bhūmau yayā hīno nāhaṃ jīvitumutsahe

so'hamadya gamiṣyāmi paralokaṃ sahānayā //
priyārahitaharmyasya jīvitasya ca kiṃ phalam

putrapautravadhūbhiśca bhṛtyavargayutasya ca //
patnīhīnāni no rejurgṛhāṇi gṛhamedhinām

yadīyaṃ karṇanetrāṃtā tanvaṃgī madhurasvarā//
na jīvati pṛthuśroṇī mariṣye' hamasaṃśayam

evaṃ vilapamānasya mama sūta kulodvaha //
āgatāḥ suhṛdaḥ sarve ruruduste'pi duḥkhitāḥ

ruditvā suciraṃ tatra taiḥ samaṃ mahatīṃ citām //
kṛtvā tāṃ saṃnidhāyātha pradatto havyavāhanaḥ

tata ādāya māṃ kṛcchrānninyuśca svagṛhaṃ prati //
rudantaṃ praskhalantaṃ ca muhyamānaṃ padepade

tato niśāvaśeṣe'hamutthāya tvarayā'nvitaḥ //
kāṃtāduḥkhaparītātmā gato'raṇyaṃ tadeva hi

kāmenonmattatāṃ prāpto bhramamāṇa itastataḥ //
vilapanneva duḥkhārto vane janavivarjite

kva gatāsi viśālākṣi vijane'sminvihāya mām //
nāhaṃ gṛhaṃ gamiṣyāmi mama duḥkhāya nirdayaḥ

eṣo'ruṇakarasparśātsvābhāṃ tyajati caṃdramāḥ //
niśākṣaye nirutsāho yathāhaṃ vidhinā kṛtaḥ

ayaṃ tanuḥ samāyāti savitā raktamaṃḍalaḥ//
nigadiṣyati me vārtāṃ nūnaṃ kaccittvadudbhavām

gaganaṃ vyāpayansūryaḥ saṃtāpayati māṃ bhṛśam //
bāhye cābhyaṃtare kāmaḥ kathaṃ vakṣyāmi jīvitam

karīṃdaḥ svayamabhyeti tatkucābhau samudvahan //
kumbhau gatvā tu pṛcchāmi yadi śaṃsati tāṃ priyām

evaṃ pralapamānasya mama moho mahānabhūt //
bhāskarāṃśuprataptasya madanākulitasya ca

yaṃyaṃ paśyāmi tatrāhaṃ bhramamāṇo mahāvane //
vṛkṣaṃ vā prāṇino vāpi taṃtaṃ pṛcchāmi mohataḥ

tvaddaṃtamusalaprakhyaṃ yasyā ūruyugaṃ gaja //
tāṃ bālāṃ vada ceddṛṣṭā dayāṃ kṛtvā mamopari // ७४
tvayā jaṃbūka ceddṛṣṭā biṃbāphalanibhādharā //
dayitā mama tadbrūhi śreyaste bhavitā mahat

athavā bilva śaṃsa tvaṃ yadi bilvopamastanī //
bhramamāṇā vane dṛṣṭā mama prāṇasamā priyā

tvatpuṣpasadṛśāṃgī sā mama bhāryā manasvinī //
sa tvaṃ caṃpaka jānīṣe yadi tvaṃ śaṃsa me drutam

madhūka tava puṣpeṇa dayitāyāḥ samau śubhau //
kapolau pāṃḍuracchāyau dṛṣṭvā tvāṃ smṛtimāgatau

kadalīstaṃbha suvyaktaṃ priyāyāśca sukomalau //
ūrū tvatto'pi tanvaṃgyāḥ satyenātmānamālabhe

bhobho mṛga na me bhāryā tvayā dṛṣṭā'tra kānane //
tvatsame locane spaṣṭe kajjalena samāvṛte

tṛṇādo'pi suvṛddho'pi vane vṛddho'pi yaḥ paśuḥ //
so'pi kāṃtāparityakto na mṛgo ramate kṣaṇam

/
kāṃtāyāḥ purato nityaṃ vidhatteṃ'gaṃ kalāpakṛt //
vihaṃgayoni jāto'pi vṛddhyarthaṃ puṣpadhanvanaḥ

yo'yaṃ saṃdṛśyate haṃso haṃsīmanusmaratyasau //
gatistādṛṅna cāpyasya matpriyāyāśca yādṛśī

eka eva sudhanyo'yaṃ cakravāko vihaṃgamaḥ //
muhūrtamapi yo'bhīṣṭāṃ na tyajeccakravākikām

ya eṣa śrūyate rāvo vibhramaṃ janayanmama //
kiṃvā pikasamuttho 'yaṃ kiṃ vā me dayitodbhavaḥ

māṃ dṛṣṭvā'yaṃ mṛgo yāti taṃ mṛgī yāti pṛṣṭhataḥ //
dhāvamānā mamāpyevamanuyāti purā priyā

vāraṇo'yaṃ priyāṃ kāṃtāmanurāgānuyāyinīm //
sparśayatyagrahastena mama saṃsmārayanpriyāma

hā priye mṛgaśāvākṣi taptakāṃcanasaṃnibhe //
kathaṃ māṃ na vijānāsi bhramaṃtamiha kānane

kva sā bhaktiḥ kva sā prītiḥ kva sā tuṣṭiḥ kva sā dayā //
nigadantaṃ sudīnaṃ māṃ saṃbhāṣayasi no yataḥ

evaṃ pralapamānasya mama prāptāḥ suhṛjjanāḥ //
anveṣaṃtaḥ padaṃ tatra vaneṣu viṣameṣu ca

tatastaiḥ koparaktākṣaiḥ prokto'haṃ sūtanaṃdana //
bhartsadbhiḥ paruṣairvākyairdhiktvāṃ kāmamayādhunā

tvaṃ kiṃ śocasi mūḍhātmannaśocyaṃ jīvitaṃ nṛṇām //
yatastvāmapi śocaṃtaṃ śocayiṣyaṃti cāpare

yūyaṃ vayaṃ tathā cānye saṃjātāḥ prāṇino bhuvi //
sarva eva mariṣyāmastatra kā paridevanā

adarśanātpriyā prāptā punaścādarśanaṃ gatā //
na sā tava na tasyāstvaṃ vṛthā kimanuśocasi

nāyamatyaṃtasaṃvāsaḥ kasyacitkenacitsaha //
api svena śarīreṇa kimutānyairvṛthā janaiḥ

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yotītamanuśocati //
sa duḥkhena labhedduḥkhaṃ dvāvanartho prapadyate

evaṃ saṃbodhayitvā māṃ gṛhītvā te muhurjanaiḥ //
ninyu rgṛhaṃ tataḥ sarve vanāttasmātsudāruṇāt

tato mama gṛhasthasya smaramāṇasya tāṃ priyām //
utpannaḥ sumahānkopaḥ sarpānprati mahāmate

tataḥ kopaparītena pratijñātaṃ mayā sphuṭam //
sarpānuddiśya yatsarvaṃ tannibodhaya dāruṇam

adyaprabhṛti cennāhaṃ sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam //
nihanmi daṇḍaghātena tatpāpaṃ syāddhruvaṃ mama

yacca nikṣepahartṝṇāṃ yacca viśvāsaghātinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

yatpāpaṃ sādhuniṃdāyāṃ mātāpitṛvadhe ca yat //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

paradāraratānāṃ ca yatpāpaṃ jīvaghātinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

uktau cābhiratānāṃ ca yatpāpaṃ garadāyinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

kṛtaghnānāṃ ca yatpāpaṃ paravittāpahāriṇām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

yatpāpaṃ śastrakartṛṇāṃ tathā vahnipradāyinām//
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

vratabhaṃgena yatpāpaṃ vratināṃ niṃdayāpi yat //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

yatpāpaṃ bhrūṇahatyāyāṃ mṛṣṭamāṃsāśināṃ ca yat //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

vṛkṣaccheda prasaktānāṃ yatpāpaṃ śalyakāriṇām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

pākhaṃḍināṃ ca yatpāpaṃ nāstikānāṃ ca yadbhavet //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

māṃsamadyaprasaktānāṃ yatpāpaṃ viṭabhojinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

mṛṣāvādaprasaktānāṃ pararaṃdhrāvalokinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

yatpāpaṃ sākṣyakartṛṇāṃ dhānyasaṃgrahakāriṇām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

ākheṭakaratānāṃ ca yatpāpaṃ pāśadāyinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

nityaṃ preṣaṇakartṝṇāṃ yatpāpaṃ madhujīvinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam //

adṛṣṭadevavaktrāṇāṃ yatpāpaṃ matsyajīvinām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

vivāde pṛcchamānānāṃ pakṣapātena jalpatām //
bhayādvā yadi vā lobhāddveṣādvā kāmato'pi vā

yatpāpaṃ tu bhavetteṣāṃ nirdayānāṃ durātmanām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

kanyāvikrayakartṛṇāṃ yatpāpaṃ pāpasaṃginām //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

vidyāvikrayakartṝṇāṃ yatpāpaṃ samudāhṛtam //
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam

evaṃ mayā pratijñāya kopāviṣṭena sūtaja //
gṛhīto laguḍaḥ sthūlo vadhārthaṃ pavanāśinām

tataḥprabhṛtyahaṃ bhūmau bhramāmi laguḍāyudhaḥ //
brāhmīṃ vṛttiṃ parityajya mārgamāṇo bhujaṃgamān

mayā kopaparītena bahavaḥ pannagā hatāḥ //
viṣolbaṇā mahākāyāstathānye madhyamādhamāḥ

ekadāhaṃ vanaṃ prāpto gahanaṃ laguḍāyudhaḥ //
śayānaṃ tatra cāpaśyaṃ jalasarpaṃ vayo'dhikam

tato'haṃ daṃḍamudyamya kāladaṃḍopamaṃ ruṣā //
hanmi taṃ yāvadevāhaṃ sa māṃ provāca pannagaḥ

nāparādhyāmi te kiṃcidahaṃ brāhmaṇasattama //
saṃraṃbhāttatkimarthaṃ māṃ jighāṃsasi vayo'dhikam

tato mayā sa saṃproktaḥ kopātsalilapannagaḥ //
mahāmanyuparītena smṛtvā bhāryāṃ mṛgāvatīm //
mama bhāryā priyā pūrvaṃ sarpeṇāsīdvināśitā

tato'haṃ tena vaireṇa sūdayāmi maho ragān //
adya tvāmapi neṣyāmi vaivasvatagṛhaṃ prati //
hatvā daṃḍaprahāreṇa tasmādiṣṭatamaṃ smara

tataḥ sa māṃ punaḥ prāha bhayena mahatāvṛtaḥ//
śṛṇu tāvadvaco'smākaṃ tataḥ kuru yathocitam

anye te pannagā vipra ye daśaṃtīha mānavān //
vayaṃ salilasaṃbhūtā nirviṣāḥ sarparūpiṇaḥ

evaṃ prajalpamāno'pi sa daṃḍena mayā hataḥ //
sūta tatsūdanārthāya nirvikalpena cetasā

athāsau laguḍasparśāttatkṣaṇādeva pannagaḥ//
dvādaśārkapratīkāśo babhūva puruṣo mahān

tadāścaryaṃ samālokya tato'haṃ vismayānvitaḥ //
uktavāṃstaṃ praṇamyoccaiḥ kṣamyatāmiti sādaram

ko bhavānkimidaṃ rūpaṃ kṛtaṃ sarpamayaṃ vibho //
kiṃ vā te brahmaśāpo'yaṃ kiṃ vā krīḍāsadedṛśī

tataḥ provāca māṃ hṛṣṭaḥ sa naraḥ praśrayānvitaḥ//
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā vṛttāṃtaṃ svaṃ vadāmi te

ahamāsaṃ purā vipra camatkārapurottame //
yuvā paramatejasvī dhanavānsusamṛddhibhāk

tatraiva nagare ramye hyasti puṇyaṃ śivālayam [/
siddheśvarasya devasya patākābhiralaṃkṛtama ///३७//
kasyacittvatha kālasya tatra yātrā vyajāyata //
tatra vāditraghoṣeṇa nāditaṃ bhuvanatrayam

atha tatra samāyātā munayaḥ saṃśitavratāḥ //
devasya darśanārthāya śataśo'tha sahasraśaḥ

śaivāḥ pāśupatāścaiva tathā kāpālikāśca ye //
mahāvratadharāścānye śivabhaktiparāyaṇāḥ

ekāhārā nirāhārā vāyubhakṣāstathāpare //
abbhakṣāḥ phala bhakṣāśca śīrṇaparṇāśinastathā

te'bhivandya yathānyāyaṃ devadevaṃ maheśvaram //
upāviṣṭāḥ purastasya kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ

rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devendrāṇāṃ ca harṣitāḥ //
dayādharmasamopetāstathānye'pi ca bhūriśaḥ

kecittatra pranṛtyaṃti gāyaṃti ca tathā'pare //
sādhavo bhaktisaṃyuktā vādyaṃ cakruśca bhūriśaḥ ///९४//
anye dānāni yacchaṃti dhaninaḥ śraddhayānvitāḥ //
dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca tapasvibhyo viśeṣataḥ ///४५//
evaṃ mahotsave tatra vartamāne mahodaye //
āgato bahubhiḥ sārdhamahaṃ yauvanagarvitaḥ

śivadarśanavidveṣī tamasā saṃvṛtāśayaḥ //
yātrotsava vināśāya prerito'nyaiḥ sudurjanaiḥ

jalasarpaṃ samādāya sudīrghaṃ bhīṣaṇākṛtim //
lelihānaṃ muhurjihvāṃ jarayā parayā vṛtam

tataśca kṣiptavāṃstatra mahājanasamāgame //
taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve janā mṛtyubhayārditāḥ

tatrāsīttāpaso nāmnā suprabhaḥ śaṃsitavrataḥ //
samādhisthaḥ suśiṣyāḍhyastapasā dagdhakilbiṣaḥ

niṣkaṃpāṃ sudṛḍhāmṛjvīṃ nātistabdhāṃ na kuṃcitām //
grīvāṃ dadhatsthirāṃ yatnādgātrayaṣṭiṃ ca sarvataḥ

saṃpaśyannāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan //
tālumadhyagatenaiva jihvāgreṇācalena ca

āvartapaṃkajāṃtaḥsthamaṣṭapatra madhomukham//
tanmadhyakarṇikāsaṃsthaṃ saṃpaśyanravimaṃḍalam ///५८३//
tasyāpi madhyataścānyaṃ naramaṃguṣṭhamātrakam //
dvādaśārkapratīkāśamapratarkyatamākṛtim///५४//
paśyanpadmāsanasthaṃ ca vaidanāthaṃ maheśvaram//
yamakṣaraṃ vadaṃtyeva sarvagaṃ sarvavedinam

aniṃdyaṃ cāpyabhedyaṃ ca jarāmaraṇavarjitam //
pulakāṃcitasarvāṃgo yoganidrāvaśaṃgataḥ

ānaṃdāśrupariklinnaḥ saṃniruddheṃdriyākṛtiḥ //
kuṃbhayitvodarāṃtaḥsthaṃ svabhyāsādvāyupañcakam ///५७//
aṃguṣṭhatarjanīyogaṃ kṛtvā hṛdayasaṃgatam //
evaṃ tatropaviṣṭasya sa sarpastasya vigraham

veṣṭayāmāsa bhogena niścalasya mahātmanaḥ //
etasminnaṃtare śiṣyastasyāsītsutapo'nvitaḥ

śrīvardhanaitikhyāto nānāśāstrakṛtaśramaḥ //
sa dṛṣṭvā sarpabhogena samaṃtādveṣṭitaṃ gurum

nātidūrasthitaṃ māṃ ca jñātvā tatkarmakāriṇam//
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ kopasaṃraktalocanaḥ

sphuratādharayugmena bāṣpagadgadayā girā //
mayā cetsutapastaptaṃ guruśuśrūṣayā sadā

nirvikalpena cittena yadi dhyāto maheśvaraḥ //
tena satyena duṣṭo'yaṃ pāpātmā brāhmaṇādhamaḥ //
īdṛkkāyo bhavatvāśu gururme yena dharṣitaḥ

athāhaṃ sarpatāṃ prāptastatkṣaṇādeva dāruṇām //
paśyatāṃ sarvalokānāṃ vadatāṃ sādhusādhviti

/
atha gatvā samādheḥ sa paryaṃtaṃ saṃyato muniḥ //
dadarśa nija gātrasthaṃ dvijihvaṃ dāruṇākṛtim

atha sarpākṛtiṃ māṃ ca duḥkhena mahatānvitam ////
taṭasthaṃ bhayasaṃtrastaṃ tathā sarvajanaṃ tadā

tato vijñāya tatsarvaṃ sa munirjñānacakṣuṣā //
abravītkṛpāyāviṣṭaḥ śiṣyaṃ śrīvardhanaṃ ruṣā ///६७ ////
na me priyaṃ kṛtaṃ śiṣya tvayaitatkarma kurvatā//
śapatā brāhmaṇaṃ dīnaṃ naiṣa dharmastapasvinām

samo māne'pamāne ca samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ//
tapasvī siddhimāyāti suhṛcchatrusamākṛtiḥ

tasmādajānatā vatsa śapto'yaṃ brāhmaṇastvayā//
bālyabhāvātprasādo'sya bhūyoyukto mamājñayā

atha śrīvardhanaḥ prāha praṇipatya nijaṃ gurum //
amarṣavaśamāpannaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ

ajñānādyadivā jñānānmayā yadvyāhṛtaṃ vacaḥ //
tattathaiva na saṃdehastasmānmaunaṃ guro kuru

na mṛṣā vacanaṃ proktaṃ svaireṇāpi guro mayā //
kiṃ punaryattavārthāya tasmānmaunaṃ samācara

paścādudayate sūryaḥ śoṣaṃ yāti mahārṇavaḥ //
api meruśca śīryeta na me syādanyathā vacaḥ

tamuvāca guruḥ śiṣyaṃ sa punaḥ ślakṣṇayā girā //
jānāmyahaṃ na te vāṇī kathaṃcijjāyate'nyathā

sadā śiṣyo vayaḥsthopi śāsanīyaḥ prayatnataḥ ///
kiṃ punarbāla eva tvaṃ tena tvāṃ vacmi bhūriśaḥ

dharmaṃ na vyayate ko'pi munīnāṃ pūrvasaṃcitam //
tapodharmavihīnānāṃ gatisteṣāṃ na vidyate

kṣamaikā siddhidā proktā yatīnāṃ ca viśeṣataḥ ३//
tasmātkṣamāṃ puraskṛtya vartitavyaṃ tapasvibhiḥ

na pāpaṃ prati pāpaḥ syādbuddhireṣā sanātanī//
ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ tu samācaret

dagdhaḥ sa dahate bhūyo hatameva nihaṃti ca//
samyagjñānaparityakto yaḥ pāpe pāpamācaret

/
upakāriṣu yaḥ sādhuḥ sādhutve tasya ko guṇaḥ//
apakāriṣu yaḥ sādhuḥ kīrtyate janaiḥ

/
evamuktvā sa taṃ śiṣyaṃ tato māmidamabravīt //
dayayā parayā yuktaḥ suvrataḥ śaṃsitavrataḥ

nānyathā vacanaṃ bhāvi mama śiṣyasya pannaga //
kañcitkālaṃ pratīkṣasva tasmātsarpavapuḥsthitaḥ

// sarpa uvāca // //
kasminkāle muniśreṣṭha śāpo me'stamupaiṣyati //
prasādaṃ kuru dīnasya śāpasyājñāninastathā

// suvrata uvāca // //
muhūrtamapi gītādi yaḥ karoti śivālaye //
na tasya śakyate kartuṃ saṃkhyā dharmasya bhadraka

muhūrtamapi yo vighnaṃ karoti ca mahotsave //
tasya pāpasya no saṃkhyā kartuṃ śakyā hi kenacit

tasmāttvaṃ pāpako vipro naiva muktimavāpsyasi //
vārtāsaṃgena durbuddhe tasmācchṛṇu vaco mama ///८७//
śaivaṃ ṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ yojapecchraddhayānvitaḥ //
api brahmavadhā tpāpaṃ jātaṃ tasya praṇaśyati

daśabhirdinajaṃ pāpaṃ viṃśatyā vatsarodbhavam //
ṣaḍakṣarasya jāpyena pāpaṃ kṣālayate naraḥ

tasmāttvaṃ jalamadhyasthastaṃ maṃtraṃ japa sādaram //
yena pāpaṃ kṣayaṃ yāti kṛtamapyanyajanmani

yadā tvāṃ jalamadhyasthaṃ vatsonāma dvijo ruṣā //
tāḍayiṣyati daṇḍena tadā mokṣamavāpsyasi

tasmādgaccha drutaṃ sarpa sthānādasmājjalāśaye //
kiñcidiṣṭaṃ mayā prokto virarāma sa sanmuniḥ

tato'haṃ duḥkhasaṃyuktaḥ saṃprāpto'tra jalāśaye //
ṣaḍakṣaraṃ japanmantraṃ nityameva vyavasthitaḥ

tvatprasādādahaṃ muktaḥ sarpatvādbrāhmaṇottama //
kiṃ karomi priyaṃ te'dya tasmācchīghrataraṃ vada

vatsonāma na sandehaḥ sa tvaṃ yaḥ kīrtito mama //
suvratena vimānaṃ me paśyaitadupasarpati

tataḥ prokto mayā samyaksa sarpo divyarūpadhṛk //
bhagavannupadeśaṃ me kiñciddehi śubhāvaham

yena no jāyate duḥkhaṃ priyalopasamudbhavam //
na dāridyaṃ na ca vyādhirna ca śatruparābhavaḥ

athovāca sa māṃ bhūyaḥ sotsukaḥ puruṣottamaḥ //
praśnabhāraḥ samākhyātastvayā mama dvijottama

na caitacchakyate vaktuṃ vimāne samupasthite //
vistarāttu tato vacmi saṃkṣepeṇa tava dvija

śaivaḥ ṣaḍakṣaro mantro nṛṇāmaśubhahārakaḥ //
sa tvayā śaktito vipra japanīyo divāniśam //

tataḥ prāpsyatyasaṃdigdhaṃ yadyadvāṃchasi cetasā //
svargaṃ vā yadi vā mokṣaṃ vimuktaḥ sarvapātakaiḥ

mayā hi sumahatpāpaṃ sarvadā samanuṣṭhitam //
tatrāpi maṃtramāhātmyātprāptā lokā mahodayāḥ

eko dānāni sarvāṇi yacchati śraddhayānvitaḥ //
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam

sarvatīrthābhiṣekaṃ ca kurute'nyo naro dvija //
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam

cāṃdrāyaṇasahasraṃ tu kurute'nyo yathocitam //
ṣaḍakṣaraṃ japedanyo maṃtraṃ tābhyāṃ samaṃ phalam

varṣāsvākāśaśāyī ca hemaṃte salilāśayaḥ //
pañcāgnisādhako grīṣme yāvadvarṣaśataṃ naraḥ

anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ śuciḥ śraddhāsamanvitaḥ //
japedaharniśaṃ martyaḥ phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam //

pitṛpakṣe sadā caiko gayāyāṃ śrāddhamācaret //
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam

gosahasraṃ dadātyekaḥ kārtikyāṃ jyeṣṭhapuṣkare //
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam

saṃnihityāṃ naraḥ snāti rāhugraste divākare //
eko anyastu japenmantraṃ ṣaḍarṇaṃ tulyameva tat

some somagrahe'nyastu somanāthaṃ prapaśyati //
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam

ekaścaṇḍīśvaraṃ paśyedayane cottare naraḥ //
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam

bhṛgupātaṃ patedekaḥ kedāraṃ vīkṣya bhaktitaḥ //
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam

karīṣaṃ sādhayedanyo dattvā sarvasvamāditaḥ //
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam

sarva saṃgaparityāgaṃ kṛtvaiko jñānamāpnuyāt //
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam

etatte paramaṃ guhyaṃ mayā vipra prakīrtitam //
nāstikāya na dātavyaṃ bhaktihīnāya naiva ca

tathānyadapi vakṣyāmi hitabuddhyā dvijottama //
mama vākyaṃ kuruṣvādya yadīcchasi parāṃ gatim

ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvavede prakīrtitaḥ //
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tasmātsarpavadhaṃ tyaja

ahiṃsakāni bhūtāni yo hinasti sunirdayaḥ //
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam

carācarāṇāṃ bhūtānāmabhayaṃ yaḥ prayacchati //
sarvadā sarvasaukhyāḍhyo jāyate divi ceha ca

nāsti bhargasamo devo nāsti gaṃgāsamā nadī //
nāsti hiṃsāsamaṃ pāpaṃ nāsti dharmo dayāparaḥ

athāhamabruvaṃ taṃ ca tacchrutvā tasya jalpitam //
ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ paralokabhayāturaḥ

manyate vṛddhalokānāmetadvākyaṃ śrutaṃ mayā //
bhūpaterneva doṣaḥ syādvane vyāpāditairmṛgaiḥ // २२३ /
pravadaṃti tathā vaidyā vaidyaśāstravicakṣaṇāḥ //
bhavaṃti puṣṭisaṃyukā māṃsādāścirajīvinaḥ

tadatra viṣaye brūhi paraṃ niḥśreyasaṃ vacaḥ //
sarvaṃ kartāsmyasaṃdigdhaṃ tava vaktrādvinirgatam

atha māṃ sa punaḥ prāha vada maivaṃ dvijottama //
matametada sādhūnāṃ pāpānāṃ māṃsagṛddhinām

aho śocyatamā loke pāpātmānaḥ sunirdayāḥ //
sarvadoṣākaraṃ māṃsaṃ mūḍhāḥ svādaṃti ye narāḥ // /// २२७ //
na māṃsamāyuṣo heturārogyasya balasya vā //
sarvametadasatyaṃ syācchraṇuṣvādya nidarśanam

māṃsāśino'pi dṛśyaṃte rogārtā durbalāstathā //
svalpāyuṣaśca matvaivaṃ māṃsaṃ varjaya dūrataḥ

amāṃsādā api kṣmāyāṃ dṛśyaṃte rogavarjitāḥ //
cirāyuṣaśca pīnāṃgāsta smānmāṃsaṃ vivarjayet

yo bhakṣayati māṃsāni sattvānāṃ jīvitaiṣiṇām //
sa yāti narakaṃ ghoraṃ tatrastho bhakṣyate ca taiḥ

na hi māṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādapi jāyate //
hate jaṃtau bhavenmāṃsaṃ tasmāttatparivarjayet

etadeva hi dṛṣṭāṃtaṃ māṃsasya parivarjane //
yadaṃgaṃ hriyate svaṃ ca kaṃṭakenāpi vikṣatam

ātmaupamyena bhūtāni tasmātsarvāṇi paṃḍitaiḥ //
draṣṭavyāni na hiṃsyāni rakṣaṇīyāni śaktitaḥ

haṃtā caivānumaṃtā ca viśastā krayavikrayī //
saṃskartā copahartā ca khādakaścāṣṭa ghātakāḥ

dhanena krayakṛddhaṃti bhakṣaṇena ca khādakaḥ //
ghātako vadhabaṃdhābhyāmityanyastrividho vadhaḥ

karmaṇā manasā vācā yo hinasti na kiṃcana //
sa prāpnoti paraṃ sthānaṃ jarā maraṇavarjitam

śākamūlaphalāhāro brahmacaryaparāyaṇaḥ //
na tasya phalamāpnoti yadi hiṃsāparo naraḥ

eko varṣaśataṃ sāgraṃ tapastapati dustaram //
ahiṃsānirato yastu tayoḥ śreṣṭho dayānvitaḥ

yaṃyaṃ kāmayate kāmaṃ duṣprāpamapi mānavaḥ //
taṃ tamāpnotyasaṃdigdhaṃ yadi syātsudayānvitaḥ

kāmagena vimānena divyastrīśatasevitaḥ //
devavanmodate svarge savabhūtābhayapradaḥ

evamuktvā mahātmā sa paśyato mama sūtaja //
vimānavaramāruhya gataśca tridivālayam

gandharvairgīyamānastu stūyamānaśca kinnaraiḥ //
ṣaḍakṣarasya maṃtrasya māhātmye na mahāmate

tasmingate tadā svargaṃ duḥkhaṃ me samupasthitam //
smṛtvā pūrvaṃ hatānsarpānbhagnagātro'bhavaṃ tadā

tato'haṃ kṛtavāṃstatra vipralāpānanekaśaḥ //
svakarmabhayasaṃtrastastasminneva mahāvane

aho mayā nṛśaṃsena bahavaḥ prāṇino hatāḥ //
ninditaśca mahādevo nara kārtirbhaviṣyati

so'haṃ hiṃsāṃ parityajya cariṣyāmi mahattapaḥ //
śivadīkṣāṃ samāsādya pūjayiṣye maheśvaram

yatkiṃcittriṣu lokeṣu prārthayaṃti narāḥ sukham //
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tasmātkāryaṃ mayā tapaḥ

adhunaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau //
caranbhaikṣaṃ munirmaunī cariṣyāmyāśramānimān

pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ //
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ

evaṃ vilapya yatnena mayā sūtakulodvaha //
gṛhītaṃ bhaktiyuktena śivadīkṣāvrataṃ tataḥ

ṣaḍakṣarasya maṃtrasya ayutaṃ prajapāmyaham //
trisandhyaṃ śraddhayā yuktaḥ siddheśvarasamīpataḥ

tatprabhāvena me sthairyaṃ saṃjātaṃ yauvanodbhavam //
tathā lokātaṃrajñānaṃ khecaratvaṃ ca sūtaja

siddheśvaraṃ prayāsyāmi dvāparāṃte hyavasthite //
sadāśivaṃ prayāsyāmi satyametanmayoditam

etatte sarvamākhyātaṃ mayā sūtaja mokṣadam //
ṣaḍakṣarasya māhātmyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ //
ājanmamaraṇātpāpātso'pi mucyeta mānavaḥ ///

tasmāttvaṃ hi mahābhāga mantramenaṃ sadā japa //
saṃprāpsyasi parānkāmānmanasā vāṃchitānsadā

sūta uvāca // //
etacchrutaṃ mayā pūrvaṃ sakāśāttasya sadguroḥ //
ṣaḍakṣarasya māhātmyaṃ yadyuṣmākaṃ prakīrtitam

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śatrupakṣakṣayāvaham //
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ nityaṃ sarvakāmābhayapradam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetra māhātmye ṣaḍakṣaramantramāhātmye siddheśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ