Skanda Purana · Chapter 6.27

// ṛṣaya ūcuḥ // //
caturyugasvarūpaṃ tu māhātmyaṃ caiva sūtaja //
pramāṇaṃ vada kārtsnyena paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

// sūta uvāca // //
imamarthaṃ purā pṛṣṭo vāsavena bṛhaspatiḥ //
yathā provāca vipreṃdrāstadvo vakṣyāmi sāṃpratam

purā śakraṃ samāsīnaṃ sabhāyāṃ tridaśaiḥ saha //
saha śacyā mahātmānamupāsāṃcakrire surāḥ

gandharvāpsarasaścaiva siddhavidyādharāśca ye //
guhyakāḥ kiṃnarā daityā rākṣasā uragāstathā

kalāḥ kāṣṭhānimeṣāśca nakṣatrāṇi grahāstathā //
sāṃgā vedāstathā mūrtāstīrthānyāyatanāni ca

/
tathā cakruḥ kathāścitrā devadānavarakṣasām //
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ brahmarṣīṇāṃ viśeṣataḥ

kasmiṃścidatha saṃprāpte prastāve tridaśeśvaraḥ //
papraccha vinayopeto vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim

bhagavañchrotumicchāmi pramāṇaṃ yugasaṃbhavam //
māhātmyaṃ ca svarūpaṃ ca yathāvadvaktumarhasi

// bṛhaspati ruvāca // //
ahaṃ te kīrtayiṣyāmi māhātmyaṃ yugasaṃbhavam //
yatpramāṇaṃ svarūpaṃ ca śṛṇuṣvāvahitaḥ sthitaḥ

aṣṭāviṃśatisahasrāṇi lakṣāḥ saptadaśaiva tu //
pramāṇena kṛtaṃ proktaṃ yatra śuklo janārdanaḥ

//
catuṣpādastathā dharmaḥ susaṃpūrṇā vasundharā //
kāmakrodhavinirmuktā bhayadveṣavivarjitāḥ//////
janāścirāyuṣastatra śāntātmāno jitendriyāḥ //
pañcatālapramāṇāśca dīptimanto bahuśrutāḥ

tatra ṣoḍaśasāhasraṃ bālatvaṃ jāyate nṛṇām //
tataśca yauvanaṃ proktaṃ dvātriṃśadyāvadeva hi

tataḥ paraṃ ca vārddhakyaṃ śanaiḥ saṃjāyate nṛṇām//
lakṣāṃte paramaṃ yāvadanyeṣāmadhikaṃ kvacit

tatra sattvāśca ye kecitpaśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ //
daivīṃ vācaṃ prajalpaṃti na virodhaṃ vrajaṃti ca /ā१५//
krīḍaṃti nakulaiḥ sarpā biḍālā mūṣakaiḥ samam //
pañcānanairmṛgā nityamulūkāścāpi vāyasaiḥ ///६//
akṛṣṭā ca mahī sasyaṃ janayatyati bhūriśaḥ //
vrīhimudgayavaprāyaṃ susvādu balavṛddhidam ///७//
sarvartuphalino vṛkṣāḥ sapuṣpaphaladhāriṇaḥ //
supatrāḥ kaṃṭakairhīnāḥ kalpapādapasaṃnibhāḥ///८//
dhenavaśca prayacchaṃti vāṃchitaṃ svādu satpayaḥ //
sarveṣvapi hi kāleṣu bhūri sarppiḥpradaṃ nṛṇām

na tatra vidhavā nārī jāyate na ca durbhagā //
kākavaṃdhyā sutairhīnā na ca śīlavivarjitā

/
yathājanma tathā mṛtyuḥ kramātsaṃjāyate nṛṇām //
na vīkṣate pitā putraṃ mṛtaṃ kvāpi kadācana

na pretatvaṃ ca lokānāṃ mṛtānāṃ tatra jāyate //
na cāpi narake vāso na ca rogavyathā kvacit

vedāṃtagā dvijāḥ sarve nityaṃ svādhyāyaśīlinaḥ //
vedavyākhyānasaṃhṛṣṭā brahmajñānavicakṣaṇāḥ

kṣatriyāścāpi bhūpālamekaṃ kṛtvā subhaktitaḥ //
tadādeśātprabhuṃjaṃti mahīṃ dharmeṇa nityaśaḥ

vaiśyā vaiśyajanārhāṇi cakruḥ karmāṇi bhūriśaḥ //
paśupālanapūrvāṇi krayavikrayajāni ca

muktvaikāṃ dvijaśuśrūṣā na śūdrāstatra cakrire //
kiṃcitkarma suraśreṣṭha śraddhayā parayā yutāḥ

na tatra cāṃtyajo jajñe na ca saṃkarasaṃbhavaḥ //
nāpavitro na varṇānāṃ pañcamo dṛśyate bhuvi

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ vrataṃ niyama eva ca //
tīrthayātrāṃ narāstatra niṣkāmā eva kurvate

evaṃvidhaṃ sahasrākṣa mayā te parikīrtitam //
ādyaṃ kṛtayugaṃ puṇyaṃ sarvalokasukhāvaham

tatastretāyugaṃ nāma dvitīyaṃ saṃpravartate //
varṣāṇāṃ ṣaṇṇavatyāḍhyā lakṣā dvādaśa saṃkhyayā

so'pi sākṣājagannāthaḥ śvetadvīpāśrayāśritaḥ //
tatra raktatvamāyāti bhaga vāngaruḍadhvajaḥ

tripādastatra dharmaḥ syātpādenaikena pātakam //
tenāpi jāyate sparddhā varṇānāmitaretaram

tataḥ phalāni vāṃchaṃti tīrthayātrodbhavāni te //
vratānāṃ niyamānāṃ ca svargavāsādihetavaḥ

tataḥ kāmavaśānmohaṃ sarve gacchaṃti mānavāḥ //
mohāddrohaṃ tato gatvā pāpaṃ kurvaṃtyanukramāt

tatastu rauravādīni narakāṇi yamaḥ svayam //
sajjīkaroti devendra hyekaviṃśatisaṃkhyayā

karmānusāratastāni sevayaṃti narādhamāḥ //
kecidanye mahendrādilokānmokṣaṃ tathā pare

trividhāḥ puruṣāstatra śreṣṭhāścādhamamadhyamāḥ //
trividhāni ca karmāṇi prakurvaṃti sureśvara

unnatāstālamātreṇa tejovīryasamanvitāḥ //
cakruśca kṛṣikarmāṇi vaiśyāścaivānnalipsayā

uptakṣetraṃ sakṛccāpi saptavāraṃ lunaṃti te //
yathartu phalino vṛkṣā yathartu kusumānvitāḥ

yathartu patrasaṃyuktāstatra syuḥ sumanoharāḥ //
agniṣṭomādikā yajñāḥ pravartaṃte sahasraśaḥ

itaretarasaṃspardhaiḥ kriyamāṇā nṛpottamaiḥ //
brāhmaṇaiśca suraśreṣṭha svargalokamabhīpsubhiḥ

tīrthayātrāṃ vrataṃ dānaṃ niyamaṃ saṃyamaṃ tathā //
paralokamabhīpsaṃtastatra kurvaṃti mānavāḥ

sahasreṇa tu varṣāṇāṃ tatra syādyauvanaṃ nṛṇām //
sahasrapañcakaṃ yāvadūrdhvaṃ vārddhaka mucyate

rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca //
kaivarttamedabhillāśca caṃḍālāḥ śūdramānavāḥ

saṃbhavaṃti yuge tasminyo nisaṃsargato vibho //
tathānye saṃkhyayā hīnā etebhyo niṃditā narāḥ

// indra uvāca // //
utpattiḥ kathameteṣāmaṃtyajānāṃ dvijo ttama //
yathāvadvada kārtsnyena atra kautūhalaṃ mahat

// bṛhaspatiruvāca // //
eteṣāmaṣṭadhā sṛṣṭirjāyateṃ'tyajasaṃbhavā //
yoni doṣātsuraśreṣṭha jātervakṣyāmyahaṃ sphuṭam

brāhmaṇyāṃ kṣatriyājjātaḥ sūta ityabhidhīyate //
sūtena rajakaścaiva rajakena ca carmakṛt //

carmakāreṇa saṃjajñe naṭaścāṃtyajasaṃjñakaḥ //
catvāraḥ kṣetrasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām

tathā ca māgadho jajñe vaiśyena dvijasaṃbhave //
kṣetre māgadhavīryeṇa buruḍo maruduttama

buruḍena ca kaivartaḥ kaivartena ca medakaḥ //
catvāro vaiśyasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām //
prajāyante suraśreṣṭha savakarmasu garhitāḥ

tathā śūdreṇa saṃjajñe brāhmaṇyāṃ surasattama //
bhillākhyaścāpi bhillena caṃḍālaśca prajāyate

etau dvāvapi śūdreṇa bhavato dvijasaṃbhave //
kṣetre sarvasurādhīśa satyametanmayoditam

etattretāyuge proktaṃ mayā te surasattama //
ākarṇaya prayatnena dvāparasyādhunā sthitim

lakṣāṣṭakapramāṇena tadyugaṃ parikīrtitam //
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi varṣāṇāṃ parisaṃ khyayā //
kapiśo jāyate tatra bhagavāngaruḍadhvajaḥ

dvau pādau caiva dharmasya dvau pāpasya vyavasthitau //
tatra syādyauvanaṃ nṛṇāṃ gate varṣaśate' khile

tato'nyaiḥ samatikrāṃtairvārdhakyaṃ pañcabhiḥ śataiḥ //
tatra satyānṛtā lokā devā bhūpāstathā pare

nāryaścāpi suraśreṣṭha tatsva rūpāḥ prakīrtitāḥ //
paṃcahastapramāṇena caturhastāstathā paraṃ

nātirūpeṇa saṃyuktā na ca rūpavivarjitāḥ //
avyaktajalpakāścāpi paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ

nātipuṣpaphalairyuktā vṛkṣāścāpisureśvara //
sasyāni tāni jāyante tatra coptānikarṣukaiḥ

varṣaṃti jaladāḥ kāmaṃ bhavantyoṣadhayo'khilāḥ //
yatkiṃcidbhūtale jñānaṃ śāstraṃ vā surasattama //
tattatra samabhāvena na satyaṃ naiva cānṛtam

tīrthānāṃ ca makhānāṃ ca dvāpare surasattama //
phalaṃ bhāvānurūpeṇa dānānāṃ ca prajāyate

etattava samākhyātaṃ yugaṃ dvāparasaṃjñakam //
mayā sarvaṃ surādhīśa yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam

śṛṇuṣvāvahito bhūtvā vadato mama sāṃpratam //
raudraṃ kaliyugaṃnāma yatra kṛṣṇo janārdanaḥ

dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kathitaṃ vibho //
tathā lakṣacatuṣkeṇa sādhulokavivarjitam

tatraikapādayuktaśca dharmaḥ pāpaṃ tribhiḥ smṛtam //
pūrvārdhebhyaḥ paraṃ sarvaṃ saṃbhaviṣyati pāta kam

na śṛṇvaṃti pituḥ putrā na snuṣā bhrātaro na ca //
na bhṛtyā na kalatrāṇi yatra dveṣaḥ parasparam

yatra ṣoḍaśame varṣe narāḥ palita yauvanāḥ //
tatra dvādaśame varṣe garbhaṃ dhāsyati cāṃganā

āyuḥ paraṃ manuṣyāṇāṃ śatasaṃkhyaṃ sureśvara //
nāgānāṃ ca tarūṇāṃ ca varṣāṇāṃ yatra nādhikam

dvātriṃśaddhayamukhyānāṃ caturviṃśatiḥ kharoṣṭrayoḥ //
ajānāṃ ṣoḍaśa proktaṃ śunāṃ dvādaśasaṃkhyayā

catuṣpadānāmanyeṣāṃ viṃśatiḥ paṃcabhiryutā //
yatra kākāśca gṛdhrāśca kauśikāścirajīvinaḥ

tathā pāpaparā lokā duḥsthitāśca viśeṣataḥ //
tathā kaṇṭakino vṛkṣā rūkṣāḥ puṣpaphalacyutāḥ //
sevitāste'pi gṛdhrādyairyatra cchāyāvivarjitāḥ

yatra dharmo hyadharmeṇa pīḍyate surasattama //
asatyena tathā satyaṃ bhūpāścauraiḥ sadaiva tu

guravaśca tathā śiṣyaiḥ strībhiśca puruṣādhamāḥ //
svāmino bhṛtyavargaiśca mūrkhaiścāpi bahuśrutāḥ

yatra sīdaṃti dharmiṣṭhā narāḥ satyaparāyaṇāḥ //
dāntā vivekinaḥ śāntāstathā parahite ratāḥ

ādhayo vyādhayaścaiva tathā pīḍā mahādbhutā //
sadaiva saṃsthitā yatra sādhupīḍanavāṃchayā

alpāyuṣastathā martyā jāyaṃte varṇasaṃkarāt //
ye kecana prajīvaṃti duḥkhena te samanvitāḥ

na varṣati ghanaḥ kāle saṃprāpte'pi yathocite //
na sasyaṃ syātsuvṛṣṭepi karṣukasyāpi vāṃchitam

na ca kṣīrapradā gāvo yadyapi syuḥ supoṣitāḥ //
na bhavaṃti prabhū tāśca yatnenāpi surakṣitāḥ

//
āvikānāṃ tathoṣṭrīṇāṃ yatra kṣīrapraśaṃsakāḥ //
lokā bhavaṃti niḥśrīkāstathā ye ca malimlucāḥ ६.२७.८० //
tathā tapasvinaḥ śūdrāḥ śūdrā dharmaparāyaṇāḥ //
śūdrā vedavicārajñā yajñakarmaṇi codyatāḥ

śūdrāḥ pratigrahītāraḥ śūdrā dānapradāstathā //
śūdrāścāpi tathā vandyāḥ śadrāstīrtheṣu saṃsthitāḥ

paṃcagartānkhanaṃtyeva mṛtyukāle narādhamāḥ //
śirasā hastapādābhyāṃ mohātsaṃnaṣṭacetanāḥ

vedavikrayakartāro brāhmaṇāḥ śaucavarjitāḥ

svādhyāyarahitāścaiva śūdrānnaniratāḥ sadā //
asatpratigrahāḥ prāyo jihvālaulyasamutsukāḥ

pākhaṃḍino vikarmasthāḥ paradāropajīvinaḥ//
kāryakāraṇamāśritya yatra snehaḥ prajāyate

na svabhāvātsahasrākṣa kathaṃcidapi dehinām//
yāsyaṃti mlecchabhāvaṃ ca sarve varṇā dvijātayaḥ

naṣṭotsavāvidharmāṇo nityaṃ saṃkarakārakāḥ//
sārdhahastatrayāḥ pūrvaṃ bhaviṣyaṃti yugāditaḥ

tato hrāsaṃ prayāsyaṃti vṛddhiṃ yāti kalau yuge //
bhaviṣyanti tataścāṃte manuṣyā bilaśāyinaḥ

alpatvāddurlabhatvācca aśaktā gṛhakarmaṇi //
bhaviṣyaṃtyaphalā yajñāstathā vedavratāni ca

niyamāḥ saṃyamāḥ sarve maṃtravādāstathaiva ca //
tīrthāni mlecchasaṃsparśāddūṣitāni śatakrato //

svasvabhāvavihīnāni hīnāni ca tathā jalaiḥ //
kutsitā maṃtravādā ye kutsitāśca tapasvinaḥ

tatra te saṃbhaviṣyaṃti kutsitā ye ca mānavāḥ //
kulīnamapi saṃtyajya varaṃ rūpavayonvitam

vittalobhātpradāsyaṃti kutsitāya narāḥ sutām //
kanyakāḥ prasaviṣyaṃti kanyakāḥ suratotsukāḥ

kanyakāḥ prakariṣyaṃti puruṣaiḥ saha saṃgatim //
bhartāraṃ vaṃcayiṣyaṃti kulīnā api yoṣitaḥ

sarvakṛtyeṣu duḥśīlāḥ/ suyatnenāpi rakṣitāḥ //
nirdayāścāpi bhūpālāḥ pīḍayiṣyaṃti karṣukān

pīḍayiṣyaṃti nirdoṣānvittalobhādasaṃśayam //
vadhārhamapi saṃprāpya vittalobhānmalimlucam

saṃtyakṣyaṃti yuge tasminprāṇidrohe'pi vartinam //
kṣātradharmaṃ parityajya kariṣyaṃti tathā raṇam

// bṛhaspatiruvāca // //
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ mayā //
pramāṇaṃ ca suraśreṣṭha caturṇāmapyasaṃśayam

yaścaitatkīrtayenmartyaḥ sadaiva susā māhitaḥ //
sa nūnaṃ mucyate pāpādājanmamaraṇāṃtikāt

śṛṇuyādvā naro yaśca śraddhāpūtena cetasā //
so'pi mucyenna sandehaḥ pāpācca divasodbhavāt

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye caturyugasvarūpavarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ