Skanda Purana · Chapter 6.26

// sūta uvāca // //
yatpūrvāparasīmāntaṃ tanmayā saṃprakīrtitam //
dakṣiṇottarasaṃbhūtaṃ tadvo vakṣyāmi sāṃpratam

asti bhūbhitale khyātā madhurākhyā mahāpurī //
nānāviprasamākīrṇā yamunātaṭasaṃśrayā

tasyāmāsīddvijaśreṣṭho gokarṇa iti viśrutaḥ //
vedādhyayanasaṃpannaḥ sarvaśāstravicakṣaṇaḥ

athāparo'sti tannāmā tatra vipro vayo'nvitaḥ //
so'pi ca brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ sarvavidyāsu pāragaḥ

kasyacittvathakālasya yamaḥ prāha svakiṃkaram //
ūrdhvakeśaṃ suraktākṣaṃ kṛṣṇadantaṃ bhayānakam

adya gaccha drutaṃ dūta mathurākhyāṃ mahāpurīm //
ānayasva dvijaśreṣṭhaṃ tasyāṃ gokarṇasaṃjñakam

tasyāyuṣaḥ kṣayo jāto madhyāhne'dyatane dine //
tyājyo'nyo'sti ca tatraiva cirāyustādṛśo dvijaḥ // .७ //
// sūta uvāca // //
atha dūto drutaṃ gatvā tāṃ purīṃ yamaśāsanāt //
vibhramādānayāmāsa gokarṇaṃ ca cirāyuṣam

tataḥ kopaparītātmā yamaḥ provāca kiṃkaram //
dīrghāyureṣa ānīto dhikpāpa kimidaṃ kṛtam

tasmātprāpaya tatraiva yāvadasya ca bandhubhiḥ //
no gātraṃ dahyate śokātsusamiddhena vahninā

// // brāhmaṇa uvāca // //
nāhaṃ tatra gamiṣyāmi diṣṭyā prāptosmi teṃ'tikam//
vāṃchamānaḥ sadā mṛtyuṃ dāridryeṇa kadarthitaḥ

// yama uvāca // //
nimiṣeṇāpi no martyamānayāmi mahītalāt //
āyuḥśeṣeṇa viprendra pūrṇenātha tyajāmi na

tata eva hi me nāma dharmarāja iti smṛtam//
samatvātsarvajaṃtūnāṃ pakṣapātavivarjanāt

tasmādgaccha gṛhaṃ vipra yāvadgātraṃ na dahyate //
baṃdhubhistava śokārtairnādhunā tatra te sthitiḥ

prārthayasva mano'bhīṣṭaṃ varaṃ brāhmaṇasattama //
na vṛthā darśanaṃ me syātkathaṃcidapi dehinām

// brāhmaṇa uvāca // //
avaśyaṃ yadi gaṃtavyaṃ mayā deva gṛhaṃ punaḥ //
tanmamācakṣva pṛcchāmi varaścaiṣa bhavenmama

ete ye narakā raudrāḥ sevitāḥ pāpakarmabhiḥ //
dṛśyaṃte vada kaḥ kena karmaṇā sevyate janaiḥ

// yama uvāca // //
asaṃkhyā narakā vipra yathā prāṇigaṇāḥ kṣitau //
kṛtsnaśaḥ kathituṃ śakyā naivavarṣaśatairapi

kīrtayiṣyāmi teṣāṃ te prādhānyena dvijottama //
ekaviṃśatisaṃkhyā ye pāpilokakṛte kṛtāḥ

ādyo'yaṃ rauravo nāma narako dvijasattama //
prataptatailakuṃbheṣu pacyaṃte yatra jaṃtavaḥ

hā mātastāta putreti prakurvaṃti sudāruṇam//
parapākaratāḥ kṣudrāḥ paradravyā pahārakāḥ

dvitīya eṣa vipreṃdra mahārauravasaṃjñitaḥ //
kṛtaghnaiḥ sevyate nityaṃ tathā ca gurutalpagaiḥ

rorūyamāṇairdāhārtaiḥ pacyamānai rhavirbhujā //
khaṃḍaśaḥ kriyamāṇaiśca tīkṣṇaśastrairanekadhā

tṛtīyoṃ'dhatamonāma narakaḥ subhayāvahaḥ //
atra ye puruṣā yāṃti tāṃśca vakṣyāmi sudvija

duṣṭena cakṣuṣā dṛṣṭāḥ paradārā narādhamaiḥ //
sulohāsyāḥ khagāsteṣāṃ haraṃtyatra vilocane

caturtho'yaṃ prataptākhyo narakaḥ saṃprakīrtitaḥ //
atra te yātanāṃ bhuktvā tathā śuddhā bhavaṃti ca

yaiḥ kṛtā satataṃ niṃdā gurudevatapasvi nām//
teṣāmutpāṭyate jihvā jātājātā'tra bhūriśaḥ

eṣo'nyaḥ paṃcamo nāma suprasiddho vidārakaḥ //
mitradroharatāścātra cchidyaṃte karapatrakaiḥ

prataptavālukāpūrṇo dhmāyate yaśca vahninā //
nikumbha iti vikhyātaḥ ṣaṣṭho lokabhayāvahaḥ

prāṇāṃtikaṃ purā dattaṃ yairduḥkhaṃ prāṇināṃ naraiḥ //
aparādhaṃ vinā te'tra pacyaṃte vālukotkaraiḥ

bībhatsuriti vikhyātaḥ saptamo narakādhamaḥ //
mūtrāmedhya samākīrṇaḥ samaṃtādatigarhitaḥ

rājagāmi ca paiśunyaṃ yaiḥ kṛtaṃ sudurātmabhiḥ //
amedhyapūrṇavaktrāste dhāryaṃte'tra narādhamāḥ

kutsitonāma vikhyāto dvijāyaṃ cāṣṭamo'dhamaḥ //
śleṣmamūtrābhisaṃpūrṇaistathā gandhaiśca kutsitaiḥ

gurudevātithibhyaśca svabhṛtyebhyo viśeṣataḥ //
adattvā bhojanaṃ yaistu kṛtaṃ te'tra vyavasthitāḥ

eṣa durgamanāmā ca navamo dvijasattama //
tīkṣṇakaṃṭakasaṃkīrṇaḥ sarpavṛścikasaṃkulaḥ //

ekasārthaprayātāya kṣutkṣāmāyāvasīdate //
adattvā bhojanaṃ yaiśca kṛtaṃ te'tra vyavasthitāḥ

daśamo'yaṃ suvikhyāto narako nāmaduḥ sahaḥ //
taptalohamayaiḥ staṃbhaiḥ samaṃtātparivāritaḥ

ye pāpāḥ paradāreṣu raktā miṣṭāmiṣeṣu vā //
taptalohamayānstaṃbhāṃste'trāliṃgaṃti mānavāḥ //

ekādaśo'paraścāyamākarṣākhyaḥ prakīrtitaḥ //
narako vipraśārdūla taptasaṃdaṃśasaṃkulaḥ

strīvipragurudevānāṃ vittaṃ cāśnaṃti ye narāḥ //
saṃdaṃśairapi kṛṣyaṃte tatra taptaiḥ samaṃtataḥ

saṃdaṃśo dvādaśaścāyaṃ tathā'bhakṣyaprabhakṣakāḥ //
lohadaṃtamukhairgṛdhairbhakṣyaṃte'tra narādhamāḥ

eṣa trayodaśonāma suvikhyāto niyaṃtrakaḥ //
samaṃtātkṛmibhirvyāptastathā ca dṛḍhabandhanaiḥ

nyāsāpahārakāḥ pāpāstatra baddhāśca baṃdhanaiḥ //
kṛmivṛścika kīṭādyairbhakṣyate dvijasattama

tathā caturdaśonāma narako'dhomukhaḥ sthitaḥ //
narakāṇāṃ samastānāmeṣa raudratamākṛtiḥ

atra cādhomukhā baddhā vṛkṣaśākhāvalaṃbitāḥ //
pacyaṃte vahninā'dhastādbrahmaghnā ye ca mānavāḥ

yūkāmatkuṇadaṃśādyaiḥ saṃkīrṇo'yaṃ dvijottama //
narako bhīṣaṇo nāma khyātaḥ pañcadaśo mahān

kūṭasākṣyaratānāṃ ca tathaivānṛtavādinām //
atrāśrayo mayā dattastathānyeṣāṃ kukarmiṇām

eṣa ṣoḍaśa uddiṣṭo narako nāma kṣudradaḥ //
yudhārtairmānavairvyāptaḥ samaṃtāddvijasattama

mṛṣṭamāṃsāni yaiḥ pāpairbhakṣitāni dvijanmabhiḥ //
kṣudhārtāste nijaṃ kāyaṃ bhakṣayaṃtyatra saṃsthitāḥ

tathā saptadaśaścāyaṃ kṣārākhyo narakaḥ smṛtaḥ //
sukṣāreṇa samākīrṇaḥ sarvaprāṇibhayāvahaḥ

vratabhaṃgakarā ye ca ye ca pāṣaṇḍino narāḥ //
te'trāgatya śitaiḥ śastraiḥ piṣyaṃte pāpakṛttamāḥ

eṣa cāṣṭādaśo nāma kathitaśca nidāghakaḥ //
jvalitāṃgārasaṃkīrṇo duḥsevyaḥ sarvadehinām

dūṣayaṃti ca ye śāstraṃ kāvyaṃ vipraṃ ca kanyakām //
aṃgārāṃtaḥ sthitāte'tra dhriyaṃte mānavā dvija //

ekonaviṃśatiścāyaṃ prakhyātaḥ kūṭaśālmaliḥ //
sutīkṣṇakaṃṭakākīrṇaḥ samaṃtāddvijasattama /ā ५४ //
nāstikā bhinnamaryādā ye ca viprasya ghātakāḥ //
te sarve'tra narā nityamāruhaṃti pataṃti ca

eṣa viṃśatimo nāma narako dvijasattama //
asipatravanākhyaśca kaṣṭasevyo durātmabhiḥ //

atra yāṃti narā vipra pararaṃdhranirīkṣakāḥ //
kūṭakarmaratā ye ca śāstravikrayakārakāḥ

ekaviṃśatimā caiṣā nāmnā vaitaraṇī nadī //
sarvaireva narairgamyā dharmapāpānuyāyibhiḥ

mṛtyukāle samutpanne dhenuṃ yacchaṃti ye narāḥ //
tasyā lāṃgūlamāśritya tārayaṃti sukhena ca

adattvā gāṃ ca ye martyā mriyaṃte dvijasattama //
tīrtvā hastādibhirdurgā ta imāṃ saṃtaraṃti ca

/
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottama //
vistareṇa tava prītyā svarūpaṃ narakodbhavam

/
tasmādgaccha gṛhaṃ śīghraṃ yāvadgātraṃ na dahyate//
bandhubhistava śokārtairgṛhītvā vāṃchitaṃ dhanam

//
// brāhmaṇa uvāca // //
yadi deva mayā samyaggaṃtavyaṃ nijamaṃdiram //
tadbrūhi karmaṇā yena narakaṃ yāti no naraḥ

// yama uvāca // // //
tīrthayātrāparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ //
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca na yāti narakaṃ naraḥ

paropakārasaṃyukto nityaṃ japaparāyaṇaḥ //
svādhyāyanirataścaiva na yāti narakaṃ dvija

vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca //
yaḥ karoti naro nityaṃ narakaṃ na sa paśyati

hemaṃte vahnido yaḥ syāttathā grīṣme jalapradaḥ //
varṣāsvāśrayado yaśca narakaṃ na sa paśyati

vratopavāsasaṃyuktaḥ śāṃtātmā vijiteṃdriyaḥ //
brahmacārī sadā dhyānī narakaṃ yāti no naraḥ

annaprado naro yaḥ syādviśeṣeṇa tilapradaḥ //
ahiṃsānirataścaiva narakaṃ na sa paśyati

vedādhyayanasaṃpannaḥ śāstrāsaktaḥ sumṛṣṭavāk //
dharmākhyānaparo nityaṃ narakaṃ na sa paśyati

// brāhmaṇa uvāca // //
etanmūrkho'pi jānāti śubhakarmakaraḥ pumān //
na yāti narakaṃ svarge tathā pāpakriyārataḥ

tasmādaśubhakarmāpi karmaṇā yena pātakam //
svalpenāpi nihantyāśu yāti svargaṃ narastataḥ

tanmebrūhi suraśreṣṭha vrataṃ niyamameva vā //
tīrthaṃ vā japahomaṃ vā sarvalokasukhāvaham

// yama uvāca // //
atra te sumahadguhyaṃ kīrtayiṣye dvijottadha //
gopanīyaṃ prayatnena vacanānmama sarvadā

mahāpātakayukto'pi puruṣo yena karmaṇā //
anuṣṭhitena no yāti narakaṃ kleśakārakam

ānartaviṣaye ramyaṃ sarvatīrthamayaṃ śubham //
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ mahāpātakanāśanam

tatraikamapi māsārdhaṃ yo bhaktyā pūjayeddharam//
sa sarvapāpayukto'pi śivaloke mahīyate

tasmāttatra drutaṃ gatvā tvamārādhaya śaṃkaram //
yena gacchasi nirvāṇaṃ daśabhiḥ puruṣaiḥ saha

//sūta uvāca// //
upadeśaṃ samākarṇya sa yadā prasthito gṛham//
dharmarājasya saṃhaṣṭo madhurāṃ nagarīṃ prati

tāvaddvitīyaṃ go karṇaṃ dūta ādāya saṃgataḥ //
darśayāmāsa dhṛtvāgre dharmarājasya satvaram

tataḥ provāca taṃ dūtaṃ dharmarājaḥ praharṣitaḥ //
gokarṇaṃ purato dṛṣṭvā dvitīyaṃ prasthitaṃ gṛham

/
yasmātkālātyayaṃ kṛtvā''nīto'yaṃ brāhmaṇastvayā //
tasmādenamapi kṣipraṃ dvitīyena samaṃ tyaja

tatastau tatkṣaṇānmuktau gokarṇau brāhmaṇau samam //
svaṃsvaṃ kalevaraṃ prāpya sahasātha samanvitau

tataḥ sa kathayāmāsa gokarṇaḥ prathamo dvijaḥ //
yamopadeśasaṃjuṣṭo dvitīyāya savistaram

tato gṛhaṃ parityajya gokarṇau dvāvapi sthitau //
devatāyatanairvyāptaṃ kṣetraṃ dṛṣṭvā'khilaṃ tataḥ

liṃge saṃsthāpite tābhyāṃ sīmāṃte dakṣiṇottare //
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ saṃprāpya tapasi drutam

tataḥ śivaṃ samārādhya tapaḥ kṛtvā yathocitam //
saśarīrau divaṃ prāptau tatprabhāvādvijottamāḥ

tābhyāṃ mārgacaturdaśyāṃ kṛṣṇāyāṃ jāgaraḥ kṛtaḥ //
yaḥ karoti naro bhaktyā sa gacchati śivālayam

aputro labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt //
niṣkāmastu punarmokṣaṃ naro yāti na saṃśayaḥ

// sūta uvāca // //
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ sīmāṃtaṃ dvijasattamāḥ //
kṣetrasyāsya pramāṇaṃ ca vistareṇa caturdiśam

atrāṃtare narā ye ca nivasaṃti dvijottamāḥ //
kṛṣikarmodyatāścāpi yāṃti te paramāṃ gatim //
kiṃ punarniyatātmānaḥ śāṃtā dāṃtā jiteṃdriyāḥ

api kīṭapataṃgā ye paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ //
tasminkṣetre mṛtā yāṃti svargalokaṃ na saṃśayaḥ

kiṃ punarye narāstatra kṛtvā prāyopaveśanam //
saṃnyastāḥ śraddhayopetā hṛdayasthe janārdane

tasmātsarva prayatnena tatkṣetraṃ sevyameva hi //
viśeṣeṇa kalau prāpte yuge pāpasamāvṛte

punaṃti snānadānābhyāṃ sarvatīrthānyasaṃśayam //
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ punarvāsātpunāti ca

vāpīkūpataḍāgeṣu yatrayatra jalaṃ dvijāḥ //
tatratatra naraḥ snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

kiṃ yrajñaiḥ kiṃ vṛthā dānaiḥ ka vrataiḥ kiṃ japairapi //
varaṃ tatra kṛto vāsaḥ kṣetre svargamabhīpsubhiḥ

etatpavitramāyuṣyaṃ māṃgalyaṃ pāpanāśanam //
hāṭakeśvarajakṣetramāhātmyaṃ śṛṇvatāṃ sadā

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gokarṇatīrthamāhātmya varṇanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ