Skanda Purana · Chapter 6.262

// pārvatyuvāca // //
dhyānayogamahaṃ prāpya jñānayogamavāpnuyām //
tathā kuruṣva deveśa yathāhamamarī bhava

// īśvara uvāca // /१
pratyukto'yaṃ maṃtrarājo dvādaśākṣarasaṃjñitaḥ //
japtavyaḥ sukumārāṃgi vedasāraḥ sanātanaḥ

praṇavaḥ sarvavedādyaḥ sarvabrahmāṃḍayājakaḥ //
prathamaḥ sarvakāryeṣu sarvasiddhipradāyakaḥ

sitavarṇo madhucchaṃdā ṛṣirbrahmā tu devatā //
paramātmā tu gāyatrī niyogaḥ sarvakarmasu

etadbrahmamayaṃ bījaṃ viśvamatra samanvitam १/
vedavedāṃga tattvākhyaṃ sadasadūpamavyayam

nakāraḥ pītavarṇastu jalabījaḥ sanātanaḥ //
bījaṃ pṛthvī manaśchando viṣahā viniyogataḥ

mokāraḥ pṛthivī bījo viśvāmitrasamanvitaḥ //
raktavarṇo mahātejā dhanado viniyojitaḥ / ७ //
bhakāraḥ paṃcavarṇastu jalabījaḥ sanātanaḥ //
marīcinā samāyuktaḥ pūjitaḥ sarvabhogadaḥ

gakāro hemaraktābho bharadvājasamanvitaḥ //
vāyubījo viniryogaṃ kurvatāmādibhogadaḥ /// ९ //
vakāraḥ kundadhavalo vyomabījo mahābalaḥ //
ṛṣimaṃtripuraskṛtya yojito mokṣadāyakaḥ // ६.२६२.१० /१
takāro vidyudvikāraḥ somabījaṃ mahatsmṛtam //
aṃgirāvarddhamūlaṃ ca varjitaṃ karmakā mikam १/ ११ //
vākāro dhūmravarṇaśca sūryabījaṃ manojavam //
pulastyarṣisamāyuktaṃ niyuktaṃ sarvasaukhyadam /१ १२ //
sukāraścākṣaro nityaṃ japākusuma bhāsvaraḥ //
mano bījaṃ durviṣahyaṃ pulahāśritamarthidam

dekārākṣarakaṃ bījaṃ haṃsarūpaṃ ca karburam /१ /
siddhibījaṃ mahāsattvaṃ kratau kratuniyojitam

vākāro nirmalo nityaṃ yajamānastu bījabhṛt //
pracetāśriyamāśreyaṃ mokṣe mokṣapradāyakam

yakārasya mahābījaṃ piṃgavarṇaśca khecarī //
bhūcarī ca mahāsiddhiḥ sarvadā bhūvicintanam

bhṛguyantre samāśrāṃtiniyoge sarvakarmakṛt //
gāyatrīchaṃda eteṣāṃ dehanyāsakramo bhavet

oṃkāraṃ sarvadā nyasyannakāraṃ pādayordvayoḥ //
mokāraṃ guhyadeśe tu bhakāraṃ nābhipaṃkaje

gakāraṃ hṛdaye nyasya vakāraḥ kaṇṭha madhyagaḥ //
tekāraṃ dakṣiṇe haste vākāro vāmahastagaḥ

sukāraṃ mukhajihvāyāṃ dekāraḥ karṇayordvayoḥ //
vākāraścakṣuṣordvandve yakāraṃ mastake nyaset

liṃgamudrā yonimudrā dhenumudrā tathā trayam //
sakalaṃ kṛtametaddhi maṃtrarūpe bijākṣaram

yojayetpratyahaṃ devi na sa pāpaiḥ pralipyate //
etaddvādaśaliṃgāraṃ kūrmasthaṃ dvādaśākṣaram

śālagrāmaśilāścaiva dvādaśaiva hi pūjitāḥ //
tābhiḥ sahākarairebhiḥ pratyakṣaiḥ saha saṃsadi

yathāvarṇamanudhyānairmunibījasamanvitaiḥ //
viniyogena sahitaiśchandobhiḥ samalaṃkṛtaiḥ

dhyānaijapaiḥ pūjitaiśca bhaktānāṃ munisattama //
mokṣo bhavati bandhebhyaḥ karmajebhyo na saṃśayaḥ

ayaṃ hi dhyānakarmākhyo yogo duṣprāpya eva hi //
dhyānayogaṃ punarvacmi śṛṇuṣvaikāgramānasā

dhyānayogena pāpānāṃ kṣayo bhavati nānyathā //
japadhyānamayo yogaḥ karmayogo na saṃśayaḥ

śabdabrahmasamudbhūto vedena dvādaśākṣaraḥ //
dhyānena sarvamāpnoti dhyānenāpnoti śuddhatām

dhyānena paramaṃ brahma mūrttau yogastu dhyānajaḥ //
sāvalambo dhyānayogo yannārāyaṇadarśanam

dvitīyo nikhilālambo jñānayogena kīrtitaḥ //
arūpamaprameyaṃ yatsarvakāyaṃ mahaḥ sadā

taḍitkoṭisamaprakhyaṃ sadoditamakhaṃḍitam //
niṣkalaṃ sakalaṃ vāpi niraṃjanamayaṃ viyat

tatsvarūpaṃ bhogarūpaṃ turyātītamanopamam //
vibhrāṃtakaraṇaṃ mūrtaṃ prakṛtisthaṃ ca śāśvatam

dṛśyādṛśyamajaṃ caiva vairājaṃ satatojjvalam //
bahulaṃ sarvajaṃ dharmyaṃ nirvikalpamanīśvaram

agotraṃ varaṇaṃ vāpi brahmāṃḍaśatakāraṇam //
nirīhaṃ nirmamaṃ buddhiśūnyarūpaṃ ca nirmalam

tadīśarūpaṃ nirdehaṃ nirdvaṃdvaṃ sākṣimātrakam //
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ dhyātṛdhyeyavivarjitam //
nopameyamagādhaṃ tvaṃ svīkuruṣva svatejasā

// pārvatyuvāca // //
tatkathaṃ prāpyate samyagjñānaṃ yogisvarūpiṇam//
nārāyaṇamamūrtaṃ ca sthānaṃ tasya vada prabho

// īśvara uvāca // //
śiraḥ pradhānaṃ gātreṣu śirasā dhāryate mahān//

śirasā pūjito devaḥ pūjitaṃ sakalaṃ jagat //
śirasā dhāryate yogaḥ śirasā dhriyate balam

śirasā dhriyate tejo jīvitaṃ śirasi sthitam //
sūryaḥ śiro hyamūrttasya mūrtasyāpi tathaiva ca

urastu pṛthivīlokaḥ pādaścaiva rasātalam //
ayaṃ brahmāṃḍarūpe ca mūrttāmūrttasvarūpataḥ

viṣṇureva brahmarūpo jñānayogāśrayaḥ svayam //
sṛjate sarvabhūtāni pālayatyapi sarvaśaḥ

vināśayati sarvaṃ hi sarvadevamayo hyayam //
sarvamāseṣvādhipatyaṃ yasya viṣṇoḥ sanātanam

tasmātsarveṣu māseṣu sarveṣu divaseṣvapi //
sarveṣu yāmakāleṣu saṃsmaranmucyate harim

cāturmāsye viśeṣeṇa dhyānamātrātpramucyate //
amūrttasevanaṃ gaṃgātīrthadhyānādvaraṃ param

sarvadānottaraṃ caiva cāturmāsye na saṃśayaḥ //
sarvamāsakṛtaṃ pāpaṃ cāturmāsye śubhāśubham

akṣayyaṃ tadbhaveddevi nātra kāryā vicāraṇā //
tasmātsarvaprayatnena jñānayogo bahūttamaḥ //

sevito viṣṇurūpeṇa brahmamokṣapradāyakaḥ //
śṛṇuṣvāvahitā bhūtvā mūrttāmūrte sthitiṃ śubhe

na kathyeyaṃ yasya kasya sutasyāpya parasya ca //
adāṃtāyātha duṣṭāya calacittāya dāṃbhike

svavākcyutāya niṃdyāya na vācyā yogajā kathā //
nityabhaktāya dāṃtāya śamādi guṇine tathā

/
viṣṇubhaktāya dātavyā śūdrāyāpi dvijanmane //
abhaktāyāpyaśucaye brahmasthānaṃ na kathyate

madbhaktyā yogasiddhiṃ tvaṃ gṛhāṇāśu tapodhane //
abhūtaṃ jñānagamyaṃ taṃ viddhi nārāyaṇaṃ param

nādarūpeṇa śirasi tiṣṭhaṃtaṃ sarvadehinām //
sa eva jīvaśirasi varttate sūryabiṃbavat

sadoditaḥ sūkṣmarūpo mūrtto mūrtyā praṇīyate //
abhyāsena sadā devi prāpyate paramātmakaḥ

śarīre sakalā devā yogino nivasaṃti hi //
karṇe tu dakṣiṇe nadyo nivasaṃti tathā'parāḥ

hṛdaye ceśvaraḥ śaṃbhurnābhau brahmā sanātanaḥ //
pṛthvī pādatalāgre jalaṃ sarvagataṃ tathā

tejo vāyustathā''kāśaṃ vidyate bhālamadhyataḥ//
haste ca paṃca tīrthāni dakṣiṇe nātra saṃśayaḥ

sūryo yaddakṣiṇaṃ netraṃ candro vāmamudāhṛtam //
bhaumaścaiva budhaścaiva nāsike dve udāhṛte

guruśca dakṣiṇe karṇe vāmakarṇe tathā bhṛguḥ //
mukhe śanaiścaraḥ prokto gude rāhuḥ prakīrtitaḥ

keturiṃdriyagaḥ prokto grahāḥ sarve śarīragāḥ //
yogino dehamāsādya bhuvanāni caturdaśa

pravarttaṃte sadā devi tasmādyogaṃ sadābhyaset //
cāturmāsye viśeṣeṇa yogī pāpaṃ nikṛntati

muhūrttamapi yo yogī mastake dhārayenmanaḥ //
karṇai pidhāya pāpebhyo mucyate'sau na saṃśayaḥ

aṃtaraṃ naiva paśyāmi viṣṇoryogaparasya vā //
eko'pi yogī yadgehe grāsamātraṃ bhunakti ca

kulāni trīṇi so'vaśyaṃ tārayedātmanā saha //
yadi vipro bhavedyogī so'vaśyaṃ darśanādapi

sarveṣāṃ prāṇināṃ devi pāparāśi niṣūdakaḥ //
sakriyo brahmanirataḥ sacchūdro yogabhāgyadi

bhavetsadgurubhakto vā so'pyamūrttaphalaṃ labhet //
yo yogī niyatāhāraḥ parabrahma samādhimān

cāturmāsye viśeṣeṇa harau sa layabhāgbhavet //
yathā siddhakarasparśāllohaṃ bhavati kāṃcanam

tathā mūrttaṃ hariprītyā manuṣyo layamāvrajet //
yathā mārgajalaṃ gaṃgāpatitaṃ tridaśairapi

sevitaṃ sarvaphaladaṃ tathā yogī vimuktidaḥ //
yathā gomayamātreṇa vahnirdīpyati sarvadā

devatānāṃ mukhaṃ taddhi kīrtyate yājñikaiḥ sadā //
evaṃ yogī sadā'bhyāsājjāyate mokṣabhājanam

yogo'yaṃ sevyate devi jñānāsiddhipradaḥ sadā //
sanakādibhirācāryairmumukṣubhiradhīśvaraiḥ

prathamaṃ jñānasaṃpattirjāyate yogināṃ sadā //
teṣāṃ gṛhītamātrastu yogī bhavati pārvati

tatastu siddhayastasya tvaṇimādyāḥ purogatāḥ //
bhavanti tatrāpi mano na dadyādyogināṃ varaḥ

sarvadānakratubhavaṃ puṇyaṃ bhavati yogataḥ //
yogātsakalakāmāptirna yogādbhuvi prāpyate

yogānna hṛdayagraṃthirna yogānmamatā ripuḥ //
na yogasiddhasya mano harttuṃ kenāpi śakyate

sa eva vimalo yogī yaccittaṃ śirasi sthitam //
sthirībhūtavyathaṃ nityaṃ daśamadvārasaṃpuṭe

kaṇauṃ pidhāya martyasya nādarūpaṃ vicinvataḥ //
tadeva praṇavasyāgraṃ tadeva brahma śāśvatam

tadevānaṃtarūpākhyaṃ tadevāmṛtamuttamam //
ghrāṇavāyau praghoṣo'yaṃ jaṭharāgnermahatpadam

paṃcabhūtaṃ nivāsaṃ yajjñānarūpamidaṃ padam //
padaṃ prāpya vimuktiḥ syājjanmasaṃsārabaṃdhanāt

yadāptirdulabhā loke yogasiddhipradāyikā

evaṃ brahmamayaṃ vibhāti sakalaṃ viśvaṃ caraṃ sthāvaraṃ vijñānākhyamidaṃ padaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ svayaṃ vyāpakaḥ //
jñātvā taṃ śirasi sthitaṃ bahuvaraṃ yogeśvarāṇāṃ paraṃ prāṇī muṃcati sarpavajjagatijāṃ nirmokamāyākṛtim

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāharasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye jñānayogakathanaṃ nāma dviṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ