સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.278

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યે ચાન્યે ભાસ્કરા સ્તત્ર સંતિ બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યાજ્ઞવલ્ક્યપ્રતિષ્ઠિતાઃ

યસ્તાન્પૂજયતે ભક્ત્યા હૃદિ કૃત્વાઽભિવાંછિતાન્ ॥
સપ્તમ્યાં ચૈવ સપ્તમ્યાં લભતે નાત્ર સંશયઃ

॥ ઋષય ઉચુઃ ॥ ॥
એક એવ સ્થિતઃ સૂર્યો દૃશ્યતે ચ નભસ્તલે ॥
તત્કથં દ્વાદશૈતે ચ તત્ર ક્ષેત્રે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
કસ્મિન્કાલે તથા કૃત્યે કિમર્થં સૂતનન્દન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીત્પૂર્વં કૃતિર્નામ શુનઃશેપસમુદ્ભવઃ ॥

તસ્ય પુત્રઃ શુનઃ પુત્રો બભૂવ મુનિસત્તમઃ ॥
ચારાયણઃ સુતસ્તસ્ય વભૂવ મુનિસત્તમઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય બ્રહ્મા લોક પિતામહઃ ॥
સાવિત્રીશાપનિર્દગ્ધો હ્યવતીર્ણો ધરાતલે

ગાયત્રી ચ યદા વિપ્રાસ્તેનોઢા યજ્ઞકર્મણિ ॥
પ્રાક્સ્થિતાં ચ પરિત્યજ્ય સર્વદેવસમાગમે ॥
કાલાત્યયો ભવેન્નૈવ સાવિત્ર્યાગમને સ્થિરે

તતસ્તસ્ય સમાદેશાદ્ગાયત્રી ગોપકન્યકા ॥
શક્રેણ ચ સમાનીતા દિવ્યલક્ષણલક્ષિતા

ગોપકન્યાં ચ તાં જ્ઞાત્વા ગોશ્ચ વક્ત્રેણ પદ્મજઃ ॥
પ્રવેશ્યાકર્ષયામાસ ગુહ્યેન ચ તતઃ પરમ્

બ્રાહ્મણાનાં ગવાં ચૈવ કુલમેકં દ્વિધા સ્થિતમ્ ॥
એકત્ર મન્ત્રાસ્તિષ્ઠંતિ હવિરેકત્ર સંસ્થિતમ્

તેન તાં બ્રાહ્મણીં કૃત્વા પશ્ચાત્તસ્યાઃ પરિગ્રહમ્ ॥
ગૃહ્યોક્તવિધિના ચક્રે પુરઃસ્થોઽપિ પિતામહઃ

પત્નીશાલોપવિષ્ટાયાં તતસ્તસ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સાવિત્રી સમનુપ્રાપ્તા દેવપત્નીભિરાવૃતા

તતસ્તાં સા સમાલોક્ય રશનાસમલંકૃતામ્ ॥
દૌર્ભાગ્યદુઃખમાપન્ના શશાપ ચ વિધિં તતઃ

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥ ॥
યસ્માત્ત્વયા પરિત્યક્તા નિર્દોષાહં પિતામહ ॥
પિતામહોઽસિ મે નૂનમદ્યપ્રભૃતિ સંગમે

મનુષ્યાણાં ભવેત્કૃત્યમન્યનારીપરિગ્રહઃ ॥
એતત્ત્વયા કૃતં યસ્માન્મા નુષસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

કામાર્તશ્ચ વિશેષેણ મમ વાક્યાદસંશયમ્

એવમુક્ત્વા તુ સાવિત્રી ત્યક્ત્વા તં યજ્ઞમંડપમ્ ॥
ગિરેઃ શિખરમારૂઢા તપશ્ચક્રે મહત્તતઃ

પિતામહોઽપિ તચ્છાપાચ્ચારાયણનિવેશને ।
અવતીર્ણો ધરાપૃષ્ઠે કાલેન મહતા તતઃ

સ યદા યૌવનં ભેજે માનુષં ચ પુરા સ્થિતઃ ॥
તથાતથા ચ તાપેન કામોત્થેન પ્રપીડ્યતે ॥ ૧૯ ।
તતોઽસૌ વીક્ષતે નારીં કન્યાં વાથ તપસ્વિનીમ્ ॥
અવિકલ્પમના ભેજે રૂપસૌભાગ્યગર્વિતઃ

તતસ્તં બ્યસનાર્તં ચ દૃષ્ટ્વા ચારાયણો મુનિઃ ॥
સ્વયં નિઃસારયામાસ પ્રકોપેન નિજાશ્રમાત્

સ ચ પિત્રા પરિત્યક્તો ભ્રમમાણસ્તતસ્તતઃ ॥
ચમત્કારપુરં પ્રાપ્તઃ શાકલ્યો યત્ર તિષ્ઠતિ

નામ્ના બ્રાહ્મણશાર્દૂલો નાગરો વેદપારગઃ ॥
વૃતઃ શિષ્ય સહસ્રેણ વેદવિદ્યાં પ્રચારયન્

અથ તં સ પ્રણમ્યોચ્ચૈઃ શિષ્યત્વં સમુપાગતઃ ॥
વેદાધ્યયનસંપન્નો બભૂવાથ ચિરાદપિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે નુ આનર્તાધિપતિઃ સ્વયમ્ ॥
આગતસ્તિષ્ઠતે યત્ર જલશાયી હરિઃ સ્વયમ્

ચાતુર્માસ્યવ્રતં તેન ગૃહીતં તત્પુરસ્તદા ॥
પ્રાર્થિતસ્તુ તતો વિપ્રાઃ શાકલ્યસ્તૈન ભૂભુજા

શાંતિકં પૌષ્ટિકં નિત્યં ત્વયા કાર્યં મમાલયે ॥
યાવત્તિષ્ઠામ્યહં ચાત્ર પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ

બાઢમિત્યેવ સ પ્રોક્ત્વા દાક્ષિણ્યેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
એકૈકં પ્રેષયામાસ સ્વશિષ્યં તસ્ય મંદિરે

સ શાંતિકં વિધાયાથ દત્ત્વાશીઃ પાર્થિવસ્ય ચ ॥
સંપ્રાપ્ય દક્ષિણાં તસ્માત્પુનરેતિ ચ તં દ્વિજમ્

શાકલ્યાય ચ તાં દત્ત્વા દક્ષિણાં નિજમંદિરે ॥
જગામ નિત્યમેવં હિ વ્યવહારો વ્યવસ્થિતઃ

અન્યસ્મિન્નહનિ પ્રાપ્તે શાકલ્યેન વિસર્જિતઃ ॥
શાંત્યર્થં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તુ પાર્થિવસ્યનિવેશનમ્

તસ્ય ભૂપસ્ય રૂપાઢયા મંથરાસ્તિ વિલાસિની ॥
રાત્રૌ ચ કામિતા તેન કામાઢયેન સુકામિની

ભાવૈર્વાત્સ્યાયનપ્રોક્તૈઃ સમાલિંગનપૂર્વકૈઃ ॥
સ તયા વિવિધૈઃ કૃત્તો મયૂરપદકાદિભિઃ ॥
શરીરે ચાધરે ચૈવ તથા મણિપ્રવાલકૈઃ

સંપ્રાપ્તોઽધ્યયનાર્થાય યાવચ્છાકલ્યસન્નિધૌ ॥
તાવત્સંપ્રેષિતસ્તેન શાંત્યર્થં ભૂપમંદિરે

સોઽપિ સંપ્રેષિતસ્તેન ગત્વા તં પાર્થિવાલયમ્ ॥
શાંતિકં ચ તતશ્ચક્રે યથોક્તવિધિના દ્વિજાઃ

શાંતિકસ્યાવસાને તુ પ્રગૃહ્ય કલશોદકમ્ ॥
પંચાંગૈઃ કલ્પિતં રુદ્રૈઃ સ્વયમેવાભિમંત્રિતૈઃ

સાક્ષતં સુમનોયુક્તં સમાદાય ગતસ્તતઃ ॥
સંતિષ્ઠતે નૃપો યત્ર આનર્તો ત્રતસંયુતઃ

દ્યામાલેખીતિ મંત્રં સ પ્રોચ્ચાર્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
છંદર્ષિસહિતં ચૈવ યાવત્ક્ષિપતિ મસ્તકે ॥
તાવન્નિરીક્ષિતસ્તેન નખલેખાવિકર્તિતઃ

ખંડિતેનાધરેણૈવ તતોઽભૂદ્દુર્મના નૃપઃ

વિટપ્રાયં તુ તં દૃષ્ટ્વા મલિનાંબરધારિણમ્॥
તં પ્રોવાચ વિહસ્યોચ્ચૈ દેહિ વિપ્રાઽક્ષતાઞ્જલમ્

મંદુરાયાં સ્થિતં યચ્ચ કાષ્ઠમેતત્પ્રદૃશ્યતે ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તતો દૃષ્ટ્વા સકોપસ્તમુપાદ્રવત્

ક્ષિપ્ત્વા તત્ર જલં વિપ્રાઃ સાક્ષતં ગૃહમાગમત્ ॥
અગૃહ્ય દક્ષિણાં તસ્ય પાર્થિવસ્ય યથાસ્થિતામ્

એતસ્મિન્નંતરે તસ્ય ધવકાષ્ઠસ્ય સર્વતઃ ॥
નિષ્ક્રાંતા વિવિધાઃ શાખાઃ પલ્લવૈઃ સમલંકૃતાઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ સોઽથ આનર્તાધિપતિર્નૃપઃ ॥
પશ્ચાત્તાપં પરં ચક્રે ધિઙ્મયૈવમનુષ્ઠિતમ્

સ નૂનં વિબુધઃ કોઽપિ વિપ્રરૂપેણ સંગતઃ ॥
યેનેદૃશઃ પ્રભાવોઽયં તસ્ય મંત્રસ્ય સંસ્થિતઃ

યદ્યહં પ્રતિગૃહ્ણામિ તસ્ય મન્ત્રોદિતં જલમ્ ॥
જરામરણહીનસ્તુ તદ્ભવાભિ ન સંશયઃ

એવં ચિંતયતસ્તસ્ય તદ્દિનં વિસ્મિતસ્ય ચ ॥
પાર્થિવસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા જાતં વર્ષશતોપમમ્

દિવસે તુ સમાક્રાંતે કથંચિત્તસ્ય ભૂપતેઃ [।
વિભાવરી ક્ષયં યાતિ કથંચિન્નૈવ શારદી

તતઃ પ્રભાતસમયે સમુત્થાય મહીપતિઃ ॥
આહ્વયામાસ શાકલ્યં પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ

તતઃ પ્રોવાચ વિનયાત્સાદરં પ્રાંજલિઃ સ્થિતઃ ॥
કલ્યે શિષ્યઃ સમાયાતો યસ્ત્વદીયો મમાંતિકમ્

શાંત્યર્થં પ્રેષણીયસ્તુ સોઽદ્યાપિ ચ દ્વિજોત્તમ ॥
તસ્યોપરિ પરા ભક્તિર્મમ જાતાઽદ્ય કેવલમ્

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગત્વાઽથ નિજમન્દિરમ્ ॥
પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં ચ શાંત્યર્થં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા

ગચ્છ વત્સ ત્વમદ્યૈવ પાર્થિવસ્ય નિવેશનમ્ ॥
શાંત્યર્થં તેન ભૂયોઽપિ ત્વમેવાશુનિમંત્રિતઃ

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
નાહં યાસ્યામિ તદ્ધર્મ્યે શાંત્યર્થં દ્વિજપુંગવ ॥
અનાદરેણ દૃષ્ટોઽહં નાશીર્મે ચ સમાહૃતા

કાષ્ઠોપરિ મયા દત્તા તસ્ય વાક્યાદસંશયમ્ ॥
તસ્માત્પ્રેષય ચાન્યં ત્વં ગુરો શિષ્યં વિચક્ષણમ્ ॥
આનર્તં રંજયેદ્યસ્તુ વિવેકેન સમન્વિતમ્

॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
રાજાઽઽદેશઃ સદા કાર્યઃ પુરુષૈર્દેશવાસિભિઃ ॥
યોગક્ષેમવિધાનાય તથા લાભાય કેવલમ્

પ્રતિકૂલો ભવેદ્યસ્તુ પાથિવાનાં સ મન્દધીઃ ॥
ન તસ્ય જાયતે સૌખ્યં કથંચિદ્દ્વિજસત્તમ

યે જાત્યાદિ મહોત્સેકાન્ન નરેંદ્રાનુપાસતે ॥
તેષામામરણં ભિક્ષા પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્મિતમ્

એવં તયોર્વિવદતોસ્તદા વૈ ગુરુશિષ્યયોઃ ॥
ભૂયોઽપિ તત્ર સંપ્રાપ્તાઃ પુરુષાઃ પાર્થિવેરિતાઃ

પ્રોચુશ્ચ ત્વરયા યુક્તાઃ શાકલ્યં પ્રાંજલિસ્થિતાઃ ॥
શિષ્યં તં પ્રેષય ક્ષિપ્રં રાજા માર્ગં પ્રતીક્ષતે

અસકૃત્પ્રોચ્યમાનોઽપિ યદા ગચ્છતિ નૈવ સઃ ॥
તદા સંપ્રેષયામાસ ઉદ્દાલકમથારુણિમ્

શિષ્યં વિનયસંપન્નં કૃતાંજલિપુટં સ્થિતમ્ ॥
ગચ્છ વત્સ સમાદેશાત્સાંપ્રતં નૃપમંદિરમ્

શાંતિકર્મ વિધાયાથ સ્વાધ્યાયં ચ તતઃ કુરુ

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગત્વા તં પાર્થિવાલયમ્ ॥
ચકાર શાંતિકં કર્મ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

તતઃ કલશતોયં સ સાક્ષતં સુમનોન્વિતમ્ ॥
ગૃહીત્વોપાદ્રવત્તત્ર યત્ર રાજા વ્યવસ્થિતઃ ॥

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
સ્વકીયમન્ત્રલિંગેન અભિષેકં તુ યચ્છ ભોઃ ॥
કાષ્ઠસ્યાસ્ય યદગ્રે તે પ્રોત્થિતં તિષ્ઠતે દ્વિજ

તતસ્તેન શુભં મંત્રં પ્રોચ્યાભીષ્ટં જલં સ્વયમ્ ॥
અભિષિચ્ય ચ તત્કાષ્ઠં તતશ્ચ સ્વગૃહં યયૌ

તાવદ્રૂપં ચ તત્કાષ્ઠં દૃષ્ટ્વાઽઽનર્તો મહીપતિઃ ॥
વિષાદસહિતશ્ચૈવ પશ્ચાત્તાપસમન્વિતઃ

ભૂયસ્તુ પ્રેષયામાસ યાજ્ઞવલ્ક્યકૃતે તદા ॥
અન્યં દૂતં વિદગ્ધં ચ શાકલ્યસ્ય દ્વિજાશ્રયમ્

વેદના કાયસંસ્થા મે વર્તતે દ્વિજસત્તમ ॥
શાંત્યર્થં પ્રેષયા ક્ષિપ્રં તં શિષ્યં પૂર્વસંચિતમ્

અપમાનં કૃતં તસ્ય મયા કલ્યે દ્વિજોત્તમ ॥
તેન મે સહસા વ્યાધિરાશીર્વાદમનિચ્છતઃ

તસ્માત્પ્રેષય મે શીઘ્રં યેન મે સ્વસ્થતા ભવેમ્ ॥
અસકૃત્પ્રોચ્યમાનોઽપિ યદા નૈવ સ ગચ્છતિ

યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તતઃ શિષ્યમન્યં પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
તતસ્તં મધુકં પૈગ્યં પ્રેષયામાસ તદ્ગૃહે ॥ ॥। ૭૩ ॥
તેનાપિ વિહિતં તચ્ચ યથોદ્દાલકનિર્મિતમ્ ॥
આશીર્વાદો નૃપોદ્દેશાદ્દત્તઃ કાષ્ઠસ્ય તસ્ય ચ

તદ્રૂપમપિ તત્કાષ્ઠં દૃષ્ટ્વા ભૂયોઽપિ પાર્થિવઃ ॥
અન્યં સંપ્રેષયામાસ યાજ્ઞવલ્ક્યકૃતે નરમ્

અસકૃત્પ્રોચ્યમાનોઽપિ યાજ્ઞવલ્ક્યો વ્રજેન્ન હિ ॥
યદા તદા બહુગુણમન્યં શિષ્યં પ્રદિષ્ટવાન્

પ્રચૂડં ભાગવિત્તિં ચ સોઽપિ ગત્વા યથા પુરા ॥
ચકાર શાંતિકં કર્મ યથા તાભ્યાં પુરા કૃતમ્

તતઃ શાંત્યુદકં તસ્મિન્પ્રાક્ષિપચ્ચૈવ દારુણિ ॥
મંત્રવચ્ચ તથાપ્યેવ તદ્રૂપં ચ વ્યવસ્થિતમ્

તતઃ સ્વયં યયૌ રાજા શાકલ્યસ્ય નિવેશનમ્ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય મન્ત્રાર્થં પશ્ચાત્તાપસમન્વિતઃ

પ્રણમ્ય સ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ શાકલ્યં ચ દ્વિજોત્તમમ્॥
શાંત્યર્થં મમ હર્મ્યે ત્વં કલ્યે શિષ્યં સમાદિશ ॥
યેન મે જાયતે શાંતિઃ શરીરસ્ય દ્વિજોત્તમ

તતઃ પ્રોવાચ શાકલ્યો યાજ્ઞવલ્ક્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ભૂયોઽપિ શૃણ્વતસ્તસ્ય આનર્તસ્ય મહીપતેઃ

યાજ્ઞવલ્ક્ય દ્રુતં ગચ્છ મમાદેશાન્નૃપાલયમ્ ॥
રાજ્ઞોસ્ય રોગનાશાય શાંતિકં કુરુ પુત્રક ॥

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
નાહં તત્ર ગમિષ્યામિ ગુરો મૈવં બ્રવીહિ મામ્ ॥
અપમાનઃ કૃતોઽનેન ગુરો મમ મહીભુજા

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ કોપં પરમં ગતઃ ॥
અબ્રવીદ્ભર્ત્સમાનસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યં તતઃ પરમ્

એકમપ્યક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યે નિવેદયેત્ ॥
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા ચાનૃણી ભવેત્

યસ્માત્ત્વં શિષ્યતાં ગત્વા મમ વાક્યં કરોષિ ન ॥
તસ્માત્ત્વાં યોજયિષ્યામિ બ્રહ્મ શાપેન સાંપ્રતમ્

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
અન્યાયેન હિ ચેચ્છાપં ગુરો મમ પ્રદાસ્યસિ ॥
અહમપ્યેવ દાસ્યામિ પ્રતિશાપં તવાધુના

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ॥
ઉત્પથે વર્તમાનસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે

તસ્માત્ત્વં હિ મયા ત્યક્તઃ સાંપ્રતં હિ ન મે ગુરુઃ ॥
અવિશષેણ શિષ્યાર્થં યદાદેશં પ્રયચ્છસિ

યાવંતસ્તે સ્થિતાઃ શિષ્યાસ્તાવદ્ભિર્દિવસૈરહમ્ ॥
તવાદેશં કરિષ્યામિ નોચેદ્યાસ્યામિ દૂરતઃ

॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
યદિ ગચ્છસિ ચાન્યત્ર તત્ત્વં વિદ્યાં પરિત્યજ ॥
યાં મયા પાઠિતઃ પાપ વ્રજ પશ્ચાત્કુશિષ્ય ભોઃ

મયાભિમંત્રિતં તોયં ક્ષુરિકામુણ્ડસંભવમ્ ॥
પિબ તસ્યાઃ પ્રભાવેણ શીઘ્રમેવ ત્યજિષ્યસિ ॥
જઠરાન્મામકીં વિદ્યાં ત્વયાધીતા પુરા તુ યા

એવમુક્ત્વા સ ચામંત્ર્ય મંત્રૈરાથર્વણૈર્જલમ્ ॥
પાનાય પ્રદદૌ તસ્મૈ વાંત્યર્થં સદ્વિજોત્તમઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ તત્પીત્વા જલં તેનાભિમંત્રિતમ્ ॥
વાંતિં કૃત્વા સહાન્નેન તદ્વિદ્યાં તાં પરિત્યજત્

તતો મૂઢત્વમાપન્નો વિશ્વામિત્રહ્રદં શુભમ્ ॥
ગત્વા સ્નાતો વિધાનેન શુચિ ર્ભૂત્વા સમાહિતઃ

ચકાર મૂર્તીસ્તા ભક્ત્યા રવેર્દ્વાદશસંખ્યયા ॥
પ્રતિષ્ઠાપ્ય તતઃ સર્વાઃ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

ધાતા મિત્રોઽર્યમા શક્રો વરુણઃ સાંબ એવ ચ ॥
ભગો વિવસ્વાન્પૂષા ચ સવિતા દશમસ્તથા ॥
એકાદશસ્તથા ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્દ્વાદશ ઉચ્યતે

એવં દ્વાદશધા સૂર્યઃ સ્થાપિતોઽત્ર વિપશ્ચિતા ॥
આરાધિતસ્તતો નિત્યં ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ

તતઃ કાલેન મહતા ગત્વા પ્રત્યક્ષતાં રવિઃ ॥
પ્રોવાચ સુન્દરં પ્રીત્યા વાક્યમેતન્મુનિં પ્રતિ

યાજ્ઞવલ્ક્ય પ્રતુષ્ટોઽહં તવ બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
ઇષ્ટં દદામિ તે બ્રૂહિ યદ્યત્સંપ્રતિ વાંછિતમ્

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
વરં દદાસિ ચેન્મહ્યં વેદપાઠે નિયોજય ॥
માં વિભો યેન શિષ્યત્વં તવ ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્ ॥ ૧૦૧ [।
॥ આદિત્ય ઉવાચ ॥ ॥
મયા પર્યટનં કાર્યં સદૈવ દ્વિજસત્તમ ॥
મેરોઃ પ્રદક્ષિણાર્થાય લોકાલોકકૃતે દ્વિજ

તત્કથં યોજયામિ ત્વાં વેદપાઠેન સ દ્વિજ

તસ્માત્ત્વં લઘુતાં ગત્વા મમ મુખ્યહયસ્ય ચ ॥
શ્રવણે તિષ્ઠ મદ્વાક્યાત્તેજસા ચૈવ યેન મે

ન દહ્યસિ મહાભાગ તત્ર સ્થોઽધ્યયનં કુરુ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય પ્રવિશ્યાદિત્યવાજિનઃ

કર્ણેઽપઠત્તતો વેદાંશ્ચતુરોઽપિ ચ તન્મુખાત્ ॥
અંગોપાંગસમોપેતાન્પરિશિષ્ટસમન્વિતાન્

તતઃ સમાપ્તે સ પ્રાહ પ્રાર્થયસ્વ વિભો હિ મામ્ ॥
પ્રદાસ્યામિ ન સન્દેહસ્તવાદ્ય ગુરુદક્ષિણામ્

॥ આદિત્ય ઉવાચ ॥ ॥
યાનિ સૂક્તાનિ ઋગ્વેદે મદીયાનિ દ્વિજોત્તમ ॥
સાવનાનિ યજુર્વેદે સામાનિ ચ તૃતીયકે

કલ્પોક્તાનિ ચતુર્થે ચ તાનિ સર્વાણિ ભૂતલે ॥
ત્વયા પ્રચારણીયાનિ કૃત્વા વ્યાખ્યાનમુત્તમમ્

યે દ્વિજાસ્તાનિ સર્વાણિ કીર્તયિષ્યંતિ મે પુરઃ ॥
તે સર્વે પાપ નિર્મુક્તાઃ પ્રયાસ્યંતિ દિવાલયમ્

વ્યાખ્યાસ્યંતિ પુનર્યે ચ મમ ભક્તિપરાયણાઃ ॥
તે યાસ્યંતિ દ્વિજા મુક્તિં સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વેદાન્પઠિત્વા સ પ્રદત્ત્વા ગુરુદક્ષિણામ્ ॥
સૂર્યાયાભ્યાગતો ભૂયશ્ચમત્કારપુરં પ્રતિ

તતઃ શાકલ્યમભ્યેત્ય ગુરુસ્ત્વં પ્રાઙ્ મમ સ્થિતઃ ॥
પ્રાર્થયસ્વ મહાભાગ દાસ્યામિ ગુરુદક્ષિણામ્

જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા પિતા ચૈવ માતા ચૈવ ગુરુસ્તથા ॥
વૈરુદ્ધ્યેનાપિ વર્તંતે યદ્યેતે દ્વિજસતમ ॥
તથાપિ પૂજનીયાશ્ચ પુરુષેણ ન સંશયઃ

સાંગોપાંગા મયાધીતા વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
અધીતાશ્ચૈવ સર્વેષાં તેષામર્થોઽવધારિતઃ

તત્ત્વં વદ મહાભાગ કાં તે યચ્છામિ દક્ષિણામ્

॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
યાનિ વેદરહસ્યાનિ સૂર્યેણ કથિતાનિ તે

યૈઃ સ્યાત્પાપપ્રણાશશ્ચ વ્યાખ્યાતૈઃ પઠિતૈસ્તથા ॥
તાનિ મે કીર્તય ક્ષિપ્રમેષા મે ગુરુદક્ષિણા ૧૧૮ ॥
॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
તદાગચ્છ મયા સાર્ધં યત્ર સૂર્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
મયા દ્વાદશ તેષાં ચ કીર્તયિષ્યામિ ચાત્રતઃ

તચ્છ્રુત્વા શિષ્યસંયુક્તઃ શાકલ્યસ્તૈશ્ચ સદ્દ્વિજૈઃ ॥
શિષ્યૈસ્તિષ્ઠન્તિ યે તત્ર સ્થાપિતાસ્તેન ભાસ્કરાઃ

તતસ્તુ કીર્તયામાસ વ્યાખ્યાનં તત્પુરઃ સ્થિતઃ ॥
વેદાન્તાનાં ચ સર્વેષાં યથોક્તં રવિણા પુરા

અવસાને ચ તેષાં તુ ચતુશ્ચરણસંભવૈઃ ॥
બ્રાહ્મણૈર્યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તુ વેદાન્તજ્ઞૈઃ પ્રતોષિતઃ

પ્રોક્તસ્તવ પ્રસાદેન વેદાંતજ્ઞા વયં સ્થિતાઃ ॥
શ્રુતાધ્યયનસંપન્ના યાચસ્વ ગુરુદક્ષિણામ્

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
એતેષાં ભાસ્કરાણાં ચ મદીયાનાં પુરો દ્વિજાઃ ॥
કીર્તયિષ્યંતિ યે વિપ્રાસ્તેષાં યુષ્મત્પ્રસાદતઃ ॥
ભૂયા સ્વર્ગગતિર્વિપ્રા એષા મે ગુરુ દક્ષિણા

યે પુનર્ભક્તિસંયુક્તાઃ કરિષ્યંતિ વિચારણમ્ ॥
તેષાં તુર્યપદં યચ્ચ જરામરણવર્જિતમ્

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ કલૌ વિપ્રા દૌસ્થ્યભાવસમન્વિતાઃ ॥
પઠને નૈવ શક્તાશ્ચ વ્યાખ્યાનસ્ય ચ કા કથા

તસ્માત્સારસ્વતં બ્રૂહિ વેદાનાં દ્વિજસત્તમ ॥
અપિ દૌસ્થ્યસમાયુક્તા યેન તે કીર્તયંતિ ચ

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
રથં યુઞ્જંતિ સૂક્તં યત્પ્રથમં વિત્તલક્ષણમ્ ॥
ત્રિષ્ટુભેતિ ચ યત્સૂક્તં તથાદ્યં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

ચિત્રં દેવાનામિતિ ચ તથાન્યત્તસ્ય વલ્લભમ્ ॥
હંસઃ શુચિષદિત્યુક્તં તતશ્ચાપિ પ્રહર્ષદમ્

પાવમાનં તથા સૂક્તં યે પઠિષ્યંતિ બહ્વૃચઃ ॥
ઇત્યેષામાદ્યમેવં તુ તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્

એકવિંશતિસામાનિ આદિત્યેષ્ટાનિ યાનિ ચ ॥
સામગાઃ કીર્તયિષ્યંતિ યેઽત્રસ્થાઃ શુચયઃ સ્થિતાઃ

નિશ્ચયં તુ પરં ધૃત્વા યેઽપિ સ્તોષ્યંતિ ભાસ્કરમ્ ॥
તતસ્તેઽપિ પ્રયાસ્યંતિ નિર્ભિદ્ય રવિમંડલમ્

ક્ષુરિકાસંપુટં ચૈવ સૂર્યકલ્પં તથૈવ ચ ॥
શાંતિકલ્પસમાયુક્તં કીર્તયિષ્યંતિ યે દ્વિજાઃ

અથર્વપાઠકાસ્તેઽપિ પ્રયાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્ ॥
મૂર્ખા અપિ સમાગત્ય સંપ્રાપ્તે સૂર્યવાસરે

પ્રણામં યે કરિષ્યંતિ શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ ॥
સપ્તરાત્રકૃતાત્પાપાન્મુક્તિં પ્રાપ્સંતિ તે દ્વિજાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથેતિ તૈઃ પ્રતિજ્ઞાતે ચતુશ્ચરણસંભવૈઃ ॥
બ્રાહ્મણૈર્યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તુ વિજ્ઞાતો યેન કેન તુ ॥

વિદેહેન તતઃ પ્રાપ્તઃ શ્રવણાર્થં નરાધિપઃ ॥
વેદાંતાનાં ચ સર્વેષાં રત્નાખ્યેન મહીભુજા

તેનાપિ ચ પરિજ્ઞાય માહાત્મ્યં સૂર્યસં ભવમ્ ॥
તતઃ સંસ્થાપિતઃ સૂર્યસ્તસ્મિન્સ્થાને દ્વિજોત્તમાઃ

તં ચાપિ સૂર્યવારેણ યઃ પ્રપશ્યતિ માનવઃ ॥
સપ્તરાત્રકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એતદ્વઃ કથિતં સર્વં માહાત્મ્યં સૂર્યસંભવમ્ ॥
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા અશ્વમેધફલં લભેત્

સંક્રાંતૌ યત્પ્રદાનેન સૂર્યે વા શ્રવણેન તુ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ શ્રુત્વા માહાત્મ્યમુતમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દ્વાદશાર્કોત્પત્તિરત્નાદિત્યોત્પત્તિમાહાત્મ્યે યાજ્ઞવલ્ક્યવૃત્તાંતવર્ણનં નામાષ્ટસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ