Skanda Purana · Chapter 6.226

// bhartṛyajña uvāca // //
yataḥ sapiṃḍatā proktā pitṛpiṇḍaiḥ samaṃtataḥ //
yāvatsapiṇḍatā naiva tāvatpretaḥ sa tiṣṭhati

api dharmasamopetastapasā'pi samanvitaḥ //
etasmātkāraṇātproktā munibhistu sapiṃḍatā

yasyayasya ca yo'nyatra yoniṃ prāpnoti mānavaḥ //
tatrasthastṛptimāpnoti yaddattaṃ tasya vaṃśajaiḥ

// ānarta uvāca // //
ye dṛśyaṃte nijāḥ svapne cirātpitṛpitāmahāḥ //
prārthayaṃti nijānkāmāṃstataḥ kiṃ syānmahāmune

// bhartṛyajña uvāca // //
yeṣāṃ gatirna saṃjātā pretatve ca vyavasthitāḥ //
darśayaṃti ca te sarve svayamātmānameva hi

svavaṃśyānāṃ na cānye tu satyametanmayoditam //
yathā loke'tra saṃjātā ye ca kṛtyaiḥ śubhāśubhaiḥ

// ānarta uvāca // //
yasya no vidyate putraḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ katham //
tasya kāryaṃ bhavedatra tanme tvaṃ vaktumarhasi //

// bhartṛyajña uvāca // //
yasya no vidyate putra aurasaśca mahīpate //
caturṇāṃ svapitṝṇāṃ tu kathaṃ sa syāccaturthakaḥ

prakarṣeṇa vrajedyasmāttasmātpretaḥ prakīrtitaḥ //
putreṇa bhrātrā patnyā vā tasya kāryā sapiṃḍatā

caturtho yadi rājeṃdra jāyate na kathaṃcana //
kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān

putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ //
kāle yadi na rājeṃdra jāyate'syottarakriyā

nārāyaṇabaliḥ kāryaḥ pretatvasya vināśakaḥ //
yathānyeṣāṃ manuṣyāṇāmapamṛtyumupeyuṣām //
kāryaścaivātmahaṃtṝṇāṃ brāhmaṇānmṛtyumīyuṣām

// ānarta uvāca // //
kathaṃ mṛtyumavāpnoti puruṣo'tra mahāmate

svargaṃ vā narakaṃ vāpi karmaṇā kena gacchati //
mokṣaṃ vā'tha mahābhāga sarvaṃ me vista rādvada

// bhartṛyajña uvāca // //
dharmī pāpī tathā jñānī tisro'tra gatayaḥ smṛtāḥ //
dharmātsaṃprāpyate svargaḥ pāpānnaraka eva ca

jñānātsaṃprāpyate mokṣaḥ satyametanmayoditam //
enamarthaṃ bhaviṣyaṃ tu bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpa

yudhiṣṭhiro mahārāja dharmaputro nṛpottamaḥ //
kṛṣṇena saha rājeṃdra pitāmahamapṛcchata

// yudhiṣṭhira uvāca // //
kiyaṃto narakāḥ khyātā yamaloke pitāmaha //
kena pāpena gacchaṃti teṣu sarveṣu jaṃtavaḥ

// śrībhīṣma uvāca // //
ekaviṃśatpramāṇāḥ syurnarakā yamamaṃdire //
prāṇinasteṣu gacchaṃti nijakarmānusārataḥ

khyātau citravicitrau ca kāyasthau yamamaṃdire

citro'tha likhate dharmaṃ sarvaṃ prāṇisamudbhavam //
vicitraḥ pātakaṃ sarvaṃ paramaṃ yatnamāsthitaḥ

yamadūtāḥ sadaivāṣṭau dharmarājasamudbhavāḥ //
ye nayaṃti narānmṛtyulokātsvavaśagānsadā

karālo vikarālaśca vakranāso mahodaraḥ //
saumyaḥ śāṃtastathā naṃdaḥ suvākyaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ

eteṣāṃ ye purā proktāścatvāro raudrarūpiṇaḥ //
pāpaṃ janaṃ ca te sarve nayanti yamasādanam

catvāro ye pare proktāḥ saumyarūpavapurddharāḥ //
dharmiṇaṃ te janaṃ sarvaṃ nayaṃti yamasādanam

vimānena samārūḍhamapsarogaṇasevitam

likhitasyānurūpeṇa pāpadharmodbhavasya ca //
eteṣāṃ kiṃkarā ye ca teṣāṃ saṃkhyā na jāyate

aṣṭottaraśataṃ teṣāṃ vyādhīnāṃ parikalpitam //
sahāyārthaṃ yamenātra jvarayakṣmāṃtarasthitam

te gatvā vyādhayaḥ pūrvaṃ vaśe kurvaṃti mānavam

yamadūtāstato gatvā nābhimūlavyavasthitam//
vāyurūpaṃ samādāya janaiḥ sarvairalakṣitāḥ

gacchaṃti yamamārgeṇa dehaṃ saṃsthāpya bhūtale //
ṣaḍaśītisahasrāṇi yamamārgaḥ prakīrtitaḥ //

tatra vaitaraṇīnāma nadī pūrvaṃ pariśrutā //
srotobhyāṃ sā mahābhāga tatra saṃsthā sadaiva hi

tatra śoṇitamekasminsrotasyasyā vaha tyalam//
śastrāṇi ca sutīkṣṇāni tanmadhye bharatarṣabha

mṛtyukāle prayacchaṃti ye dhenuṃ brāhmaṇāya vai //
tasyāḥ pucchaṃ samāśritya te taraṃti ca tāṃ nṛpa

svabāhubhistathaivānye śatayojanavistṛtam//
dvitīyaṃ caiva tatsroto vaitaraṇyā vyavasthitam//
tasyāstatsalilasrāvi gamyaṃ dharmavatāṃ sadā

ye narā gopradātāro mṛtyukāle vyavasthite//
te gopucchaṃ samāśritya tāṃ taraṃti pṛthūdakām//
anye svabāhubhiḥ kṛtvā gopradānavivarjitāḥ

gopradānaṃ prakartavyaṃ tasmāccaiva viśeṣataḥ/.
mṛtyukāle'tra saṃprāpte ya icchedgatimātmanaḥ

tasyā anantaraṃ yāṃti pāpamārgeṇa pāpinaḥ//
dharmiṣṭhā dharmamārgeṇa vimānavaramāśritāḥ

vaitaraṇyāḥ paraṃ pāre paṃcayojanamāyatam//
asipatravanaṃnāma pāpalokasya duḥkhadam

tatra lohamayānyevāsipatrāṇāṃ śatāni ca//
yāni kṛntaṃti martyānāṃ śarīrāṇi samaṃtataḥ

yairhṛtaṃ paravittaṃ ca kalatraṃ ca durātmabhiḥ//
nava śrāddhāni teṣāṃ cettasmānmuktiḥ prajāyate

tasmātparataro jñeyo vikhyātaḥ kūṭaśālmaliḥ//
adhomukhāḥ pralaṃbaṃte tasminkaṃṭakasaṃkule

adhastādvahninā caiva dahyamānā divāniśam//
viśvāsaghātakā ye ca sarvadaiva sunirdayāḥ//
tasmānmuktiṃ prayāṃti sma śrāddhe hyekādaśe kṛte

yaṃtrātmakastataḥ prokto narako dāruṇākṛtiḥ//
brahmaghnāstatra pīḍyaṃte ye cā'nye pāpakarmiṇaḥ

śrāddhena dvādaśotthena tebhyo dattena pārthiva//
tasmānmuktiṃ pragacchanti yantrākhyanarakātsphuṭam

tato lohasamāḥ staṃbhā jvalamānā vyavasthitāḥ //
āliṃgaṃti ca tānsarvānparadāraratāśca ye //

māsikotthe kṛte śrāddhe tebhyo muktimavāpnuyuḥ ४७ //
lohadaṃṣṭrāstato raudrāḥ sārameyā vyavasthitāḥ //
bhakṣayaṃti ca te pāpānpṛṣṭhamāṃsā śino narān //
traipakṣike kṛte śrāddhe tebhyo muktimavāpnuyuḥ

lohacaṃcumayāḥ kākāḥ saṃsthitāstadanaṃtaram //
sarāgairlocenairyaiśca īkṣitāḥ para yoṣitaḥ

teṣāṃ netrāṇi te ghnaṃti bhūyo jātāni bhūriśaḥ /
dvimāsikaṃ ca yacchrāddhaṃ tena muktiḥ prajāyate / ६.२२६.५० //
tataḥ śālmalikūṭastu tathānye lohakaṇṭakāḥ //
teṣāṃ madhyena nīyaṃte paiśunyaniratā narāḥ //
trimāsikaṃ tu yacchrāddhaṃ tena muktiḥ prajāyate

rauravo'tha suvikhyāto dāruṇo narako mahān //
brahmaghnānāṃ samādiṣṭaḥ sa mahākleśakārakaḥ

chidyaṃte vividhaiḥ śastraistatrasthā ye muhurmuhuḥ //
caturmāsikaśrāddhena muktisteṣāṃ prajāyate

aparastu samākhyātaḥ kṣārodastu sudāruṇaḥ //
kṛtaghnānāṃ samādiṣṭaḥ sadaiva bahuvedanaḥ

adhomukhā ūrdhva pādāḥ pīḍyaṃte yatra laṃbitāḥ //
pañcamāsikadānena muktisteṣāṃ prajāyate

kumbhīpākastato jñeyo narako dāruṇākṛtiḥ //
tailena kṣipyamāṇāstu yatra daṇḍābhisaṃdhitāḥ //
dṛśyaṃte janahaṃtāro bālahaṃtāra eva ca

pataṃti narake raudre narā viśvāsaghātakāḥ//
ṣaṇmāsikapradānena mucyaṃte tatra saṃkaṭāt

sarpavṛścikasaṃyuktastathā'nyo narakaḥ śrutaḥ //
tatra ye dāṃbhikā loke te gacchanti narādhamāḥ //
saptamāsikadānena teṣāṃ muktiḥ prajāyate

tathā saṃvartakonāma narako'nyaḥ prakīrtitaḥ //
vedaviplāvakāḥ sādhuniṃdakāśca durātmakāḥ

utpāṭyate tato jihvā sandaṃśairva hnisambhavaiḥ //
svakārye ye'nṛtaṃ brūyustadgātraṃ khādyate śvabhiḥ

parārthe'pi ca ye brūyusteṣāṃ gātrāṇi kṛtsnaśaḥ //
aṣṭamāsikadānena teṣāṃ muktiḥ prajāyate

agnikūṭo mahāplāvo dāruṇo narako mahān //
tatra te yāṃti vai mūḍhāḥ kūṭasākṣyipradā narāḥ

tatrasthā yātanāṃ raudrāṃ sahaṃ te'tīva duḥkhitāḥ //
navamāsikadānaṃ ca teṣāmāhlādanaṃ param

tato lohamayaiḥ kīlaiḥ saṃcito'nyaḥ samaṃtataḥ //
tatra cāgnipradātāraḥ strīṇāṃ hantāra eva ca

tatra dhāvaṃti duḥkhārtāstāḍyamānāśca kiṃkaraiḥ //
daśamāsikajaṃ dānaṃ tatra teṣāṃ pramuktaye

tatoṃ'gāramayaiḥ puṃjairāvṛtābhūḥ samaṃtataḥ //
svāmidroharatāstatra bhrāmyaṃte sarvato diśaḥ

ekādaśodbhavaṃ dānaṃ tatra muktyai prajāyate //
saṃtaptasikatāpūrṇo narako dāruṇākṛtiḥ //

svāminaṃ cāgataṃ dṛṣṭvā palāyanaparāyaṇāḥ //
ye bhavanti narāstatra pacyaṃte te'pi duḥkhitāḥ //
teṣāṃ dvādaśamāsīyaṃ śrāddhaṃ caivopatiṣṭhati

yatkiṃciddīyate toyamannaṃ vā vatsarāṃtare //
prabhuṃjate ca tanmārge pradattaṃ nijabāndhavaiḥ

tataḥ saṃvatsarādūrdhvaṃ nijakarmasamudbhavam //
śubhāśubhaṃ prapadyaṃte dharmarājasamīpagāḥ

evaṃ paṃcadaśaitāni saṃsevya narakāṇi te //
prāpnuvaṃti tato janma martyaloke punarnarāḥ

prāpnuvaṃti videśe ca janma ye hetuvādakāḥ //
nityaṃ tarpaṇadānena teṣāṃ tṛptiḥ prajāyate

svāmidroharatā ye ca kurājye janma cāpnuyuḥ //
haṃtakārapradānena teṣāṃ tṛptiḥ prajāyate

adattvā ye naro'śnaṃti pitṛdevadvijātiṣu //
durbhikṣe janma teṣāṃ tu tena pāpena jāyate

kṣayāhe śrāddhasaṃprāptau tata stṛptiḥ prajāyate

ye prakurvaṃti dampatyorbhedaṃ vai sānurāgayoḥ //
parasparamasatyāni teṣāṃ bhāryā'satī bhavet

ekasminvacane prokte daśa brūte krudhānvitā //
virūpā bhramamāṇā ca sarvalokavigarhitā //
kanyādānaphalaisteṣāṃ tatrāsāṃ ca sukhaṃ bhavet

kanyakādānavighnaṃ hi vikrayaṃ vā karoti yaḥ //
sa kanyāḥ kevalāḥ sūte na putraṃ kevalaṃ kvacit

jāyaṃte tāśca baṃdhakyo vidhavā durbhagāstathā //
kanyādānaphala prāptyā tāsāṃ saukhyaṃ prajāyate

yairhṛtāni ca ratnāni tathā śāstrāṃtarāṇi ca //
te daridrāḥ prajāyaṃte mūkāḥ khaṃjā vicakṣuṣaḥ//
teṣāṃ śāstra pradānena iha saukhyaṃ prajāyate

ete tu narakāḥ proktā martyalokasamudbhavāḥ //
etairvijñāyate sarvaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

tīrthayātrāphalaistasya tataḥ śuddhiḥ prajāyate

// bhīṣma uvāca // //
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭosmi narādhipa //
ekaviṃśatpramāṇaṃ ca narakāṇāṃ yathā sthitam

bhūyaśca pṛccha rājeṃdra saṃdeho yo hṛdi sthitaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgara khaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe bhīṣmayudhiṣṭhirasaṃvāde tattadduritaprāpyaikaviṃśatinarakayātanātannivāraṇopāyavarṇanaṃnāma ṣaḍviṃśatyuttaradviśata tamo'dhyāyaḥ