Skanda Purana · Chapter 6.278

// sūta uvāca // //
ye cānye bhāskarā statra saṃti brāhmaṇasattamāḥ //
hāṭakeśvaraje kṣetre yājñavalkyapratiṣṭhitāḥ

yastānpūjayate bhaktyā hṛdi kṛtvā'bhivāṃchitān //
saptamyāṃ caiva saptamyāṃ labhate nātra saṃśayaḥ

// ṛṣaya ucuḥ // //
eka eva sthitaḥ sūryo dṛśyate ca nabhastale //
tatkathaṃ dvādaśaite ca tatra kṣetre pratiṣṭhitāḥ //
kasminkāle tathā kṛtye kimarthaṃ sūtanandana

// sūta uvāca // //
āsītpūrvaṃ kṛtirnāma śunaḥśepasamudbhavaḥ //

tasya putraḥ śunaḥ putro babhūva munisattamaḥ //
cārāyaṇaḥ sutastasya vabhūva munisattamaḥ

kasyacittvatha kālasya brahmā loka pitāmahaḥ //
sāvitrīśāpanirdagdho hyavatīrṇo dharātale

gāyatrī ca yadā viprāstenoḍhā yajñakarmaṇi //
prāksthitāṃ ca parityajya sarvadevasamāgame //
kālātyayo bhavennaiva sāvitryāgamane sthire

tatastasya samādeśādgāyatrī gopakanyakā //
śakreṇa ca samānītā divyalakṣaṇalakṣitā

gopakanyāṃ ca tāṃ jñātvā gośca vaktreṇa padmajaḥ //
praveśyākarṣayāmāsa guhyena ca tataḥ param

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulamekaṃ dvidhā sthitam //
ekatra mantrāstiṣṭhaṃti havirekatra saṃsthitam

tena tāṃ brāhmaṇīṃ kṛtvā paścāttasyāḥ parigraham //
gṛhyoktavidhinā cakre puraḥstho'pi pitāmahaḥ

patnīśālopaviṣṭāyāṃ tatastasyāṃ dvijottamāḥ //
sāvitrī samanuprāptā devapatnībhirāvṛtā

tatastāṃ sā samālokya raśanāsamalaṃkṛtām //
daurbhāgyaduḥkhamāpannā śaśāpa ca vidhiṃ tataḥ

// sāvitryuvāca // //
yasmāttvayā parityaktā nirdoṣāhaṃ pitāmaha //
pitāmaho'si me nūnamadyaprabhṛti saṃgame

manuṣyāṇāṃ bhavetkṛtyamanyanārīparigrahaḥ //
etattvayā kṛtaṃ yasmānmā nuṣastvaṃ bhaviṣyasi

kāmārtaśca viśeṣeṇa mama vākyādasaṃśayam

evamuktvā tu sāvitrī tyaktvā taṃ yajñamaṃḍapam //
gireḥ śikharamārūḍhā tapaścakre mahattataḥ

pitāmaho'pi tacchāpāccārāyaṇaniveśane /
avatīrṇo dharāpṛṣṭhe kālena mahatā tataḥ

sa yadā yauvanaṃ bheje mānuṣaṃ ca purā sthitaḥ //
tathātathā ca tāpena kāmotthena prapīḍyate // १९ /
tato'sau vīkṣate nārīṃ kanyāṃ vātha tapasvinīm //
avikalpamanā bheje rūpasaubhāgyagarvitaḥ

tatastaṃ byasanārtaṃ ca dṛṣṭvā cārāyaṇo muniḥ //
svayaṃ niḥsārayāmāsa prakopena nijāśramāt

sa ca pitrā parityakto bhramamāṇastatastataḥ //
camatkārapuraṃ prāptaḥ śākalyo yatra tiṣṭhati

nāmnā brāhmaṇaśārdūlo nāgaro vedapāragaḥ //
vṛtaḥ śiṣya sahasreṇa vedavidyāṃ pracārayan

atha taṃ sa praṇamyoccaiḥ śiṣyatvaṃ samupāgataḥ //
vedādhyayanasaṃpanno babhūvātha cirādapi

etasminneva kāle nu ānartādhipatiḥ svayam //
āgatastiṣṭhate yatra jalaśāyī hariḥ svayam

cāturmāsyavrataṃ tena gṛhītaṃ tatpurastadā //
prārthitastu tato viprāḥ śākalyastaina bhūbhujā

śāṃtikaṃ pauṣṭikaṃ nityaṃ tvayā kāryaṃ mamālaye //
yāvattiṣṭhāmyahaṃ cātra prasādaḥ kriyatāmiti

bāḍhamityeva sa proktvā dākṣiṇyena dvijottamāḥ //
ekaikaṃ preṣayāmāsa svaśiṣyaṃ tasya maṃdire

sa śāṃtikaṃ vidhāyātha dattvāśīḥ pārthivasya ca //
saṃprāpya dakṣiṇāṃ tasmātpunareti ca taṃ dvijam

śākalyāya ca tāṃ dattvā dakṣiṇāṃ nijamaṃdire //
jagāma nityamevaṃ hi vyavahāro vyavasthitaḥ

anyasminnahani prāpte śākalyena visarjitaḥ //
śāṃtyarthaṃ yājñavalkyastu pārthivasyaniveśanam

tasya bhūpasya rūpāḍhayā maṃtharāsti vilāsinī //
rātrau ca kāmitā tena kāmāḍhayena sukāminī

bhāvairvātsyāyanaproktaiḥ samāliṃganapūrvakaiḥ //
sa tayā vividhaiḥ kṛtto mayūrapadakādibhiḥ //
śarīre cādhare caiva tathā maṇipravālakaiḥ

saṃprāpto'dhyayanārthāya yāvacchākalyasannidhau //
tāvatsaṃpreṣitastena śāṃtyarthaṃ bhūpamaṃdire

so'pi saṃpreṣitastena gatvā taṃ pārthivālayam //
śāṃtikaṃ ca tataścakre yathoktavidhinā dvijāḥ

śāṃtikasyāvasāne tu pragṛhya kalaśodakam //
paṃcāṃgaiḥ kalpitaṃ rudraiḥ svayamevābhimaṃtritaiḥ

sākṣataṃ sumanoyuktaṃ samādāya gatastataḥ //
saṃtiṣṭhate nṛpo yatra ānarto tratasaṃyutaḥ

dyāmālekhīti maṃtraṃ sa proccārya vidhipūrvakam //
chaṃdarṣisahitaṃ caiva yāvatkṣipati mastake //
tāvannirīkṣitastena nakhalekhāvikartitaḥ

khaṃḍitenādhareṇaiva tato'bhūddurmanā nṛpaḥ

viṭaprāyaṃ tu taṃ dṛṣṭvā malināṃbaradhāriṇam//
taṃ provāca vihasyoccai dehi viprā'kṣatāñjalam

maṃdurāyāṃ sthitaṃ yacca kāṣṭhametatpradṛśyate //
yājñavalkyastato dṛṣṭvā sakopastamupādravat

kṣiptvā tatra jalaṃ viprāḥ sākṣataṃ gṛhamāgamat //
agṛhya dakṣiṇāṃ tasya pārthivasya yathāsthitām

etasminnaṃtare tasya dhavakāṣṭhasya sarvataḥ //
niṣkrāṃtā vividhāḥ śākhāḥ pallavaiḥ samalaṃkṛtāḥ

taddṛṣṭvā vismitaḥ so'tha ānartādhipatirnṛpaḥ //
paścāttāpaṃ paraṃ cakre dhiṅmayaivamanuṣṭhitam

sa nūnaṃ vibudhaḥ ko'pi viprarūpeṇa saṃgataḥ //
yenedṛśaḥ prabhāvo'yaṃ tasya maṃtrasya saṃsthitaḥ

yadyahaṃ pratigṛhṇāmi tasya mantroditaṃ jalam //
jarāmaraṇahīnastu tadbhavābhi na saṃśayaḥ

evaṃ ciṃtayatastasya taddinaṃ vismitasya ca //
pārthivasya dvijaśreṣṭhā jātaṃ varṣaśatopamam

divase tu samākrāṃte kathaṃcittasya bhūpateḥ [/
vibhāvarī kṣayaṃ yāti kathaṃcinnaiva śāradī

tataḥ prabhātasamaye samutthāya mahīpatiḥ //
āhvayāmāsa śākalyaṃ puruṣairāptakāribhiḥ

tataḥ provāca vinayātsādaraṃ prāṃjaliḥ sthitaḥ //
kalye śiṣyaḥ samāyāto yastvadīyo mamāṃtikam

śāṃtyarthaṃ preṣaṇīyastu so'dyāpi ca dvijottama //
tasyopari parā bhaktirmama jātā'dya kevalam

sa tatheti pratijñāya gatvā'tha nijamandiram //
provāca yājñavalkyaṃ ca śāṃtyarthaṃ ślakṣṇayā girā

gaccha vatsa tvamadyaiva pārthivasya niveśanam //
śāṃtyarthaṃ tena bhūyo'pi tvamevāśunimaṃtritaḥ

// yājñavalkya uvāca // //
nāhaṃ yāsyāmi taddharmye śāṃtyarthaṃ dvijapuṃgava //
anādareṇa dṛṣṭo'haṃ nāśīrme ca samāhṛtā

kāṣṭhopari mayā dattā tasya vākyādasaṃśayam //
tasmātpreṣaya cānyaṃ tvaṃ guro śiṣyaṃ vicakṣaṇam //
ānartaṃ raṃjayedyastu vivekena samanvitam

// śākalya uvāca // //
rājā''deśaḥ sadā kāryaḥ puruṣairdeśavāsibhiḥ //
yogakṣemavidhānāya tathā lābhāya kevalam

pratikūlo bhavedyastu pāthivānāṃ sa mandadhīḥ //
na tasya jāyate saukhyaṃ kathaṃciddvijasattama

ye jātyādi mahotsekānna nareṃdrānupāsate //
teṣāmāmaraṇaṃ bhikṣā prāyaścittaṃ vinirmitam

evaṃ tayorvivadatostadā vai guruśiṣyayoḥ //
bhūyo'pi tatra saṃprāptāḥ puruṣāḥ pārthiveritāḥ

procuśca tvarayā yuktāḥ śākalyaṃ prāṃjalisthitāḥ //
śiṣyaṃ taṃ preṣaya kṣipraṃ rājā mārgaṃ pratīkṣate

asakṛtprocyamāno'pi yadā gacchati naiva saḥ //
tadā saṃpreṣayāmāsa uddālakamathāruṇim

śiṣyaṃ vinayasaṃpannaṃ kṛtāṃjalipuṭaṃ sthitam //
gaccha vatsa samādeśātsāṃprataṃ nṛpamaṃdiram

śāṃtikarma vidhāyātha svādhyāyaṃ ca tataḥ kuru

sa tatheti pratijñāya gatvā taṃ pārthivālayam //
cakāra śāṃtikaṃ karma vidhidṛṣṭena karmaṇā

tataḥ kalaśatoyaṃ sa sākṣataṃ sumanonvitam //
gṛhītvopādravattatra yatra rājā vyavasthitaḥ //

// rājovāca // //
svakīyamantraliṃgena abhiṣekaṃ tu yaccha bhoḥ //
kāṣṭhasyāsya yadagre te protthitaṃ tiṣṭhate dvija

tatastena śubhaṃ maṃtraṃ procyābhīṣṭaṃ jalaṃ svayam //
abhiṣicya ca tatkāṣṭhaṃ tataśca svagṛhaṃ yayau

tāvadrūpaṃ ca tatkāṣṭhaṃ dṛṣṭvā''narto mahīpatiḥ //
viṣādasahitaścaiva paścāttāpasamanvitaḥ

bhūyastu preṣayāmāsa yājñavalkyakṛte tadā //
anyaṃ dūtaṃ vidagdhaṃ ca śākalyasya dvijāśrayam

vedanā kāyasaṃsthā me vartate dvijasattama //
śāṃtyarthaṃ preṣayā kṣipraṃ taṃ śiṣyaṃ pūrvasaṃcitam

apamānaṃ kṛtaṃ tasya mayā kalye dvijottama //
tena me sahasā vyādhirāśīrvādamanicchataḥ

tasmātpreṣaya me śīghraṃ yena me svasthatā bhavem //
asakṛtprocyamāno'pi yadā naiva sa gacchati

yājñavalkyastataḥ śiṣyamanyaṃ provāca sādaram //
tatastaṃ madhukaṃ paigyaṃ preṣayāmāsa tadgṛhe // /// ७३ //
tenāpi vihitaṃ tacca yathoddālakanirmitam //
āśīrvādo nṛpoddeśāddattaḥ kāṣṭhasya tasya ca

tadrūpamapi tatkāṣṭhaṃ dṛṣṭvā bhūyo'pi pārthivaḥ //
anyaṃ saṃpreṣayāmāsa yājñavalkyakṛte naram

asakṛtprocyamāno'pi yājñavalkyo vrajenna hi //
yadā tadā bahuguṇamanyaṃ śiṣyaṃ pradiṣṭavān

pracūḍaṃ bhāgavittiṃ ca so'pi gatvā yathā purā //
cakāra śāṃtikaṃ karma yathā tābhyāṃ purā kṛtam

tataḥ śāṃtyudakaṃ tasminprākṣipaccaiva dāruṇi //
maṃtravacca tathāpyeva tadrūpaṃ ca vyavasthitam

tataḥ svayaṃ yayau rājā śākalyasya niveśanam //
yājñavalkyasya mantrārthaṃ paścāttāpasamanvitaḥ

praṇamya sa dvijaśreṣṭhaḥ śākalyaṃ ca dvijottamam//
śāṃtyarthaṃ mama harmye tvaṃ kalye śiṣyaṃ samādiśa //
yena me jāyate śāṃtiḥ śarīrasya dvijottama

tataḥ provāca śākalyo yājñavalkyaṃ dvijottamāḥ //
bhūyo'pi śṛṇvatastasya ānartasya mahīpateḥ

yājñavalkya drutaṃ gaccha mamādeśānnṛpālayam //
rājñosya roganāśāya śāṃtikaṃ kuru putraka //

// yājñavalkya uvāca // //
nāhaṃ tatra gamiṣyāmi guro maivaṃ bravīhi mām //
apamānaḥ kṛto'nena guro mama mahībhujā

tasya tadvacanaṃ śrutvā sa kopaṃ paramaṃ gataḥ //
abravīdbhartsamānastu yājñavalkyaṃ tataḥ param

ekamapyakṣaraṃ yastu guruḥ śiṣye nivedayet //
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā cānṛṇī bhavet

yasmāttvaṃ śiṣyatāṃ gatvā mama vākyaṃ karoṣi na //
tasmāttvāṃ yojayiṣyāmi brahma śāpena sāṃpratam

// yājñavalkya uvāca // //
anyāyena hi cecchāpaṃ guro mama pradāsyasi //
ahamapyeva dāsyāmi pratiśāpaṃ tavādhunā

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ //
utpathe vartamānasya parityāgo vidhīyate

tasmāttvaṃ hi mayā tyaktaḥ sāṃprataṃ hi na me guruḥ //
aviśaṣeṇa śiṣyārthaṃ yadādeśaṃ prayacchasi

yāvaṃtaste sthitāḥ śiṣyāstāvadbhirdivasairaham //
tavādeśaṃ kariṣyāmi nocedyāsyāmi dūrataḥ

// śākalya uvāca // //
yadi gacchasi cānyatra tattvaṃ vidyāṃ parityaja //
yāṃ mayā pāṭhitaḥ pāpa vraja paścātkuśiṣya bhoḥ

mayābhimaṃtritaṃ toyaṃ kṣurikāmuṇḍasaṃbhavam //
piba tasyāḥ prabhāveṇa śīghrameva tyajiṣyasi //
jaṭharānmāmakīṃ vidyāṃ tvayādhītā purā tu yā

evamuktvā sa cāmaṃtrya maṃtrairātharvaṇairjalam //
pānāya pradadau tasmai vāṃtyarthaṃ sadvijottamaḥ

yājñavalkyo'pi tatpītvā jalaṃ tenābhimaṃtritam //
vāṃtiṃ kṛtvā sahānnena tadvidyāṃ tāṃ parityajat

tato mūḍhatvamāpanno viśvāmitrahradaṃ śubham //
gatvā snāto vidhānena śuci rbhūtvā samāhitaḥ

cakāra mūrtīstā bhaktyā raverdvādaśasaṃkhyayā //
pratiṣṭhāpya tataḥ sarvāḥ pūjayāmāsa bhaktitaḥ

dhātā mitro'ryamā śakro varuṇaḥ sāṃba eva ca //
bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā //
ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate

evaṃ dvādaśadhā sūryaḥ sthāpito'tra vipaścitā //
ārādhitastato nityaṃ gandhapuṣpānulepanaiḥ

tataḥ kālena mahatā gatvā pratyakṣatāṃ raviḥ //
provāca sundaraṃ prītyā vākyametanmuniṃ prati

yājñavalkya pratuṣṭo'haṃ tava brāhmaṇasattama //
iṣṭaṃ dadāmi te brūhi yadyatsaṃprati vāṃchitam

// yājñavalkya uvāca // //
varaṃ dadāsi cenmahyaṃ vedapāṭhe niyojaya //
māṃ vibho yena śiṣyatvaṃ tava gacchāmi sāṃpratam // १०१ [/
// āditya uvāca // //
mayā paryaṭanaṃ kāryaṃ sadaiva dvijasattama //
meroḥ pradakṣiṇārthāya lokālokakṛte dvija

tatkathaṃ yojayāmi tvāṃ vedapāṭhena sa dvija

tasmāttvaṃ laghutāṃ gatvā mama mukhyahayasya ca //
śravaṇe tiṣṭha madvākyāttejasā caiva yena me

na dahyasi mahābhāga tatra stho'dhyayanaṃ kuru //
sa tatheti pratijñāya praviśyādityavājinaḥ

karṇe'paṭhattato vedāṃścaturo'pi ca tanmukhāt //
aṃgopāṃgasamopetānpariśiṣṭasamanvitān

tataḥ samāpte sa prāha prārthayasva vibho hi mām //
pradāsyāmi na sandehastavādya gurudakṣiṇām

// āditya uvāca // //
yāni sūktāni ṛgvede madīyāni dvijottama //
sāvanāni yajurvede sāmāni ca tṛtīyake

kalpoktāni caturthe ca tāni sarvāṇi bhūtale //
tvayā pracāraṇīyāni kṛtvā vyākhyānamuttamam

ye dvijāstāni sarvāṇi kīrtayiṣyaṃti me puraḥ //
te sarve pāpa nirmuktāḥ prayāsyaṃti divālayam

vyākhyāsyaṃti punarye ca mama bhaktiparāyaṇāḥ //
te yāsyaṃti dvijā muktiṃ satyametanmayoditam //

// sūta uvāca // //
evaṃ vedānpaṭhitvā sa pradattvā gurudakṣiṇām //
sūryāyābhyāgato bhūyaścamatkārapuraṃ prati

tataḥ śākalyamabhyetya gurustvaṃ prāṅ mama sthitaḥ //
prārthayasva mahābhāga dāsyāmi gurudakṣiṇām

jyeṣṭho bhrātā pitā caiva mātā caiva gurustathā //
vairuddhyenāpi vartaṃte yadyete dvijasatama //
tathāpi pūjanīyāśca puruṣeṇa na saṃśayaḥ

sāṃgopāṃgā mayādhītā vedāścatvāra eva ca //
adhītāścaiva sarveṣāṃ teṣāmartho'vadhāritaḥ

tattvaṃ vada mahābhāga kāṃ te yacchāmi dakṣiṇām

// śākalya uvāca // //
yāni vedarahasyāni sūryeṇa kathitāni te

yaiḥ syātpāpapraṇāśaśca vyākhyātaiḥ paṭhitaistathā //
tāni me kīrtaya kṣiprameṣā me gurudakṣiṇā ११८ //
// yājñavalkya uvāca // //
tadāgaccha mayā sārdhaṃ yatra sūryāḥ pratiṣṭhitāḥ //
mayā dvādaśa teṣāṃ ca kīrtayiṣyāmi cātrataḥ

tacchrutvā śiṣyasaṃyuktaḥ śākalyastaiśca saddvijaiḥ //
śiṣyaistiṣṭhanti ye tatra sthāpitāstena bhāskarāḥ

tatastu kīrtayāmāsa vyākhyānaṃ tatpuraḥ sthitaḥ //
vedāntānāṃ ca sarveṣāṃ yathoktaṃ raviṇā purā

avasāne ca teṣāṃ tu catuścaraṇasaṃbhavaiḥ //
brāhmaṇairyājñavalkyastu vedāntajñaiḥ pratoṣitaḥ

proktastava prasādena vedāṃtajñā vayaṃ sthitāḥ //
śrutādhyayanasaṃpannā yācasva gurudakṣiṇām

// yājñavalkya uvāca // //
eteṣāṃ bhāskarāṇāṃ ca madīyānāṃ puro dvijāḥ //
kīrtayiṣyaṃti ye viprāsteṣāṃ yuṣmatprasādataḥ //
bhūyā svargagatirviprā eṣā me guru dakṣiṇā

ye punarbhaktisaṃyuktāḥ kariṣyaṃti vicāraṇam //
teṣāṃ turyapadaṃ yacca jarāmaraṇavarjitam

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
bhaviṣyati kalau viprā dausthyabhāvasamanvitāḥ //
paṭhane naiva śaktāśca vyākhyānasya ca kā kathā

tasmātsārasvataṃ brūhi vedānāṃ dvijasattama //
api dausthyasamāyuktā yena te kīrtayaṃti ca

// yājñavalkya uvāca // //
rathaṃ yuñjaṃti sūktaṃ yatprathamaṃ vittalakṣaṇam //
triṣṭubheti ca yatsūktaṃ tathādyaṃ brāhmaṇottamāḥ

citraṃ devānāmiti ca tathānyattasya vallabham //
haṃsaḥ śuciṣadityuktaṃ tataścāpi praharṣadam

pāvamānaṃ tathā sūktaṃ ye paṭhiṣyaṃti bahvṛcaḥ //
ityeṣāmādyamevaṃ tu te yāsyaṃti parāṃ gatim

ekaviṃśatisāmāni ādityeṣṭāni yāni ca //
sāmagāḥ kīrtayiṣyaṃti ye'trasthāḥ śucayaḥ sthitāḥ

niścayaṃ tu paraṃ dhṛtvā ye'pi stoṣyaṃti bhāskaram //
tataste'pi prayāsyaṃti nirbhidya ravimaṃḍalam

kṣurikāsaṃpuṭaṃ caiva sūryakalpaṃ tathaiva ca //
śāṃtikalpasamāyuktaṃ kīrtayiṣyaṃti ye dvijāḥ

atharvapāṭhakāste'pi prayāsyaṃti parāṃ gatim //
mūrkhā api samāgatya saṃprāpte sūryavāsare

praṇāmaṃ ye kariṣyaṃti śraddhayā parayā yutāḥ //
saptarātrakṛtātpāpānmuktiṃ prāpsaṃti te dvijāḥ

// sūta uvāca // //
tatheti taiḥ pratijñāte catuścaraṇasaṃbhavaiḥ //
brāhmaṇairyājñavalkyastu vijñāto yena kena tu //

videhena tataḥ prāptaḥ śravaṇārthaṃ narādhipaḥ //
vedāṃtānāṃ ca sarveṣāṃ ratnākhyena mahībhujā

tenāpi ca parijñāya māhātmyaṃ sūryasaṃ bhavam //
tataḥ saṃsthāpitaḥ sūryastasminsthāne dvijottamāḥ

taṃ cāpi sūryavāreṇa yaḥ prapaśyati mānavaḥ //
saptarātrakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ māhātmyaṃ sūryasaṃbhavam //
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā aśvamedhaphalaṃ labhet

saṃkrāṃtau yatpradānena sūrye vā śravaṇena tu //
tatphalaṃ samavāpnoti śrutvā māhātmyamutamam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye dvādaśārkotpattiratnādityotpattimāhātmye yājñavalkyavṛttāṃtavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ