સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.27

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ચતુર્યુગસ્વરૂપં તુ માહાત્મ્યં ચૈવ સૂતજ ॥
પ્રમાણં વદ કાર્ત્સ્ન્યેન પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટો વાસવેન બૃહસ્પતિઃ ॥
યથા પ્રોવાચ વિપ્રેંદ્રાસ્તદ્વો વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્

પુરા શક્રં સમાસીનં સભાયાં ત્રિદશૈઃ સહ ॥
સહ શચ્યા મહાત્માનમુપાસાંચક્રિરે સુરાઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ સિદ્ધવિદ્યાધરાશ્ચ યે ॥
ગુહ્યકાઃ કિંનરા દૈત્યા રાક્ષસા ઉરગાસ્તથા

કલાઃ કાષ્ઠાનિમેષાશ્ચ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાસ્તથા ॥
સાંગા વેદાસ્તથા મૂર્તાસ્તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

।
તથા ચક્રુઃ કથાશ્ચિત્રા દેવદાનવરક્ષસામ્ ॥
રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં બ્રહ્મર્ષીણાં વિશેષતઃ

કસ્મિંશ્ચિદથ સંપ્રાપ્તે પ્રસ્તાવે ત્રિદશેશ્વરઃ ॥
પપ્રચ્છ વિનયોપેતો વિપ્રશ્રેષ્ઠં બૃહસ્પતિમ્

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પ્રમાણં યુગસંભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં ચ સ્વરૂપં ચ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ બૃહસ્પતિ રુવાચ ॥ ॥
અહં તે કીર્તયિષ્યામિ માહાત્મ્યં યુગસંભવમ્ ॥
યત્પ્રમાણં સ્વરૂપં ચ શૃણુષ્વાવહિતઃ સ્થિતઃ

અષ્ટાવિંશતિસહસ્રાણિ લક્ષાઃ સપ્તદશૈવ તુ ॥
પ્રમાણેન કૃતં પ્રોક્તં યત્ર શુક્લો જનાર્દનઃ

॥
ચતુષ્પાદસ્તથા ધર્મઃ સુસંપૂર્ણા વસુન્ધરા ॥
કામક્રોધવિનિર્મુક્તા ભયદ્વેષવિવર્જિતાઃ॥॥॥
જનાશ્ચિરાયુષસ્તત્ર શાન્તાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
પઞ્ચતાલપ્રમાણાશ્ચ દીપ્તિમન્તો બહુશ્રુતાઃ

તત્ર ષોડશસાહસ્રં બાલત્વં જાયતે નૃણામ્ ॥
તતશ્ચ યૌવનં પ્રોક્તં દ્વાત્રિંશદ્યાવદેવ હિ

તતઃ પરં ચ વાર્દ્ધક્યં શનૈઃ સંજાયતે નૃણામ્॥
લક્ષાંતે પરમં યાવદન્યેષામધિકં ક્વચિત્

તત્ર સત્ત્વાશ્ચ યે કેચિત્પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥
દૈવીં વાચં પ્રજલ્પંતિ ન વિરોધં વ્રજંતિ ચ ।આ૧૫॥
ક્રીડંતિ નકુલૈઃ સર્પા બિડાલા મૂષકૈઃ સમમ્ ॥
પઞ્ચાનનૈર્મૃગા નિત્યમુલૂકાશ્ચાપિ વાયસૈઃ ॥।૬॥
અકૃષ્ટા ચ મહી સસ્યં જનયત્યતિ ભૂરિશઃ ॥
વ્રીહિમુદ્ગયવપ્રાયં સુસ્વાદુ બલવૃદ્ધિદમ્ ॥।૭॥
સર્વર્તુફલિનો વૃક્ષાઃ સપુષ્પફલધારિણઃ ॥
સુપત્રાઃ કંટકૈર્હીનાઃ કલ્પપાદપસંનિભાઃ॥।૮॥
ધેનવશ્ચ પ્રયચ્છંતિ વાંછિતં સ્વાદુ સત્પયઃ ॥
સર્વેષ્વપિ હિ કાલેષુ ભૂરિ સર્પ્પિઃપ્રદં નૃણામ્

ન તત્ર વિધવા નારી જાયતે ન ચ દુર્ભગા ॥
કાકવંધ્યા સુતૈર્હીના ન ચ શીલવિવર્જિતા

।
યથાજન્મ તથા મૃત્યુઃ ક્રમાત્સંજાયતે નૃણામ્ ॥
ન વીક્ષતે પિતા પુત્રં મૃતં ક્વાપિ કદાચન

ન પ્રેતત્વં ચ લોકાનાં મૃતાનાં તત્ર જાયતે ॥
ન ચાપિ નરકે વાસો ન ચ રોગવ્યથા ક્વચિત્

વેદાંતગા દ્વિજાઃ સર્વે નિત્યં સ્વાધ્યાયશીલિનઃ ॥
વેદવ્યાખ્યાનસંહૃષ્ટા બ્રહ્મજ્ઞાનવિચક્ષણાઃ

ક્ષત્રિયાશ્ચાપિ ભૂપાલમેકં કૃત્વા સુભક્તિતઃ ॥
તદાદેશાત્પ્રભુંજંતિ મહીં ધર્મેણ નિત્યશઃ

વૈશ્યા વૈશ્યજનાર્હાણિ ચક્રુઃ કર્માણિ ભૂરિશઃ ॥
પશુપાલનપૂર્વાણિ ક્રયવિક્રયજાનિ ચ

મુક્ત્વૈકાં દ્વિજશુશ્રૂષા ન શૂદ્રાસ્તત્ર ચક્રિરે ॥
કિંચિત્કર્મ સુરશ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ

ન તત્ર ચાંત્યજો જજ્ઞે ન ચ સંકરસંભવઃ ॥
નાપવિત્રો ન વર્ણાનાં પઞ્ચમો દૃશ્યતે ભુવિ

યજનં યાજનં દાનં વ્રતં નિયમ એવ ચ ॥
તીર્થયાત્રાં નરાસ્તત્ર નિષ્કામા એવ કુર્વતે

એવંવિધં સહસ્રાક્ષ મયા તે પરિકીર્તિતમ્ ॥
આદ્યં કૃતયુગં પુણ્યં સર્વલોકસુખાવહમ્

તતસ્ત્રેતાયુગં નામ દ્વિતીયં સંપ્રવર્તતે ॥
વર્ષાણાં ષણ્ણવત્યાઢ્યા લક્ષા દ્વાદશ સંખ્યયા

સોઽપિ સાક્ષાજગન્નાથઃ શ્વેતદ્વીપાશ્રયાશ્રિતઃ ॥
તત્ર રક્તત્વમાયાતિ ભગ વાન્ગરુડધ્વજઃ

ત્રિપાદસ્તત્ર ધર્મઃ સ્યાત્પાદેનૈકેન પાતકમ્ ॥
તેનાપિ જાયતે સ્પર્દ્ધા વર્ણાનામિતરેતરમ્

તતઃ ફલાનિ વાંછંતિ તીર્થયાત્રોદ્ભવાનિ તે ॥
વ્રતાનાં નિયમાનાં ચ સ્વર્ગવાસાદિહેતવઃ

તતઃ કામવશાન્મોહં સર્વે ગચ્છંતિ માનવાઃ ॥
મોહાદ્દ્રોહં તતો ગત્વા પાપં કુર્વંત્યનુક્રમાત્

તતસ્તુ રૌરવાદીનિ નરકાણિ યમઃ સ્વયમ્ ॥
સજ્જીકરોતિ દેવેન્દ્ર હ્યેકવિંશતિસંખ્યયા

કર્માનુસારતસ્તાનિ સેવયંતિ નરાધમાઃ ॥
કેચિદન્યે મહેન્દ્રાદિલોકાન્મોક્ષં તથા પરે

ત્રિવિધાઃ પુરુષાસ્તત્ર શ્રેષ્ઠાશ્ચાધમમધ્યમાઃ ॥
ત્રિવિધાનિ ચ કર્માણિ પ્રકુર્વંતિ સુરેશ્વર

ઉન્નતાસ્તાલમાત્રેણ તેજોવીર્યસમન્વિતાઃ ॥
ચક્રુશ્ચ કૃષિકર્માણિ વૈશ્યાશ્ચૈવાન્નલિપ્સયા

ઉપ્તક્ષેત્રં સકૃચ્ચાપિ સપ્તવારં લુનંતિ તે ॥
યથર્તુ ફલિનો વૃક્ષા યથર્તુ કુસુમાન્વિતાઃ

યથર્તુ પત્રસંયુક્તાસ્તત્ર સ્યુઃ સુમનોહરાઃ ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિકા યજ્ઞાઃ પ્રવર્તંતે સહસ્રશઃ

ઇતરેતરસંસ્પર્ધૈઃ ક્રિયમાણા નૃપોત્તમૈઃ ॥
બ્રાહ્મણૈશ્ચ સુરશ્રેષ્ઠ સ્વર્ગલોકમભીપ્સુભિઃ

તીર્થયાત્રાં વ્રતં દાનં નિયમં સંયમં તથા ॥
પરલોકમભીપ્સંતસ્તત્ર કુર્વંતિ માનવાઃ

સહસ્રેણ તુ વર્ષાણાં તત્ર સ્યાદ્યૌવનં નૃણામ્ ॥
સહસ્રપઞ્ચકં યાવદૂર્ધ્વં વાર્દ્ધક મુચ્યતે

રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નટો બુરુડ એવ ચ ॥
કૈવર્ત્તમેદભિલ્લાશ્ચ ચંડાલાઃ શૂદ્રમાનવાઃ

સંભવંતિ યુગે તસ્મિન્યો નિસંસર્ગતો વિભો ॥
તથાન્યે સંખ્યયા હીના એતેભ્યો નિંદિતા નરાઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્પત્તિઃ કથમેતેષામંત્યજાનાં દ્વિજો ત્તમ ॥
યથાવદ્વદ કાર્ત્સ્ન્યેન અત્ર કૌતૂહલં મહત્

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
એતેષામષ્ટધા સૃષ્ટિર્જાયતેંઽત્યજસંભવા ॥
યોનિ દોષાત્સુરશ્રેષ્ઠ જાતેર્વક્ષ્યામ્યહં સ્ફુટમ્

બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાજ્જાતઃ સૂત ઇત્યભિધીયતે ॥
સૂતેન રજકશ્ચૈવ રજકેન ચ ચર્મકૃત્ ॥

ચર્મકારેણ સંજજ્ઞે નટશ્ચાંત્યજસંજ્ઞકઃ ॥
ચત્વારઃ ક્ષેત્રસંભૂતા એતે ક્ષેત્રે દ્વિજન્મનામ્

તથા ચ માગધો જજ્ઞે વૈશ્યેન દ્વિજસંભવે ॥
ક્ષેત્રે માગધવીર્યેણ બુરુડો મરુદુત્તમ

બુરુડેન ચ કૈવર્તઃ કૈવર્તેન ચ મેદકઃ ॥
ચત્વારો વૈશ્યસંભૂતા એતે ક્ષેત્રે દ્વિજન્મનામ્ ॥
પ્રજાયન્તે સુરશ્રેષ્ઠ સવકર્મસુ ગર્હિતાઃ

તથા શૂદ્રેણ સંજજ્ઞે બ્રાહ્મણ્યાં સુરસત્તમ ॥
ભિલ્લાખ્યશ્ચાપિ ભિલ્લેન ચંડાલશ્ચ પ્રજાયતે

એતૌ દ્વાવપિ શૂદ્રેણ ભવતો દ્વિજસંભવે ॥
ક્ષેત્રે સર્વસુરાધીશ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એતત્ત્રેતાયુગે પ્રોક્તં મયા તે સુરસત્તમ ॥
આકર્ણય પ્રયત્નેન દ્વાપરસ્યાધુના સ્થિતિમ્

લક્ષાષ્ટકપ્રમાણેન તદ્યુગં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં પરિસં ખ્યયા ॥
કપિશો જાયતે તત્ર ભગવાન્ગરુડધ્વજઃ

દ્વૌ પાદૌ ચૈવ ધર્મસ્ય દ્વૌ પાપસ્ય વ્યવસ્થિતૌ ॥
તત્ર સ્યાદ્યૌવનં નૃણાં ગતે વર્ષશતેઽ ખિલે

તતોઽન્યૈઃ સમતિક્રાંતૈર્વાર્ધક્યં પઞ્ચભિઃ શતૈઃ ॥
તત્ર સત્યાનૃતા લોકા દેવા ભૂપાસ્તથા પરે

નાર્યશ્ચાપિ સુરશ્રેષ્ઠ તત્સ્વ રૂપાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
પંચહસ્તપ્રમાણેન ચતુર્હસ્તાસ્તથા પરં

નાતિરૂપેણ સંયુક્તા ન ચ રૂપવિવર્જિતાઃ ॥
અવ્યક્તજલ્પકાશ્ચાપિ પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ

નાતિપુષ્પફલૈર્યુક્તા વૃક્ષાશ્ચાપિસુરેશ્વર ॥
સસ્યાનિ તાનિ જાયન્તે તત્ર ચોપ્તાનિકર્ષુકૈઃ

વર્ષંતિ જલદાઃ કામં ભવન્ત્યોષધયોઽખિલાઃ ॥
યત્કિંચિદ્ભૂતલે જ્ઞાનં શાસ્ત્રં વા સુરસત્તમ ॥
તત્તત્ર સમભાવેન ન સત્યં નૈવ ચાનૃતમ્

તીર્થાનાં ચ મખાનાં ચ દ્વાપરે સુરસત્તમ ॥
ફલં ભાવાનુરૂપેણ દાનાનાં ચ પ્રજાયતે

એતત્તવ સમાખ્યાતં યુગં દ્વાપરસંજ્ઞકમ્ ॥
મયા સર્વં સુરાધીશ યથાદૃષ્ટં યથા શ્રુતમ્

શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા વદતો મમ સાંપ્રતમ્ ॥
રૌદ્રં કલિયુગંનામ યત્ર કૃષ્ણો જનાર્દનઃ

દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કથિતં વિભો ॥
તથા લક્ષચતુષ્કેણ સાધુલોકવિવર્જિતમ્

તત્રૈકપાદયુક્તશ્ચ ધર્મઃ પાપં ત્રિભિઃ સ્મૃતમ્ ॥
પૂર્વાર્ધેભ્યઃ પરં સર્વં સંભવિષ્યતિ પાત કમ્

ન શૃણ્વંતિ પિતુઃ પુત્રા ન સ્નુષા ભ્રાતરો ન ચ ॥
ન ભૃત્યા ન કલત્રાણિ યત્ર દ્વેષઃ પરસ્પરમ્

યત્ર ષોડશમે વર્ષે નરાઃ પલિત યૌવનાઃ ॥
તત્ર દ્વાદશમે વર્ષે ગર્ભં ધાસ્યતિ ચાંગના

આયુઃ પરં મનુષ્યાણાં શતસંખ્યં સુરેશ્વર ॥
નાગાનાં ચ તરૂણાં ચ વર્ષાણાં યત્ર નાધિકમ્

દ્વાત્રિંશદ્ધયમુખ્યાનાં ચતુર્વિંશતિઃ ખરોષ્ટ્રયોઃ ॥
અજાનાં ષોડશ પ્રોક્તં શુનાં દ્વાદશસંખ્યયા

ચતુષ્પદાનામન્યેષાં વિંશતિઃ પંચભિર્યુતા ॥
યત્ર કાકાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચ કૌશિકાશ્ચિરજીવિનઃ

તથા પાપપરા લોકા દુઃસ્થિતાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
તથા કણ્ટકિનો વૃક્ષા રૂક્ષાઃ પુષ્પફલચ્યુતાઃ ॥
સેવિતાસ્તેઽપિ ગૃધ્રાદ્યૈર્યત્ર ચ્છાયાવિવર્જિતાઃ

યત્ર ધર્મો હ્યધર્મેણ પીડ્યતે સુરસત્તમ ॥
અસત્યેન તથા સત્યં ભૂપાશ્ચૌરૈઃ સદૈવ તુ

ગુરવશ્ચ તથા શિષ્યૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ પુરુષાધમાઃ ॥
સ્વામિનો ભૃત્યવર્ગૈશ્ચ મૂર્ખૈશ્ચાપિ બહુશ્રુતાઃ

યત્ર સીદંતિ ધર્મિષ્ઠા નરાઃ સત્યપરાયણાઃ ॥
દાન્તા વિવેકિનઃ શાન્તાસ્તથા પરહિતે રતાઃ

આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ તથા પીડા મહાદ્ભુતા ॥
સદૈવ સંસ્થિતા યત્ર સાધુપીડનવાંછયા

અલ્પાયુષસ્તથા મર્ત્યા જાયંતે વર્ણસંકરાત્ ॥
યે કેચન પ્રજીવંતિ દુઃખેન તે સમન્વિતાઃ

ન વર્ષતિ ઘનઃ કાલે સંપ્રાપ્તેઽપિ યથોચિતે ॥
ન સસ્યં સ્યાત્સુવૃષ્ટેપિ કર્ષુકસ્યાપિ વાંછિતમ્

ન ચ ક્ષીરપ્રદા ગાવો યદ્યપિ સ્યુઃ સુપોષિતાઃ ॥
ન ભવંતિ પ્રભૂ તાશ્ચ યત્નેનાપિ સુરક્ષિતાઃ

॥
આવિકાનાં તથોષ્ટ્રીણાં યત્ર ક્ષીરપ્રશંસકાઃ ॥
લોકા ભવંતિ નિઃશ્રીકાસ્તથા યે ચ મલિમ્લુચાઃ ૬.૨૭.૮૦ ॥
તથા તપસ્વિનઃ શૂદ્રાઃ શૂદ્રા ધર્મપરાયણાઃ ॥
શૂદ્રા વેદવિચારજ્ઞા યજ્ઞકર્મણિ ચોદ્યતાઃ

શૂદ્રાઃ પ્રતિગ્રહીતારઃ શૂદ્રા દાનપ્રદાસ્તથા ॥
શૂદ્રાશ્ચાપિ તથા વન્દ્યાઃ શદ્રાસ્તીર્થેષુ સંસ્થિતાઃ

પંચગર્તાન્ખનંત્યેવ મૃત્યુકાલે નરાધમાઃ ॥
શિરસા હસ્તપાદાભ્યાં મોહાત્સંનષ્ટચેતનાઃ

વેદવિક્રયકર્તારો બ્રાહ્મણાઃ શૌચવર્જિતાઃ

સ્વાધ્યાયરહિતાશ્ચૈવ શૂદ્રાન્નનિરતાઃ સદા ॥
અસત્પ્રતિગ્રહાઃ પ્રાયો જિહ્વાલૌલ્યસમુત્સુકાઃ

પાખંડિનો વિકર્મસ્થાઃ પરદારોપજીવિનઃ॥
કાર્યકારણમાશ્રિત્ય યત્ર સ્નેહઃ પ્રજાયતે

ન સ્વભાવાત્સહસ્રાક્ષ કથંચિદપિ દેહિનામ્॥
યાસ્યંતિ મ્લેચ્છભાવં ચ સર્વે વર્ણા દ્વિજાતયઃ

નષ્ટોત્સવાવિધર્માણો નિત્યં સંકરકારકાઃ॥
સાર્ધહસ્તત્રયાઃ પૂર્વં ભવિષ્યંતિ યુગાદિતઃ

તતો હ્રાસં પ્રયાસ્યંતિ વૃદ્ધિં યાતિ કલૌ યુગે ॥
ભવિષ્યન્તિ તતશ્ચાંતે મનુષ્યા બિલશાયિનઃ

અલ્પત્વાદ્દુર્લભત્વાચ્ચ અશક્તા ગૃહકર્મણિ ॥
ભવિષ્યંત્યફલા યજ્ઞાસ્તથા વેદવ્રતાનિ ચ

નિયમાઃ સંયમાઃ સર્વે મંત્રવાદાસ્તથૈવ ચ ॥
તીર્થાનિ મ્લેચ્છસંસ્પર્શાદ્દૂષિતાનિ શતક્રતો ॥

સ્વસ્વભાવવિહીનાનિ હીનાનિ ચ તથા જલૈઃ ॥
કુત્સિતા મંત્રવાદા યે કુત્સિતાશ્ચ તપસ્વિનઃ

તત્ર તે સંભવિષ્યંતિ કુત્સિતા યે ચ માનવાઃ ॥
કુલીનમપિ સંત્યજ્ય વરં રૂપવયોન્વિતમ્

વિત્તલોભાત્પ્રદાસ્યંતિ કુત્સિતાય નરાઃ સુતામ્ ॥
કન્યકાઃ પ્રસવિષ્યંતિ કન્યકાઃ સુરતોત્સુકાઃ

કન્યકાઃ પ્રકરિષ્યંતિ પુરુષૈઃ સહ સંગતિમ્ ॥
ભર્તારં વંચયિષ્યંતિ કુલીના અપિ યોષિતઃ

સર્વકૃત્યેષુ દુઃશીલાઃ। સુયત્નેનાપિ રક્ષિતાઃ ॥
નિર્દયાશ્ચાપિ ભૂપાલાઃ પીડયિષ્યંતિ કર્ષુકાન્

પીડયિષ્યંતિ નિર્દોષાન્વિત્તલોભાદસંશયમ્ ॥
વધાર્હમપિ સંપ્રાપ્ય વિત્તલોભાન્મલિમ્લુચમ્

સંત્યક્ષ્યંતિ યુગે તસ્મિન્પ્રાણિદ્રોહેઽપિ વર્તિનમ્ ॥
ક્ષાત્રધર્મં પરિત્યજ્ય કરિષ્યંતિ તથા રણમ્

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યુગાનાં લક્ષણં મયા ॥
પ્રમાણં ચ સુરશ્રેષ્ઠ ચતુર્ણામપ્યસંશયમ્

યશ્ચૈતત્કીર્તયેન્મર્ત્યઃ સદૈવ સુસા માહિતઃ ॥
સ નૂનં મુચ્યતે પાપાદાજન્મમરણાંતિકાત્

શૃણુયાદ્વા નરો યશ્ચ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥
સોઽપિ મુચ્યેન્ન સન્દેહઃ પાપાચ્ચ દિવસોદ્ભવાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખંડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચતુર્યુગસ્વરૂપવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ