સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.262

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
ધ્યાનયોગમહં પ્રાપ્ય જ્ઞાનયોગમવાપ્નુયામ્ ॥
તથા કુરુષ્વ દેવેશ યથાહમમરી ભવ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ।૧
પ્રત્યુક્તોઽયં મંત્રરાજો દ્વાદશાક્ષરસંજ્ઞિતઃ ॥
જપ્તવ્યઃ સુકુમારાંગિ વેદસારઃ સનાતનઃ

પ્રણવઃ સર્વવેદાદ્યઃ સર્વબ્રહ્માંડયાજકઃ ॥
પ્રથમઃ સર્વકાર્યેષુ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ

સિતવર્ણો મધુચ્છંદા ઋષિર્બ્રહ્મા તુ દેવતા ॥
પરમાત્મા તુ ગાયત્રી નિયોગઃ સર્વકર્મસુ

એતદ્બ્રહ્મમયં બીજં વિશ્વમત્ર સમન્વિતમ્ ૧।
વેદવેદાંગ તત્ત્વાખ્યં સદસદૂપમવ્યયમ્

નકારઃ પીતવર્ણસ્તુ જલબીજઃ સનાતનઃ ॥
બીજં પૃથ્વી મનશ્છન્દો વિષહા વિનિયોગતઃ

મોકારઃ પૃથિવી બીજો વિશ્વામિત્રસમન્વિતઃ ॥
રક્તવર્ણો મહાતેજા ધનદો વિનિયોજિતઃ । ૭ ॥
ભકારઃ પંચવર્ણસ્તુ જલબીજઃ સનાતનઃ ॥
મરીચિના સમાયુક્તઃ પૂજિતઃ સર્વભોગદઃ

ગકારો હેમરક્તાભો ભરદ્વાજસમન્વિતઃ ॥
વાયુબીજો વિનિર્યોગં કુર્વતામાદિભોગદઃ ॥। ૯ ॥
વકારઃ કુન્દધવલો વ્યોમબીજો મહાબલઃ ॥
ઋષિમંત્રિપુરસ્કૃત્ય યોજિતો મોક્ષદાયકઃ ॥ ૬.૨૬૨.૧૦ ।૧
તકારો વિદ્યુદ્વિકારઃ સોમબીજં મહત્સ્મૃતમ્ ॥
અંગિરાવર્દ્ધમૂલં ચ વર્જિતં કર્મકા મિકમ્ ૧। ૧૧ ॥
વાકારો ધૂમ્રવર્ણશ્ચ સૂર્યબીજં મનોજવમ્ ॥
પુલસ્ત્યર્ષિસમાયુક્તં નિયુક્તં સર્વસૌખ્યદમ્ ।૧ ૧૨ ॥
સુકારશ્ચાક્ષરો નિત્યં જપાકુસુમ ભાસ્વરઃ ॥
મનો બીજં દુર્વિષહ્યં પુલહાશ્રિતમર્થિદમ્

દેકારાક્ષરકં બીજં હંસરૂપં ચ કર્બુરમ્ ।૧ ।
સિદ્ધિબીજં મહાસત્ત્વં ક્રતૌ ક્રતુનિયોજિતમ્

વાકારો નિર્મલો નિત્યં યજમાનસ્તુ બીજભૃત્ ॥
પ્રચેતાશ્રિયમાશ્રેયં મોક્ષે મોક્ષપ્રદાયકમ્

યકારસ્ય મહાબીજં પિંગવર્ણશ્ચ ખેચરી ॥
ભૂચરી ચ મહાસિદ્ધિઃ સર્વદા ભૂવિચિન્તનમ્

ભૃગુયન્ત્રે સમાશ્રાંતિનિયોગે સર્વકર્મકૃત્ ॥
ગાયત્રીછંદ એતેષાં દેહન્યાસક્રમો ભવેત્

ઓંકારં સર્વદા ન્યસ્યન્નકારં પાદયોર્દ્વયોઃ ॥
મોકારં ગુહ્યદેશે તુ ભકારં નાભિપંકજે

ગકારં હૃદયે ન્યસ્ય વકારઃ કણ્ઠ મધ્યગઃ ॥
તેકારં દક્ષિણે હસ્તે વાકારો વામહસ્તગઃ

સુકારં મુખજિહ્વાયાં દેકારઃ કર્ણયોર્દ્વયોઃ ॥
વાકારશ્ચક્ષુષોર્દ્વન્દ્વે યકારં મસ્તકે ન્યસેત્

લિંગમુદ્રા યોનિમુદ્રા ધેનુમુદ્રા તથા ત્રયમ્ ॥
સકલં કૃતમેતદ્ધિ મંત્રરૂપે બિજાક્ષરમ્

યોજયેત્પ્રત્યહં દેવિ ન સ પાપૈઃ પ્રલિપ્યતે ॥
એતદ્દ્વાદશલિંગારં કૂર્મસ્થં દ્વાદશાક્ષરમ્

શાલગ્રામશિલાશ્ચૈવ દ્વાદશૈવ હિ પૂજિતાઃ ॥
તાભિઃ સહાકરૈરેભિઃ પ્રત્યક્ષૈઃ સહ સંસદિ

યથાવર્ણમનુધ્યાનૈર્મુનિબીજસમન્વિતૈઃ ॥
વિનિયોગેન સહિતૈશ્છન્દોભિઃ સમલંકૃતૈઃ

ધ્યાનૈજપૈઃ પૂજિતૈશ્ચ ભક્તાનાં મુનિસત્તમ ॥
મોક્ષો ભવતિ બન્ધેભ્યઃ કર્મજેભ્યો ન સંશયઃ

અયં હિ ધ્યાનકર્માખ્યો યોગો દુષ્પ્રાપ્ય એવ હિ ॥
ધ્યાનયોગં પુનર્વચ્મિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા

ધ્યાનયોગેન પાપાનાં ક્ષયો ભવતિ નાન્યથા ॥
જપધ્યાનમયો યોગઃ કર્મયોગો ન સંશયઃ

શબ્દબ્રહ્મસમુદ્ભૂતો વેદેન દ્વાદશાક્ષરઃ ॥
ધ્યાનેન સર્વમાપ્નોતિ ધ્યાનેનાપ્નોતિ શુદ્ધતામ્

ધ્યાનેન પરમં બ્રહ્મ મૂર્ત્તૌ યોગસ્તુ ધ્યાનજઃ ॥
સાવલમ્બો ધ્યાનયોગો યન્નારાયણદર્શનમ્

દ્વિતીયો નિખિલાલમ્બો જ્ઞાનયોગેન કીર્તિતઃ ॥
અરૂપમપ્રમેયં યત્સર્વકાયં મહઃ સદા

તડિત્કોટિસમપ્રખ્યં સદોદિતમખંડિતમ્ ॥
નિષ્કલં સકલં વાપિ નિરંજનમયં વિયત્

તત્સ્વરૂપં ભોગરૂપં તુર્યાતીતમનોપમમ્ ॥
વિભ્રાંતકરણં મૂર્તં પ્રકૃતિસ્થં ચ શાશ્વતમ્

દૃશ્યાદૃશ્યમજં ચૈવ વૈરાજં સતતોજ્જ્વલમ્ ॥
બહુલં સર્વજં ધર્મ્યં નિર્વિકલ્પમનીશ્વરમ્

અગોત્રં વરણં વાપિ બ્રહ્માંડશતકારણમ્ ॥
નિરીહં નિર્મમં બુદ્ધિશૂન્યરૂપં ચ નિર્મલમ્

તદીશરૂપં નિર્દેહં નિર્દ્વંદ્વં સાક્ષિમાત્રકમ્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ધ્યાતૃધ્યેયવિવર્જિતમ્ ॥
નોપમેયમગાધં ત્વં સ્વીકુરુષ્વ સ્વતેજસા

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
તત્કથં પ્રાપ્યતે સમ્યગ્જ્ઞાનં યોગિસ્વરૂપિણમ્॥
નારાયણમમૂર્તં ચ સ્થાનં તસ્ય વદ પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શિરઃ પ્રધાનં ગાત્રેષુ શિરસા ધાર્યતે મહાન્॥

શિરસા પૂજિતો દેવઃ પૂજિતં સકલં જગત્ ॥
શિરસા ધાર્યતે યોગઃ શિરસા ધ્રિયતે બલમ્

શિરસા ધ્રિયતે તેજો જીવિતં શિરસિ સ્થિતમ્ ॥
સૂર્યઃ શિરો હ્યમૂર્ત્તસ્ય મૂર્તસ્યાપિ તથૈવ ચ

ઉરસ્તુ પૃથિવીલોકઃ પાદશ્ચૈવ રસાતલમ્ ॥
અયં બ્રહ્માંડરૂપે ચ મૂર્ત્તામૂર્ત્તસ્વરૂપતઃ

વિષ્ણુરેવ બ્રહ્મરૂપો જ્ઞાનયોગાશ્રયઃ સ્વયમ્ ॥
સૃજતે સર્વભૂતાનિ પાલયત્યપિ સર્વશઃ

વિનાશયતિ સર્વં હિ સર્વદેવમયો હ્યયમ્ ॥
સર્વમાસેષ્વાધિપત્યં યસ્ય વિષ્ણોઃ સનાતનમ્

તસ્માત્સર્વેષુ માસેષુ સર્વેષુ દિવસેષ્વપિ ॥
સર્વેષુ યામકાલેષુ સંસ્મરન્મુચ્યતે હરિમ્

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ ધ્યાનમાત્રાત્પ્રમુચ્યતે ॥
અમૂર્ત્તસેવનં ગંગાતીર્થધ્યાનાદ્વરં પરમ્

સર્વદાનોત્તરં ચૈવ ચાતુર્માસ્યે ન સંશયઃ ॥
સર્વમાસકૃતં પાપં ચાતુર્માસ્યે શુભાશુભમ્

અક્ષય્યં તદ્ભવેદ્દેવિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જ્ઞાનયોગો બહૂત્તમઃ ॥

સેવિતો વિષ્ણુરૂપેણ બ્રહ્મમોક્ષપ્રદાયકઃ ॥
શૃણુષ્વાવહિતા ભૂત્વા મૂર્ત્તામૂર્તે સ્થિતિં શુભે

ન કથ્યેયં યસ્ય કસ્ય સુતસ્યાપ્ય પરસ્ય ચ ॥
અદાંતાયાથ દુષ્ટાય ચલચિત્તાય દાંભિકે

સ્વવાક્ચ્યુતાય નિંદ્યાય ન વાચ્યા યોગજા કથા ॥
નિત્યભક્તાય દાંતાય શમાદિ ગુણિને તથા

।
વિષ્ણુભક્તાય દાતવ્યા શૂદ્રાયાપિ દ્વિજન્મને ॥
અભક્તાયાપ્યશુચયે બ્રહ્મસ્થાનં ન કથ્યતે

મદ્ભક્ત્યા યોગસિદ્ધિં ત્વં ગૃહાણાશુ તપોધને ॥
અભૂતં જ્ઞાનગમ્યં તં વિદ્ધિ નારાયણં પરમ્

નાદરૂપેણ શિરસિ તિષ્ઠંતં સર્વદેહિનામ્ ॥
સ એવ જીવશિરસિ વર્ત્તતે સૂર્યબિંબવત્

સદોદિતઃ સૂક્ષ્મરૂપો મૂર્ત્તો મૂર્ત્યા પ્રણીયતે ॥
અભ્યાસેન સદા દેવિ પ્રાપ્યતે પરમાત્મકઃ

શરીરે સકલા દેવા યોગિનો નિવસંતિ હિ ॥
કર્ણે તુ દક્ષિણે નદ્યો નિવસંતિ તથાઽપરાઃ

હૃદયે ચેશ્વરઃ શંભુર્નાભૌ બ્રહ્મા સનાતનઃ ॥
પૃથ્વી પાદતલાગ્રે જલં સર્વગતં તથા

તેજો વાયુસ્તથાઽઽકાશં વિદ્યતે ભાલમધ્યતઃ॥
હસ્તે ચ પંચ તીર્થાનિ દક્ષિણે નાત્ર સંશયઃ

સૂર્યો યદ્દક્ષિણં નેત્રં ચન્દ્રો વામમુદાહૃતમ્ ॥
ભૌમશ્ચૈવ બુધશ્ચૈવ નાસિકે દ્વે ઉદાહૃતે

ગુરુશ્ચ દક્ષિણે કર્ણે વામકર્ણે તથા ભૃગુઃ ॥
મુખે શનૈશ્ચરઃ પ્રોક્તો ગુદે રાહુઃ પ્રકીર્તિતઃ

કેતુરિંદ્રિયગઃ પ્રોક્તો ગ્રહાઃ સર્વે શરીરગાઃ ॥
યોગિનો દેહમાસાદ્ય ભુવનાનિ ચતુર્દશ

પ્રવર્ત્તંતે સદા દેવિ તસ્માદ્યોગં સદાભ્યસેત્ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ યોગી પાપં નિકૃન્તતિ

મુહૂર્ત્તમપિ યો યોગી મસ્તકે ધારયેન્મનઃ ॥
કર્ણૈ પિધાય પાપેભ્યો મુચ્યતેઽસૌ ન સંશયઃ

અંતરં નૈવ પશ્યામિ વિષ્ણોર્યોગપરસ્ય વા ॥
એકોઽપિ યોગી યદ્ગેહે ગ્રાસમાત્રં ભુનક્તિ ચ

કુલાનિ ત્રીણિ સોઽવશ્યં તારયેદાત્મના સહ ॥
યદિ વિપ્રો ભવેદ્યોગી સોઽવશ્યં દર્શનાદપિ

સર્વેષાં પ્રાણિનાં દેવિ પાપરાશિ નિષૂદકઃ ॥
સક્રિયો બ્રહ્મનિરતઃ સચ્છૂદ્રો યોગભાગ્યદિ

ભવેત્સદ્ગુરુભક્તો વા સોઽપ્યમૂર્ત્તફલં લભેત્ ॥
યો યોગી નિયતાહારઃ પરબ્રહ્મ સમાધિમાન્

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ હરૌ સ લયભાગ્ભવેત્ ॥
યથા સિદ્ધકરસ્પર્શાલ્લોહં ભવતિ કાંચનમ્

તથા મૂર્ત્તં હરિપ્રીત્યા મનુષ્યો લયમાવ્રજેત્ ॥
યથા માર્ગજલં ગંગાપતિતં ત્રિદશૈરપિ

સેવિતં સર્વફલદં તથા યોગી વિમુક્તિદઃ ॥
યથા ગોમયમાત્રેણ વહ્નિર્દીપ્યતિ સર્વદા

દેવતાનાં મુખં તદ્ધિ કીર્ત્યતે યાજ્ઞિકૈઃ સદા ॥
એવં યોગી સદાઽભ્યાસાજ્જાયતે મોક્ષભાજનમ્

યોગોઽયં સેવ્યતે દેવિ જ્ઞાનાસિદ્ધિપ્રદઃ સદા ॥
સનકાદિભિરાચાર્યૈર્મુમુક્ષુભિરધીશ્વરૈઃ

પ્રથમં જ્ઞાનસંપત્તિર્જાયતે યોગિનાં સદા ॥
તેષાં ગૃહીતમાત્રસ્તુ યોગી ભવતિ પાર્વતિ

તતસ્તુ સિદ્ધયસ્તસ્ય ત્વણિમાદ્યાઃ પુરોગતાઃ ॥
ભવન્તિ તત્રાપિ મનો ન દદ્યાદ્યોગિનાં વરઃ

સર્વદાનક્રતુભવં પુણ્યં ભવતિ યોગતઃ ॥
યોગાત્સકલકામાપ્તિર્ન યોગાદ્ભુવિ પ્રાપ્યતે

યોગાન્ન હૃદયગ્રંથિર્ન યોગાન્મમતા રિપુઃ ॥
ન યોગસિદ્ધસ્ય મનો હર્ત્તું કેનાપિ શક્યતે

સ એવ વિમલો યોગી યચ્ચિત્તં શિરસિ સ્થિતમ્ ॥
સ્થિરીભૂતવ્યથં નિત્યં દશમદ્વારસંપુટે

કણૌં પિધાય મર્ત્યસ્ય નાદરૂપં વિચિન્વતઃ ॥
તદેવ પ્રણવસ્યાગ્રં તદેવ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

તદેવાનંતરૂપાખ્યં તદેવામૃતમુત્તમમ્ ॥
ઘ્રાણવાયૌ પ્રઘોષોઽયં જઠરાગ્નેર્મહત્પદમ્

પંચભૂતં નિવાસં યજ્જ્ઞાનરૂપમિદં પદમ્ ॥
પદં પ્રાપ્ય વિમુક્તિઃ સ્યાજ્જન્મસંસારબંધનાત્

યદાપ્તિર્દુલભા લોકે યોગસિદ્ધિપ્રદાયિકા

એવં બ્રહ્મમયં વિભાતિ સકલં વિશ્વં ચરં સ્થાવરં વિજ્ઞાનાખ્યમિદં પદં સ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સ્વયં વ્યાપકઃ ॥
જ્ઞાત્વા તં શિરસિ સ્થિતં બહુવરં યોગેશ્વરાણાં પરં પ્રાણી મુંચતિ સર્પવજ્જગતિજાં નિર્મોકમાયાકૃતિમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહરસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે જ્ઞાનયોગકથનં નામ દ્વિષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ