સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.263

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ ચેત્તામસં કર્મ ત્યક્ત્વા કર્મસુ જાયતે ॥
તદા જ્ઞાનમયો યોગી જીવતાં મોક્ષદાયકઃ

યદા નિર્મમતા દેહે યદા ચિત્તં સુનિર્મલમ્ ॥
યદા હરૌ ભક્તિયોગસ્તદા બન્ધો ન કર્મણા

કુર્વન્નેવ હિ કર્માણિ મનઃ શાંતં નૃણાં યદા ॥
તદા યોગમયી સિદ્ધિર્જાયતે નાત્ર સંશયઃ

ગુરુત્વં સ્થાનમસકૃદનુભૂય મહામતિઃ ॥
જીવન્વિષ્ણુત્વમાસાદ્ય કર્મ સંગાત્પ્રમુચ્યતે

કર્માણિ નિત્યજાતાનિ નિત્યનૈમિત્તિકાનિ ચ ॥
ઇચ્છયા નૈવ સેવ્યાનિ દુઃખતાપવિવૃદ્ધયે

કર્મણામીશિતારં ચ વિષ્ણું વિદ્ધિ મહેશ્વરિ ॥
તસ્મિન્સંત્યજ્ય સર્વાણિ સંસારાન્મુચ્યતેઽખિલાત્

એતદેવ પરં જ્ઞાનમેતદેવ પરં તપઃ ॥
એતદેવ પરં શ્રેયો યત્કૃષ્ણે કર્મણોઽર્પણમ્

અયં હિ નિર્મલો યોગો નિર્ગુણઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥
તદ્વિષ્ણોઃ કર્મ જનિતં શુભત્વ પ્રતિપાદનમ્

તાવદ્ભ્રમંતિ સંસારે પિતરઃ પિંડતત્પરાઃ ॥
યાવત્કુલે ભક્તિયુતઃ સ્તો નૈવ પ્રજાયતે ૯ ॥
તાવદ્દ્વિજાનિ ગર્જંતિ તાવદ્ગર્જતિ પાતકમ્ ॥
તાવત્તીર્થાન્યનેકાનિ યાવદ્ભક્તિં ન વિંદતિ

સ એવ જ્ઞાનવાઁલ્લોકે યોગિનાં પ્રથમો હિ સઃ ॥
મહાક્રતૂનામાહર્તા હરિભક્તિયુતો હિ સઃ

નિમિષં નિર્નયન્મેષં યોગઃ સમભિજાયતે ॥
વાણીજયે યોગિનસ્તુ ગોમેધશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥

મનસો વિજયે નિત્યમશ્વમેધફલં લભેત્ ॥
કલ્પનાવિજયાન્નિત્યં યજ્ઞં સૌત્રામણિં લભેત્

દેહસ્યોત્સર્જનાન્નિત્યં નરયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
પંચેંદ્રિયપશૂન્હત્વાઽનગ્નૌ શીર્ષે ચ કુણ્ડલે

ગુરૂપદેશવિધિના બ્રહ્મભૂતત્વમશ્નુતે ॥
સ યોગી નિયતાહારોદણ્ડત્રિતયધારકઃ

ત્રિદંડી સ તુ વિજ્ઞેયો જ્ઞાતે દેવે નિરંજને ॥
મનોદણ્ડઃ કર્મદણ્ડો વાગ્દંડો યસ્ય યોગિનઃ

સ યોગી બ્રહ્મરૂપેણ જીવન્નેવ સમાપ્યતે ॥
અજ્ઞાની બાધ્યતે નિત્યં કર્મભિર્બંધનાત્મકૈઃ

કુર્વન્નેવ હિ કર્માણિ જ્ઞાની મુક્તિં પ્રયાતિ હિ ॥
યદા હિ ગુરુભિઃ સ્થાનં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યતે

તદૈષ મુક્તિમાપ્નોતિ દેહસ્તિષ્ઠતિ કેવલમ્ ॥
યાવદ્બ્રહ્મફલાવાપ્ત્યૈ પ્રયાતિ પુરુષોત્તમઃ

તાવત્કર્મમયી વૃત્તિર્બ્રહ્મ વૃક્ષાંતરાભવેત્ ॥
અવાંતરાણિ પર્વાણિ જ્ઞેયાનિ મુનિભિઃ સદા

મોક્ષમાર્ગો દ્વિજૈશ્ચૈવ શ્રુતિસ્મૃતિસમુચ્ચયાત્ ॥
મોક્ષોઽયં નગરાકારશ્ચતુર્દ્વાર સમાકુલઃ

દ્વારપાલાસ્તત્ર નિત્યં ચત્વારસ્તુ શમાદયઃ ॥
ત એવ પ્રથમં સેવ્યા મનુજૈર્માક્ષદાયકાઃ

શમશ્ચ સદ્વિચારશ્ચ સંતોષઃ સાધુસંગમઃ ॥
એતે વૈ હસ્તગા યસ્ય તસ્ય સિદ્ધિર્ન દૂરતઃ

યોગસિદ્ધિર્વિષ્ણુભક્ત્યા સદ્ધર્માચરણેન ચ ॥
પ્રાપ્યતે મનુજૈર્દેવિ હ્યેતજ્જ્ઞાનમલં વિદુઃ

જ્ઞાનાર્થં ચ ભ્રમન્મર્ત્યો વિદ્યાસ્થાનેષુ સર્વશઃ ॥
સદ્યો જ્ઞાનં સદ્ગુરુતો દીપાર્ચિરિવ નિર્મલા

મુહૂર્તમાત્રમપિ યો લયં ચિંત યતિ ધ્રુવમ્ ॥
તસ્ય પાપસહસ્રાણિ વિલયં યાંતિ તત્ક્ષણાત્

રાગદ્વેષૌ પરિત્યજ્ય ક્રોધલોભવિવર્જિતઃ ॥
સર્વત્ર સમદર્શી ચ વિષ્ણુભક્તસ્ય દર્શનમ્

સર્વેષામપિ જીવાનાં દયા યસ્ય હૃદિ સ્થિરા ॥
શૌચાચારસમાયુક્તો યોગી દુઃખં ન વિંદતિ ॥ ૨૮ ૧।
માયાધિપટલૈર્હીનો મિથ્યા વસ્તુવિરાગવાન્ ॥
કુસંસર્ગવિહીનશ્ચ યોગસિદ્ધેશ્ચ લક્ષણમ્

મમતાવહ્નિસંયોગો નરાણાં તાપદાયકઃ ॥
ઉત્પન્નઃ શમનં તસ્ય યોગિનાં શાંતિચારણમ્

ઇન્દ્રિયાણામથોદ્ધૃત્ય મનસૈવ નિષેધયેત્ ॥
યથા લોહેન લોહં ચ ઘર્ષિતં તીક્ષ્ણતાં વ્રજેત્

બુદ્ધિર્હિ દ્વિવિધા દેહે દેયા ગ્રાહ્યા વિશુદ્ધિદા ॥
સંસારવિષયા ત્યાજ્યા પરબ્રહ્મણિ સા શુભા

અહંકારો યથા દેવિ પાપપુણ્યપ્રદાયકઃ ॥
જ્ઞાતે તત્ત્વે શુભફલે કૃતઃ સંધાય નાન્યથા

શ્યામલં ચ ઉપસ્થં ચ રૂપાતીતાન્નરાઃ શિવમ્ ॥
હૃદિસ્થં સિરશિસ્થં ચ દ્વયં બદ્ધવિમુક્તયે ॥

એતદક્ષરમવ્યકમમૃતં સકલં તવ ॥
રૂપરૂપવિષ્ણુરૂપરૂપમૂર્તિનિવેદિતમ્

એવં જ્ઞાત્વા વિમુચ્યેત યોગી સંસારબન્ધનાત્ ॥
ગુરૂપદેશાદ્ગૃહસ્થો લભતે નાન્યથા ક્વચિત્

યદા ગુરુઃ પ્રસન્નાત્મા તસ્ય વિશ્વં પ્રસીદતિ ॥
ગુરુશ્ચ તોષિતો યેન સંતુષ્ટાઃ પિતૃદેવતાઃ

ગુરૂપદેશઃ પ્રતિમા સદ્વિચારઃ સમે મનઃ ॥
ક્રિયા ચ જ્ઞાનસહિતા મોક્ષસિદ્ધેર્હિ લક્ષણમ્ [। ૩૮ ॥
ક્રિયાપતિર્વિષ્ણુરેવ સ્વયમેવ હિ નિષ્ક્રિ યઃ ॥
સ ચ પ્રાણવિરૂપાય દ્વાદશાક્ષરવીજકઃ

દ્વાદશાક્ષરકં ચક્રં સર્વપાપનિબર્હણમ્ ॥
દુષ્ટાનાં દમનં ચૈવ પરબ્રહ્મપ્રદાયકમ્

એતદેવ પરં બ્રહ્મ દ્વાદશાક્ષરરૂપધૃક્ ॥
મયા પ્રકાશિતં દેવિ સ્કન્દે હિ વિમલં તવ

એતત્સારં યોગિનાં ધ્યાનરૂપં ભક્તિગ્રાહ્યં શ્રદ્ધયા ચિન્તયેચ્ચ ॥
ચાતુર્માસ્યે જન્મકોટ્યાં ચ જાતં પાપં દગ્ધ્વા મુક્તિદઃ કૈટભારિઃ

॥બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નગરે તત્ર ક્ષીરસાગરમધ્યતઃ ॥
ઉજ્જહાર વિમાનાગ્રે તેજોભારાભિપીડિતઃ

ઉરો બાહુકૃતિં કુર્વન્સાન્નિધ્યં સમુપાગતઃ ॥
મહામત્સ્યોઽજ્ઞાતપૂર્વઃ સન્નિધાનેઽનહંકૃતિઃ

હુંકારગર્ભે મત્સ્યં ચ દૃષ્ટ્વા તં સ મહેશ્વરઃ ॥
તેજસા સ્તંભયામાસ વાક્યમેતદુવાચ હ

કસ્ત્વં મત્સ્યોદરસ્થશ્ચ દેવો યક્ષોઽથ માનુષઃ ॥
કથં જીવસિ દેહાંતર્ગતો મમ વદ પ્રભો

॥ મત્સ્ય ઉવાચ ॥ ॥
અહં મત્સ્યોદરે ક્ષિપ્તઃ સમુદ્રે ક્ષીરસંભવે ॥
માત્રા તુ પિતૃવાક્યેન નાયં મમ કુલાન્વિતઃ

કુલક્ષયભયાત્તેન જાતં સ્વકુલનાશનમ્ ॥
ગંડાંતયોગજનિતો બાલો ન ગૃહકર્મકૃત્

ઇતિ માત્રા દુઃખિતયા નિરસ્તઃ શૃણુ વંશજઃ ॥
ઝષેણાપિ ગૃહીતોઽસ્મિ કાલો મેઽત્ર મહાનભૂત્

તવ વાક્યામૃતૈરેભિર્જ્ઞાનયોગો મહાનભૂત્ ॥
તેન ત્વં સકલો જ્ઞાતો મયા મૂર્તોઽથ મૂર્ત્તગઃ।

।
અનુજ્ઞાં મમ દેવેશ દેહિ નિષ્ક્રમણાય ચ ॥
યથાઽહં પિતૃપો બ્રહ્મન્ભવાન્યાશ્ચાપિ લક્ષ્યતે

॥ હર ઉવાચ ॥ ॥ વિપ્રોઽસિ સુતરૂપોઽસિ પૂજ્યોસ્યાસિ બભાષતઃ ॥
બહિર્નિષ્ક્રમ વેગેન સ્તંભિતોઽસિ મહાઝષઃ

તતોઽસૌ શિરસા જાત ઉત્ક્લેશાન્મત્સ્યયોજિતઃ ॥
તતો હિ વિકૃતં વક્ત્રં ક્ષણાદ્બહિરુપાગતઃ

રૂપવાન્પ્રતિમાયુક્તો મત્સ્યગંધેન સંયુતઃ ॥
સોમકાંતિસમસ્તત્ર હ્યભવદ્દિવ્યગંધભાક્

ઉમાપિ પ્રણતં ચામું સુતં સ્વોત્સંગભાજનમ્ ॥
ચકાર તસ્ય નામાપિ હરઃ પરમહર્ષિતઃ

યસ્માન્મત્સ્યોદરાજ્જાતો યોગિનાં પ્રવરો હ્યયમ્ ॥
તસ્માત્તુ મત્સ્ય નાથેતિ લોકે ખ્યાતો ભવિષ્યતિ

અચ્છેદ્યઃ સ્યાન્નરતનુર્જ્ઞાનયોગસ્ય પારગઃ ॥
નિર્મત્સરોઽપિ નિર્દ્વંદ્વો નિરાશો બ્રહ્મસેવકઃ

જીવન્મુક્તશ્ચ ભવિતા ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥
ઇત્યુક્તશ્ચ મહેશાનં પ્રણમંશ્ચ પુનઃપુનઃ ॥
મહેશ્વરેણ સહિતો મંદરાચલમાયયૌ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં દેવીં સ્કન્દમાલિંગ્ય સોઽગમત્

તતઃ સા પાર્વતી હૃષ્ટા પ્રાપ્ય જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ॥
એવં સા પરમાં સિદ્ધિં પ્રણવસ્યપ્રભા જનમ્

સા પ્રાપ્ય જગતાં માતા દ્વાદશાક્ષરજાંબુના ॥
ઇમાં મત્સ્યેન્દ્રનાથસ્ય ચોત્પત્તિં યઃ શૃણોતિ ચ

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહ્સ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે મત્સ્યેન્દ્રનાથોત્પત્તિકથનં નામ ત્રિષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ