Skanda Purana · Chapter 6.263

// īśvara uvāca // //
yadi cettāmasaṃ karma tyaktvā karmasu jāyate //
tadā jñānamayo yogī jīvatāṃ mokṣadāyakaḥ

yadā nirmamatā dehe yadā cittaṃ sunirmalam //
yadā harau bhaktiyogastadā bandho na karmaṇā

kurvanneva hi karmāṇi manaḥ śāṃtaṃ nṛṇāṃ yadā //
tadā yogamayī siddhirjāyate nātra saṃśayaḥ

gurutvaṃ sthānamasakṛdanubhūya mahāmatiḥ //
jīvanviṣṇutvamāsādya karma saṃgātpramucyate

karmāṇi nityajātāni nityanaimittikāni ca //
icchayā naiva sevyāni duḥkhatāpavivṛddhaye

karmaṇāmīśitāraṃ ca viṣṇuṃ viddhi maheśvari //
tasminsaṃtyajya sarvāṇi saṃsārānmucyate'khilāt

etadeva paraṃ jñānametadeva paraṃ tapaḥ //
etadeva paraṃ śreyo yatkṛṣṇe karmaṇo'rpaṇam

ayaṃ hi nirmalo yogo nirguṇaḥ sa udāhṛtaḥ //
tadviṣṇoḥ karma janitaṃ śubhatva pratipādanam

tāvadbhramaṃti saṃsāre pitaraḥ piṃḍatatparāḥ //
yāvatkule bhaktiyutaḥ sto naiva prajāyate ९ //
tāvaddvijāni garjaṃti tāvadgarjati pātakam //
tāvattīrthānyanekāni yāvadbhaktiṃ na viṃdati

sa eva jñānavām̐lloke yogināṃ prathamo hi saḥ //
mahākratūnāmāhartā haribhaktiyuto hi saḥ

nimiṣaṃ nirnayanmeṣaṃ yogaḥ samabhijāyate //
vāṇījaye yoginastu gomedhaśca prakīrtitaḥ //

manaso vijaye nityamaśvamedhaphalaṃ labhet //
kalpanāvijayānnityaṃ yajñaṃ sautrāmaṇiṃ labhet

dehasyotsarjanānnityaṃ narayajñaḥ prakīrtitaḥ //
paṃceṃdriyapaśūnhatvā'nagnau śīrṣe ca kuṇḍale

gurūpadeśavidhinā brahmabhūtatvamaśnute //
sa yogī niyatāhārodaṇḍatritayadhārakaḥ

tridaṃḍī sa tu vijñeyo jñāte deve niraṃjane //
manodaṇḍaḥ karmadaṇḍo vāgdaṃḍo yasya yoginaḥ

sa yogī brahmarūpeṇa jīvanneva samāpyate //
ajñānī bādhyate nityaṃ karmabhirbaṃdhanātmakaiḥ

kurvanneva hi karmāṇi jñānī muktiṃ prayāti hi //
yadā hi gurubhiḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ pratipādyate

tadaiṣa muktimāpnoti dehastiṣṭhati kevalam //
yāvadbrahmaphalāvāptyai prayāti puruṣottamaḥ

tāvatkarmamayī vṛttirbrahma vṛkṣāṃtarābhavet //
avāṃtarāṇi parvāṇi jñeyāni munibhiḥ sadā

mokṣamārgo dvijaiścaiva śrutismṛtisamuccayāt //
mokṣo'yaṃ nagarākāraścaturdvāra samākulaḥ

dvārapālāstatra nityaṃ catvārastu śamādayaḥ //
ta eva prathamaṃ sevyā manujairmākṣadāyakāḥ

śamaśca sadvicāraśca saṃtoṣaḥ sādhusaṃgamaḥ //
ete vai hastagā yasya tasya siddhirna dūrataḥ

yogasiddhirviṣṇubhaktyā saddharmācaraṇena ca //
prāpyate manujairdevi hyetajjñānamalaṃ viduḥ

jñānārthaṃ ca bhramanmartyo vidyāsthāneṣu sarvaśaḥ //
sadyo jñānaṃ sadguruto dīpārciriva nirmalā

muhūrtamātramapi yo layaṃ ciṃta yati dhruvam //
tasya pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt

rāgadveṣau parityajya krodhalobhavivarjitaḥ //
sarvatra samadarśī ca viṣṇubhaktasya darśanam

sarveṣāmapi jīvānāṃ dayā yasya hṛdi sthirā //
śaucācārasamāyukto yogī duḥkhaṃ na viṃdati // २८ १/
māyādhipaṭalairhīno mithyā vastuvirāgavān //
kusaṃsargavihīnaśca yogasiddheśca lakṣaṇam

mamatāvahnisaṃyogo narāṇāṃ tāpadāyakaḥ //
utpannaḥ śamanaṃ tasya yogināṃ śāṃticāraṇam

indriyāṇāmathoddhṛtya manasaiva niṣedhayet //
yathā lohena lohaṃ ca gharṣitaṃ tīkṣṇatāṃ vrajet

buddhirhi dvividhā dehe deyā grāhyā viśuddhidā //
saṃsāraviṣayā tyājyā parabrahmaṇi sā śubhā

ahaṃkāro yathā devi pāpapuṇyapradāyakaḥ //
jñāte tattve śubhaphale kṛtaḥ saṃdhāya nānyathā

śyāmalaṃ ca upasthaṃ ca rūpātītānnarāḥ śivam //
hṛdisthaṃ siraśisthaṃ ca dvayaṃ baddhavimuktaye //

etadakṣaramavyakamamṛtaṃ sakalaṃ tava //
rūparūpaviṣṇurūparūpamūrtiniveditam

evaṃ jñātvā vimucyeta yogī saṃsārabandhanāt //
gurūpadeśādgṛhastho labhate nānyathā kvacit

yadā guruḥ prasannātmā tasya viśvaṃ prasīdati //
guruśca toṣito yena saṃtuṣṭāḥ pitṛdevatāḥ

gurūpadeśaḥ pratimā sadvicāraḥ same manaḥ //
kriyā ca jñānasahitā mokṣasiddherhi lakṣaṇam [/ ३८ //
kriyāpatirviṣṇureva svayameva hi niṣkri yaḥ //
sa ca prāṇavirūpāya dvādaśākṣaravījakaḥ

dvādaśākṣarakaṃ cakraṃ sarvapāpanibarhaṇam //
duṣṭānāṃ damanaṃ caiva parabrahmapradāyakam

etadeva paraṃ brahma dvādaśākṣararūpadhṛk //
mayā prakāśitaṃ devi skande hi vimalaṃ tava

etatsāraṃ yogināṃ dhyānarūpaṃ bhaktigrāhyaṃ śraddhayā cintayecca //
cāturmāsye janmakoṭyāṃ ca jātaṃ pāpaṃ dagdhvā muktidaḥ kaiṭabhāriḥ

//brahmovāca // //
etasminnagare tatra kṣīrasāgaramadhyataḥ //
ujjahāra vimānāgre tejobhārābhipīḍitaḥ

uro bāhukṛtiṃ kurvansānnidhyaṃ samupāgataḥ //
mahāmatsyo'jñātapūrvaḥ sannidhāne'nahaṃkṛtiḥ

huṃkāragarbhe matsyaṃ ca dṛṣṭvā taṃ sa maheśvaraḥ //
tejasā staṃbhayāmāsa vākyametaduvāca ha

kastvaṃ matsyodarasthaśca devo yakṣo'tha mānuṣaḥ //
kathaṃ jīvasi dehāṃtargato mama vada prabho

// matsya uvāca // //
ahaṃ matsyodare kṣiptaḥ samudre kṣīrasaṃbhave //
mātrā tu pitṛvākyena nāyaṃ mama kulānvitaḥ

kulakṣayabhayāttena jātaṃ svakulanāśanam //
gaṃḍāṃtayogajanito bālo na gṛhakarmakṛt

iti mātrā duḥkhitayā nirastaḥ śṛṇu vaṃśajaḥ //
jhaṣeṇāpi gṛhīto'smi kālo me'tra mahānabhūt

tava vākyāmṛtairebhirjñānayogo mahānabhūt //
tena tvaṃ sakalo jñāto mayā mūrto'tha mūrttagaḥ/

/
anujñāṃ mama deveśa dehi niṣkramaṇāya ca //
yathā'haṃ pitṛpo brahmanbhavānyāścāpi lakṣyate

// hara uvāca // // vipro'si sutarūpo'si pūjyosyāsi babhāṣataḥ //
bahirniṣkrama vegena staṃbhito'si mahājhaṣaḥ

tato'sau śirasā jāta utkleśānmatsyayojitaḥ //
tato hi vikṛtaṃ vaktraṃ kṣaṇādbahirupāgataḥ

rūpavānpratimāyukto matsyagaṃdhena saṃyutaḥ //
somakāṃtisamastatra hyabhavaddivyagaṃdhabhāk

umāpi praṇataṃ cāmuṃ sutaṃ svotsaṃgabhājanam //
cakāra tasya nāmāpi haraḥ paramaharṣitaḥ

yasmānmatsyodarājjāto yogināṃ pravaro hyayam //
tasmāttu matsya nātheti loke khyāto bhaviṣyati

acchedyaḥ syānnaratanurjñānayogasya pāragaḥ //
nirmatsaro'pi nirdvaṃdvo nirāśo brahmasevakaḥ

jīvanmuktaśca bhavitā bhuvanāni caturdaśa //
ityuktaśca maheśānaṃ praṇamaṃśca punaḥpunaḥ //
maheśvareṇa sahito maṃdarācalamāyayau

// brahmovāca // //
kṛtvā pradakṣiṇaṃ devīṃ skandamāliṃgya so'gamat

tataḥ sā pārvatī hṛṣṭā prāpya jñānamanuttamam //
evaṃ sā paramāṃ siddhiṃ praṇavasyaprabhā janam

sā prāpya jagatāṃ mātā dvādaśākṣarajāṃbunā //
imāṃ matsyendranāthasya cotpattiṃ yaḥ śṛṇoti ca

cāturmāsye viśeṣeṇa so'śvamedhaphalaṃ labhet

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhsryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye matsyendranāthotpattikathanaṃ nāma triṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ