સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.26

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યત્પૂર્વાપરસીમાન્તં તન્મયા સંપ્રકીર્તિતમ્ ॥
દક્ષિણોત્તરસંભૂતં તદ્વો વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્

અસ્તિ ભૂભિતલે ખ્યાતા મધુરાખ્યા મહાપુરી ॥
નાનાવિપ્રસમાકીર્ણા યમુનાતટસંશ્રયા

તસ્યામાસીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠો ગોકર્ણ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
વેદાધ્યયનસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ

અથાપરોઽસ્તિ તન્નામા તત્ર વિપ્રો વયોઽન્વિતઃ ॥
સોઽપિ ચ બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વવિદ્યાસુ પારગઃ

કસ્યચિત્ત્વથકાલસ્ય યમઃ પ્રાહ સ્વકિંકરમ્ ॥
ઊર્ધ્વકેશં સુરક્તાક્ષં કૃષ્ણદન્તં ભયાનકમ્

અદ્ય ગચ્છ દ્રુતં દૂત મથુરાખ્યાં મહાપુરીમ્ ॥
આનયસ્વ દ્વિજશ્રેષ્ઠં તસ્યાં ગોકર્ણસંજ્ઞકમ્

તસ્યાયુષઃ ક્ષયો જાતો મધ્યાહ્નેઽદ્યતને દિને ॥
ત્યાજ્યોઽન્યોઽસ્તિ ચ તત્રૈવ ચિરાયુસ્તાદૃશો દ્વિજઃ ॥ .૭ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ દૂતો દ્રુતં ગત્વા તાં પુરીં યમશાસનાત્ ॥
વિભ્રમાદાનયામાસ ગોકર્ણં ચ ચિરાયુષમ્

તતઃ કોપપરીતાત્મા યમઃ પ્રોવાચ કિંકરમ્ ॥
દીર્ઘાયુરેષ આનીતો ધિક્પાપ કિમિદં કૃતમ્

તસ્માત્પ્રાપય તત્રૈવ યાવદસ્ય ચ બન્ધુભિઃ ॥
નો ગાત્રં દહ્યતે શોકાત્સુસમિદ્ધેન વહ્નિના

॥ ॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
નાહં તત્ર ગમિષ્યામિ દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોસ્મિ તેંઽતિકમ્॥
વાંછમાનઃ સદા મૃત્યું દારિદ્ર્યેણ કદર્થિતઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
નિમિષેણાપિ નો મર્ત્યમાનયામિ મહીતલાત્ ॥
આયુઃશેષેણ વિપ્રેન્દ્ર પૂર્ણેનાથ ત્યજામિ ન

તત એવ હિ મે નામ ધર્મરાજ ઇતિ સ્મૃતમ્॥
સમત્વાત્સર્વજંતૂનાં પક્ષપાતવિવર્જનાત્

તસ્માદ્ગચ્છ ગૃહં વિપ્ર યાવદ્ગાત્રં ન દહ્યતે ॥
બંધુભિસ્તવ શોકાર્તૈર્નાધુના તત્ર તે સ્થિતિઃ

પ્રાર્થયસ્વ મનોઽભીષ્ટં વરં બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
ન વૃથા દર્શનં મે સ્યાત્કથંચિદપિ દેહિનામ્

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
અવશ્યં યદિ ગંતવ્યં મયા દેવ ગૃહં પુનઃ ॥
તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છામિ વરશ્ચૈષ ભવેન્મમ

એતે યે નરકા રૌદ્રાઃ સેવિતાઃ પાપકર્મભિઃ ॥
દૃશ્યંતે વદ કઃ કેન કર્મણા સેવ્યતે જનૈઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
અસંખ્યા નરકા વિપ્ર યથા પ્રાણિગણાઃ ક્ષિતૌ ॥
કૃત્સ્નશઃ કથિતું શક્યા નૈવવર્ષશતૈરપિ

કીર્તયિષ્યામિ તેષાં તે પ્રાધાન્યેન દ્વિજોત્તમ ॥
એકવિંશતિસંખ્યા યે પાપિલોકકૃતે કૃતાઃ

આદ્યોઽયં રૌરવો નામ નરકો દ્વિજસત્તમ ॥
પ્રતપ્તતૈલકુંભેષુ પચ્યંતે યત્ર જંતવઃ

હા માતસ્તાત પુત્રેતિ પ્રકુર્વંતિ સુદારુણમ્॥
પરપાકરતાઃ ક્ષુદ્રાઃ પરદ્રવ્યા પહારકાઃ

દ્વિતીય એષ વિપ્રેંદ્ર મહારૌરવસંજ્ઞિતઃ ॥
કૃતઘ્નૈઃ સેવ્યતે નિત્યં તથા ચ ગુરુતલ્પગૈઃ

રોરૂયમાણૈર્દાહાર્તૈઃ પચ્યમાનૈ ર્હવિર્ભુજા ॥
ખંડશઃ ક્રિયમાણૈશ્ચ તીક્ષ્ણશસ્ત્રૈરનેકધા

તૃતીયોંઽધતમોનામ નરકઃ સુભયાવહઃ ॥
અત્ર યે પુરુષા યાંતિ તાંશ્ચ વક્ષ્યામિ સુદ્વિજ

દુષ્ટેન ચક્ષુષા દૃષ્ટાઃ પરદારા નરાધમૈઃ ॥
સુલોહાસ્યાઃ ખગાસ્તેષાં હરંત્યત્ર વિલોચને

ચતુર્થોઽયં પ્રતપ્તાખ્યો નરકઃ સંપ્રકીર્તિતઃ ॥
અત્ર તે યાતનાં ભુક્ત્વા તથા શુદ્ધા ભવંતિ ચ

યૈઃ કૃતા સતતં નિંદા ગુરુદેવતપસ્વિ નામ્॥
તેષામુત્પાટ્યતે જિહ્વા જાતાજાતાઽત્ર ભૂરિશઃ

એષોઽન્યઃ પંચમો નામ સુપ્રસિદ્ધો વિદારકઃ ॥
મિત્રદ્રોહરતાશ્ચાત્ર ચ્છિદ્યંતે કરપત્રકૈઃ

પ્રતપ્તવાલુકાપૂર્ણો ધ્માયતે યશ્ચ વહ્નિના ॥
નિકુમ્ભ ઇતિ વિખ્યાતઃ ષષ્ઠો લોકભયાવહઃ

પ્રાણાંતિકં પુરા દત્તં યૈર્દુઃખં પ્રાણિનાં નરૈઃ ॥
અપરાધં વિના તેઽત્ર પચ્યંતે વાલુકોત્કરૈઃ

બીભત્સુરિતિ વિખ્યાતઃ સપ્તમો નરકાધમઃ ॥
મૂત્રામેધ્ય સમાકીર્ણઃ સમંતાદતિગર્હિતઃ

રાજગામિ ચ પૈશુન્યં યૈઃ કૃતં સુદુરાત્મભિઃ ॥
અમેધ્યપૂર્ણવક્ત્રાસ્તે ધાર્યંતેઽત્ર નરાધમાઃ

કુત્સિતોનામ વિખ્યાતો દ્વિજાયં ચાષ્ટમોઽધમઃ ॥
શ્લેષ્મમૂત્રાભિસંપૂર્ણૈસ્તથા ગન્ધૈશ્ચ કુત્સિતૈઃ

ગુરુદેવાતિથિભ્યશ્ચ સ્વભૃત્યેભ્યો વિશેષતઃ ॥
અદત્ત્વા ભોજનં યૈસ્તુ કૃતં તેઽત્ર વ્યવસ્થિતાઃ

એષ દુર્ગમનામા ચ નવમો દ્વિજસત્તમ ॥
તીક્ષ્ણકંટકસંકીર્ણઃ સર્પવૃશ્ચિકસંકુલઃ ॥

એકસાર્થપ્રયાતાય ક્ષુત્ક્ષામાયાવસીદતે ॥
અદત્ત્વા ભોજનં યૈશ્ચ કૃતં તેઽત્ર વ્યવસ્થિતાઃ

દશમોઽયં સુવિખ્યાતો નરકો નામદુઃ સહઃ ॥
તપ્તલોહમયૈઃ સ્તંભૈઃ સમંતાત્પરિવારિતઃ

યે પાપાઃ પરદારેષુ રક્તા મિષ્ટામિષેષુ વા ॥
તપ્તલોહમયાન્સ્તંભાંસ્તેઽત્રાલિંગંતિ માનવાઃ ॥

એકાદશોઽપરશ્ચાયમાકર્ષાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
નરકો વિપ્રશાર્દૂલ તપ્તસંદંશસંકુલઃ

સ્ત્રીવિપ્રગુરુદેવાનાં વિત્તં ચાશ્નંતિ યે નરાઃ ॥
સંદંશૈરપિ કૃષ્યંતે તત્ર તપ્તૈઃ સમંતતઃ

સંદંશો દ્વાદશશ્ચાયં તથાઽભક્ષ્યપ્રભક્ષકાઃ ॥
લોહદંતમુખૈર્ગૃધૈર્ભક્ષ્યંતેઽત્ર નરાધમાઃ

એષ ત્રયોદશોનામ સુવિખ્યાતો નિયંત્રકઃ ॥
સમંતાત્કૃમિભિર્વ્યાપ્તસ્તથા ચ દૃઢબન્ધનૈઃ

ન્યાસાપહારકાઃ પાપાસ્તત્ર બદ્ધાશ્ચ બંધનૈઃ ॥
કૃમિવૃશ્ચિક કીટાદ્યૈર્ભક્ષ્યતે દ્વિજસત્તમ

તથા ચતુર્દશોનામ નરકોઽધોમુખઃ સ્થિતઃ ॥
નરકાણાં સમસ્તાનામેષ રૌદ્રતમાકૃતિઃ

અત્ર ચાધોમુખા બદ્ધા વૃક્ષશાખાવલંબિતાઃ ॥
પચ્યંતે વહ્નિનાઽધસ્તાદ્બ્રહ્મઘ્ના યે ચ માનવાઃ

યૂકામત્કુણદંશાદ્યૈઃ સંકીર્ણોઽયં દ્વિજોત્તમ ॥
નરકો ભીષણો નામ ખ્યાતઃ પઞ્ચદશો મહાન્

કૂટસાક્ષ્યરતાનાં ચ તથૈવાનૃતવાદિનામ્ ॥
અત્રાશ્રયો મયા દત્તસ્તથાન્યેષાં કુકર્મિણામ્

એષ ષોડશ ઉદ્દિષ્ટો નરકો નામ ક્ષુદ્રદઃ ॥
યુધાર્તૈર્માનવૈર્વ્યાપ્તઃ સમંતાદ્દ્વિજસત્તમ

મૃષ્ટમાંસાનિ યૈઃ પાપૈર્ભક્ષિતાનિ દ્વિજન્મભિઃ ॥
ક્ષુધાર્તાસ્તે નિજં કાયં ભક્ષયંત્યત્ર સંસ્થિતાઃ

તથા સપ્તદશશ્ચાયં ક્ષારાખ્યો નરકઃ સ્મૃતઃ ॥
સુક્ષારેણ સમાકીર્ણઃ સર્વપ્રાણિભયાવહઃ

વ્રતભંગકરા યે ચ યે ચ પાષણ્ડિનો નરાઃ ॥
તેઽત્રાગત્ય શિતૈઃ શસ્ત્રૈઃ પિષ્યંતે પાપકૃત્તમાઃ

એષ ચાષ્ટાદશો નામ કથિતશ્ચ નિદાઘકઃ ॥
જ્વલિતાંગારસંકીર્ણો દુઃસેવ્યઃ સર્વદેહિનામ્

દૂષયંતિ ચ યે શાસ્ત્રં કાવ્યં વિપ્રં ચ કન્યકામ્ ॥
અંગારાંતઃ સ્થિતાતેઽત્ર ધ્રિયંતે માનવા દ્વિજ ॥

એકોનવિંશતિશ્ચાયં પ્રખ્યાતઃ કૂટશાલ્મલિઃ ॥
સુતીક્ષ્ણકંટકાકીર્ણઃ સમંતાદ્દ્વિજસત્તમ ।આ ૫૪ ॥
નાસ્તિકા ભિન્નમર્યાદા યે ચ વિપ્રસ્ય ઘાતકાઃ ॥
તે સર્વેઽત્ર નરા નિત્યમારુહંતિ પતંતિ ચ

એષ વિંશતિમો નામ નરકો દ્વિજસત્તમ ॥
અસિપત્રવનાખ્યશ્ચ કષ્ટસેવ્યો દુરાત્મભિઃ ॥

અત્ર યાંતિ નરા વિપ્ર પરરંધ્રનિરીક્ષકાઃ ॥
કૂટકર્મરતા યે ચ શાસ્ત્રવિક્રયકારકાઃ

એકવિંશતિમા ચૈષા નામ્ના વૈતરણી નદી ॥
સર્વૈરેવ નરૈર્ગમ્યા ધર્મપાપાનુયાયિભિઃ

મૃત્યુકાલે સમુત્પન્ને ધેનું યચ્છંતિ યે નરાઃ ॥
તસ્યા લાંગૂલમાશ્રિત્ય તારયંતિ સુખેન ચ

અદત્ત્વા ગાં ચ યે મર્ત્યા મ્રિયંતે દ્વિજસત્તમ ॥
તીર્ત્વા હસ્તાદિભિર્દુર્ગા ત ઇમાં સંતરંતિ ચ

।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમ ॥
વિસ્તરેણ તવ પ્રીત્યા સ્વરૂપં નરકોદ્ભવમ્

।
તસ્માદ્ગચ્છ ગૃહં શીઘ્રં યાવદ્ગાત્રં ન દહ્યતે॥
બન્ધુભિસ્તવ શોકાર્તૈર્ગૃહીત્વા વાંછિતં ધનમ્

॥
॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ દેવ મયા સમ્યગ્ગંતવ્યં નિજમંદિરમ્ ॥
તદ્બ્રૂહિ કર્મણા યેન નરકં યાતિ નો નરઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાપરો નિત્યં દેવતાતિથિપૂજકઃ ॥
બ્રહ્મણ્યશ્ચ શરણ્યશ્ચ ન યાતિ નરકં નરઃ

પરોપકારસંયુક્તો નિત્યં જપપરાયણઃ ॥
સ્વાધ્યાયનિરતશ્ચૈવ ન યાતિ નરકં દ્વિજ

વાપીકૂપતડાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥
યઃ કરોતિ નરો નિત્યં નરકં ન સ પશ્યતિ

હેમંતે વહ્નિદો યઃ સ્યાત્તથા ગ્રીષ્મે જલપ્રદઃ ॥
વર્ષાસ્વાશ્રયદો યશ્ચ નરકં ન સ પશ્યતિ

વ્રતોપવાસસંયુક્તઃ શાંતાત્મા વિજિતેંદ્રિયઃ ॥
બ્રહ્મચારી સદા ધ્યાની નરકં યાતિ નો નરઃ

અન્નપ્રદો નરો યઃ સ્યાદ્વિશેષેણ તિલપ્રદઃ ॥
અહિંસાનિરતશ્ચૈવ નરકં ન સ પશ્યતિ

વેદાધ્યયનસંપન્નઃ શાસ્ત્રાસક્તઃ સુમૃષ્ટવાક્ ॥
ધર્માખ્યાનપરો નિત્યં નરકં ન સ પશ્યતિ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
એતન્મૂર્ખોઽપિ જાનાતિ શુભકર્મકરઃ પુમાન્ ॥
ન યાતિ નરકં સ્વર્ગે તથા પાપક્રિયારતઃ

તસ્માદશુભકર્માપિ કર્મણા યેન પાતકમ્ ॥
સ્વલ્પેનાપિ નિહન્ત્યાશુ યાતિ સ્વર્ગં નરસ્તતઃ

તન્મેબ્રૂહિ સુરશ્રેષ્ઠ વ્રતં નિયમમેવ વા ॥
તીર્થં વા જપહોમં વા સર્વલોકસુખાવહમ્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર તે સુમહદ્ગુહ્યં કીર્તયિષ્યે દ્વિજોત્તધ ॥
ગોપનીયં પ્રયત્નેન વચનાન્મમ સર્વદા

મહાપાતકયુક્તોઽપિ પુરુષો યેન કર્મણા ॥
અનુષ્ઠિતેન નો યાતિ નરકં ક્લેશકારકમ્

આનર્તવિષયે રમ્યં સર્વતીર્થમયં શુભમ્ ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં મહાપાતકનાશનમ્

તત્રૈકમપિ માસાર્ધં યો ભક્ત્યા પૂજયેદ્ધરમ્॥
સ સર્વપાપયુક્તોઽપિ શિવલોકે મહીયતે

તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગત્વા ત્વમારાધય શંકરમ્ ॥
યેન ગચ્છસિ નિર્વાણં દશભિઃ પુરુષૈઃ સહ

॥સૂત ઉવાચ॥ ॥
ઉપદેશં સમાકર્ણ્ય સ યદા પ્રસ્થિતો ગૃહમ્॥
ધર્મરાજસ્ય સંહષ્ટો મધુરાં નગરીં પ્રતિ

તાવદ્દ્વિતીયં ગો કર્ણં દૂત આદાય સંગતઃ ॥
દર્શયામાસ ધૃત્વાગ્રે ધર્મરાજસ્ય સત્વરમ્

તતઃ પ્રોવાચ તં દૂતં ધર્મરાજઃ પ્રહર્ષિતઃ ॥
ગોકર્ણં પુરતો દૃષ્ટ્વા દ્વિતીયં પ્રસ્થિતં ગૃહમ્

।
યસ્માત્કાલાત્યયં કૃત્વાઽઽનીતોઽયં બ્રાહ્મણસ્ત્વયા ॥
તસ્માદેનમપિ ક્ષિપ્રં દ્વિતીયેન સમં ત્યજ

તતસ્તૌ તત્ક્ષણાન્મુક્તૌ ગોકર્ણૌ બ્રાહ્મણૌ સમમ્ ॥
સ્વંસ્વં કલેવરં પ્રાપ્ય સહસાથ સમન્વિતૌ

તતઃ સ કથયામાસ ગોકર્ણઃ પ્રથમો દ્વિજઃ ॥
યમોપદેશસંજુષ્ટો દ્વિતીયાય સવિસ્તરમ્

તતો ગૃહં પરિત્યજ્ય ગોકર્ણૌ દ્વાવપિ સ્થિતૌ ॥
દેવતાયતનૈર્વ્યાપ્તં ક્ષેત્રં દૃષ્ટ્વાઽખિલં તતઃ

લિંગે સંસ્થાપિતે તાભ્યાં સીમાંતે દક્ષિણોત્તરે ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં સંપ્રાપ્ય તપસિ દ્રુતમ્

તતઃ શિવં સમારાધ્ય તપઃ કૃત્વા યથોચિતમ્ ॥
સશરીરૌ દિવં પ્રાપ્તૌ તત્પ્રભાવાદ્વિજોત્તમાઃ

તાભ્યાં માર્ગચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાયાં જાગરઃ કૃતઃ ॥
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા સ ગચ્છતિ શિવાલયમ્

અપુત્રો લભતે પુત્રાન્ધનાર્થી ધનમાપ્નુયાત્ ॥
નિષ્કામસ્તુ પુનર્મોક્ષં નરો યાતિ ન સંશયઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં સીમાંતં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રમાણં ચ વિસ્તરેણ ચતુર્દિશમ્

અત્રાંતરે નરા યે ચ નિવસંતિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કૃષિકર્મોદ્યતાશ્ચાપિ યાંતિ તે પરમાં ગતિમ્ ॥
કિં પુનર્નિયતાત્માનઃ શાંતા દાંતા જિતેંદ્રિયાઃ

અપિ કીટપતંગા યે પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥
તસ્મિન્ક્ષેત્રે મૃતા યાંતિ સ્વર્ગલોકં ન સંશયઃ

કિં પુનર્યે નરાસ્તત્ર કૃત્વા પ્રાયોપવેશનમ્ ॥
સંન્યસ્તાઃ શ્રદ્ધયોપેતા હૃદયસ્થે જનાર્દને

તસ્માત્સર્વ પ્રયત્નેન તત્ક્ષેત્રં સેવ્યમેવ હિ ॥
વિશેષેણ કલૌ પ્રાપ્તે યુગે પાપસમાવૃતે

પુનંતિ સ્નાનદાનાભ્યાં સર્વતીર્થાન્યસંશયમ્ ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં પુનર્વાસાત્પુનાતિ ચ

વાપીકૂપતડાગેષુ યત્રયત્ર જલં દ્વિજાઃ ॥
તત્રતત્ર નરઃ સ્નાતઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

કિં ય્રજ્ઞૈઃ કિં વૃથા દાનૈઃ ક વ્રતૈઃ કિં જપૈરપિ ॥
વરં તત્ર કૃતો વાસઃ ક્ષેત્રે સ્વર્ગમભીપ્સુભિઃ

એતત્પવિત્રમાયુષ્યં માંગલ્યં પાપનાશનમ્ ॥
હાટકેશ્વરજક્ષેત્રમાહાત્મ્યં શૃણ્વતાં સદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગોકર્ણતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ