સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.226

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
યતઃ સપિંડતા પ્રોક્તા પિતૃપિણ્ડૈઃ સમંતતઃ ॥
યાવત્સપિણ્ડતા નૈવ તાવત્પ્રેતઃ સ તિષ્ઠતિ

અપિ ધર્મસમોપેતસ્તપસાઽપિ સમન્વિતઃ ॥
એતસ્માત્કારણાત્પ્રોક્તા મુનિભિસ્તુ સપિંડતા

યસ્યયસ્ય ચ યોઽન્યત્ર યોનિં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥
તત્રસ્થસ્તૃપ્તિમાપ્નોતિ યદ્દત્તં તસ્ય વંશજૈઃ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
યે દૃશ્યંતે નિજાઃ સ્વપ્ને ચિરાત્પિતૃપિતામહાઃ ॥
પ્રાર્થયંતિ નિજાન્કામાંસ્તતઃ કિં સ્યાન્મહામુને

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
યેષાં ગતિર્ન સંજાતા પ્રેતત્વે ચ વ્યવસ્થિતાઃ ॥
દર્શયંતિ ચ તે સર્વે સ્વયમાત્માનમેવ હિ

સ્વવંશ્યાનાં ન ચાન્યે તુ સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
યથા લોકેઽત્ર સંજાતા યે ચ કૃત્યૈઃ શુભાશુભૈઃ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય નો વિદ્યતે પુત્રઃ સપિણ્ડીકરણં કથમ્ ॥
તસ્ય કાર્યં ભવેદત્ર તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય નો વિદ્યતે પુત્ર ઔરસશ્ચ મહીપતે ॥
ચતુર્ણાં સ્વપિતૄણાં તુ કથં સ સ્યાચ્ચતુર્થકઃ

પ્રકર્ષેણ વ્રજેદ્યસ્માત્તસ્માત્પ્રેતઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
પુત્રેણ ભ્રાત્રા પત્ન્યા વા તસ્ય કાર્યા સપિંડતા

ચતુર્થો યદિ રાજેંદ્ર જાયતે ન કથંચન ॥
ક્ષેત્રજાદીન્સુતાનેતાનેકાદશ યથોદિતાન્

પુત્રપ્રતિનિધીનાહુઃ ક્રિયાલોપાન્મનીષિણઃ ॥
કાલે યદિ ન રાજેંદ્ર જાયતેઽસ્યોત્તરક્રિયા

નારાયણબલિઃ કાર્યઃ પ્રેતત્વસ્ય વિનાશકઃ ॥
યથાન્યેષાં મનુષ્યાણામપમૃત્યુમુપેયુષામ્ ॥
કાર્યશ્ચૈવાત્મહંતૄણાં બ્રાહ્મણાન્મૃત્યુમીયુષામ્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કથં મૃત્યુમવાપ્નોતિ પુરુષોઽત્ર મહામતે

સ્વર્ગં વા નરકં વાપિ કર્મણા કેન ગચ્છતિ ॥
મોક્ષં વાઽથ મહાભાગ સર્વં મે વિસ્ત રાદ્વદ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મી પાપી તથા જ્ઞાની તિસ્રોઽત્ર ગતયઃ સ્મૃતાઃ ॥
ધર્માત્સંપ્રાપ્યતે સ્વર્ગઃ પાપાન્નરક એવ ચ

જ્ઞાનાત્સંપ્રાપ્યતે મોક્ષઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
એનમર્થં ભવિષ્યં તુ ભીષ્મં શાંતનવં નૃપ

યુધિષ્ઠિરો મહારાજ ધર્મપુત્રો નૃપોત્તમઃ ॥
કૃષ્ણેન સહ રાજેંદ્ર પિતામહમપૃચ્છત

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કિયંતો નરકાઃ ખ્યાતા યમલોકે પિતામહ ॥
કેન પાપેન ગચ્છંતિ તેષુ સર્વેષુ જંતવઃ

॥ શ્રીભીષ્મ ઉવાચ ॥ ॥
એકવિંશત્પ્રમાણાઃ સ્યુર્નરકા યમમંદિરે ॥
પ્રાણિનસ્તેષુ ગચ્છંતિ નિજકર્માનુસારતઃ

ખ્યાતૌ ચિત્રવિચિત્રૌ ચ કાયસ્થૌ યમમંદિરે

ચિત્રોઽથ લિખતે ધર્મં સર્વં પ્રાણિસમુદ્ભવમ્ ॥
વિચિત્રઃ પાતકં સર્વં પરમં યત્નમાસ્થિતઃ

યમદૂતાઃ સદૈવાષ્ટૌ ધર્મરાજસમુદ્ભવાઃ ॥
યે નયંતિ નરાન્મૃત્યુલોકાત્સ્વવશગાન્સદા

કરાલો વિકરાલશ્ચ વક્રનાસો મહોદરઃ ॥
સૌમ્યઃ શાંતસ્તથા નંદઃ સુવાક્યશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

એતેષાં યે પુરા પ્રોક્તાશ્ચત્વારો રૌદ્રરૂપિણઃ ॥
પાપં જનં ચ તે સર્વે નયન્તિ યમસાદનમ્

ચત્વારો યે પરે પ્રોક્તાઃ સૌમ્યરૂપવપુર્દ્ધરાઃ ॥
ધર્મિણં તે જનં સર્વં નયંતિ યમસાદનમ્

વિમાનેન સમારૂઢમપ્સરોગણસેવિતમ્

લિખિતસ્યાનુરૂપેણ પાપધર્મોદ્ભવસ્ય ચ ॥
એતેષાં કિંકરા યે ચ તેષાં સંખ્યા ન જાયતે

અષ્ટોત્તરશતં તેષાં વ્યાધીનાં પરિકલ્પિતમ્ ॥
સહાયાર્થં યમેનાત્ર જ્વરયક્ષ્માંતરસ્થિતમ્

તે ગત્વા વ્યાધયઃ પૂર્વં વશે કુર્વંતિ માનવમ્

યમદૂતાસ્તતો ગત્વા નાભિમૂલવ્યવસ્થિતમ્॥
વાયુરૂપં સમાદાય જનૈઃ સર્વૈરલક્ષિતાઃ

ગચ્છંતિ યમમાર્ગેણ દેહં સંસ્થાપ્ય ભૂતલે ॥
ષડશીતિસહસ્રાણિ યમમાર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

તત્ર વૈતરણીનામ નદી પૂર્વં પરિશ્રુતા ॥
સ્રોતોભ્યાં સા મહાભાગ તત્ર સંસ્થા સદૈવ હિ

તત્ર શોણિતમેકસ્મિન્સ્રોતસ્યસ્યા વહ ત્યલમ્॥
શસ્ત્રાણિ ચ સુતીક્ષ્ણાનિ તન્મધ્યે ભરતર્ષભ

મૃત્યુકાલે પ્રયચ્છંતિ યે ધેનું બ્રાહ્મણાય વૈ ॥
તસ્યાઃ પુચ્છં સમાશ્રિત્ય તે તરંતિ ચ તાં નૃપ

સ્વબાહુભિસ્તથૈવાન્યે શતયોજનવિસ્તૃતમ્॥
દ્વિતીયં ચૈવ તત્સ્રોતો વૈતરણ્યા વ્યવસ્થિતમ્॥
તસ્યાસ્તત્સલિલસ્રાવિ ગમ્યં ધર્મવતાં સદા

યે નરા ગોપ્રદાતારો મૃત્યુકાલે વ્યવસ્થિતે॥
તે ગોપુચ્છં સમાશ્રિત્ય તાં તરંતિ પૃથૂદકામ્॥
અન્યે સ્વબાહુભિઃ કૃત્વા ગોપ્રદાનવિવર્જિતાઃ

ગોપ્રદાનં પ્રકર્તવ્યં તસ્માચ્ચૈવ વિશેષતઃ।.
મૃત્યુકાલેઽત્ર સંપ્રાપ્તે ય ઇચ્છેદ્ગતિમાત્મનઃ

તસ્યા અનન્તરં યાંતિ પાપમાર્ગેણ પાપિનઃ॥
ધર્મિષ્ઠા ધર્મમાર્ગેણ વિમાનવરમાશ્રિતાઃ

વૈતરણ્યાઃ પરં પારે પંચયોજનમાયતમ્॥
અસિપત્રવનંનામ પાપલોકસ્ય દુઃખદમ્

તત્ર લોહમયાન્યેવાસિપત્રાણાં શતાનિ ચ॥
યાનિ કૃન્તંતિ મર્ત્યાનાં શરીરાણિ સમંતતઃ

યૈર્હૃતં પરવિત્તં ચ કલત્રં ચ દુરાત્મભિઃ॥
નવ શ્રાદ્ધાનિ તેષાં ચેત્તસ્માન્મુક્તિઃ પ્રજાયતે

તસ્માત્પરતરો જ્ઞેયો વિખ્યાતઃ કૂટશાલ્મલિઃ॥
અધોમુખાઃ પ્રલંબંતે તસ્મિન્કંટકસંકુલે

અધસ્તાદ્વહ્નિના ચૈવ દહ્યમાના દિવાનિશમ્॥
વિશ્વાસઘાતકા યે ચ સર્વદૈવ સુનિર્દયાઃ॥
તસ્માન્મુક્તિં પ્રયાંતિ સ્મ શ્રાદ્ધે હ્યેકાદશે કૃતે

યંત્રાત્મકસ્તતઃ પ્રોક્તો નરકો દારુણાકૃતિઃ॥
બ્રહ્મઘ્નાસ્તત્ર પીડ્યંતે યે ચાઽન્યે પાપકર્મિણઃ

શ્રાદ્ધેન દ્વાદશોત્થેન તેભ્યો દત્તેન પાર્થિવ॥
તસ્માન્મુક્તિં પ્રગચ્છન્તિ યન્ત્રાખ્યનરકાત્સ્ફુટમ્

તતો લોહસમાઃ સ્તંભા જ્વલમાના વ્યવસ્થિતાઃ ॥
આલિંગંતિ ચ તાન્સર્વાન્પરદારરતાશ્ચ યે ॥

માસિકોત્થે કૃતે શ્રાદ્ધે તેભ્યો મુક્તિમવાપ્નુયુઃ ૪૭ ॥
લોહદંષ્ટ્રાસ્તતો રૌદ્રાઃ સારમેયા વ્યવસ્થિતાઃ ॥
ભક્ષયંતિ ચ તે પાપાન્પૃષ્ઠમાંસા શિનો નરાન્ ॥
ત્રૈપક્ષિકે કૃતે શ્રાદ્ધે તેભ્યો મુક્તિમવાપ્નુયુઃ

લોહચંચુમયાઃ કાકાઃ સંસ્થિતાસ્તદનંતરમ્ ॥
સરાગૈર્લોચેનૈર્યૈશ્ચ ઈક્ષિતાઃ પર યોષિતઃ

તેષાં નેત્રાણિ તે ઘ્નંતિ ભૂયો જાતાનિ ભૂરિશઃ ।
દ્વિમાસિકં ચ યચ્છ્રાદ્ધં તેન મુક્તિઃ પ્રજાયતે । ૬.૨૨૬.૫૦ ॥
તતઃ શાલ્મલિકૂટસ્તુ તથાન્યે લોહકણ્ટકાઃ ॥
તેષાં મધ્યેન નીયંતે પૈશુન્યનિરતા નરાઃ ॥
ત્રિમાસિકં તુ યચ્છ્રાદ્ધં તેન મુક્તિઃ પ્રજાયતે

રૌરવોઽથ સુવિખ્યાતો દારુણો નરકો મહાન્ ॥
બ્રહ્મઘ્નાનાં સમાદિષ્ટઃ સ મહાક્લેશકારકઃ

છિદ્યંતે વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈસ્તત્રસ્થા યે મુહુર્મુહુઃ ॥
ચતુર્માસિકશ્રાદ્ધેન મુક્તિસ્તેષાં પ્રજાયતે

અપરસ્તુ સમાખ્યાતઃ ક્ષારોદસ્તુ સુદારુણઃ ॥
કૃતઘ્નાનાં સમાદિષ્ટઃ સદૈવ બહુવેદનઃ

અધોમુખા ઊર્ધ્વ પાદાઃ પીડ્યંતે યત્ર લંબિતાઃ ॥
પઞ્ચમાસિકદાનેન મુક્તિસ્તેષાં પ્રજાયતે

કુમ્ભીપાકસ્તતો જ્ઞેયો નરકો દારુણાકૃતિઃ ॥
તૈલેન ક્ષિપ્યમાણાસ્તુ યત્ર દણ્ડાભિસંધિતાઃ ॥
દૃશ્યંતે જનહંતારો બાલહંતાર એવ ચ

પતંતિ નરકે રૌદ્રે નરા વિશ્વાસઘાતકાઃ॥
ષણ્માસિકપ્રદાનેન મુચ્યંતે તત્ર સંકટાત્

સર્પવૃશ્ચિકસંયુક્તસ્તથાઽન્યો નરકઃ શ્રુતઃ ॥
તત્ર યે દાંભિકા લોકે તે ગચ્છન્તિ નરાધમાઃ ॥
સપ્તમાસિકદાનેન તેષાં મુક્તિઃ પ્રજાયતે

તથા સંવર્તકોનામ નરકોઽન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
વેદવિપ્લાવકાઃ સાધુનિંદકાશ્ચ દુરાત્મકાઃ

ઉત્પાટ્યતે તતો જિહ્વા સન્દંશૈર્વ હ્નિસમ્ભવૈઃ ॥
સ્વકાર્યે યેઽનૃતં બ્રૂયુસ્તદ્ગાત્રં ખાદ્યતે શ્વભિઃ

પરાર્થેઽપિ ચ યે બ્રૂયુસ્તેષાં ગાત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ ॥
અષ્ટમાસિકદાનેન તેષાં મુક્તિઃ પ્રજાયતે

અગ્નિકૂટો મહાપ્લાવો દારુણો નરકો મહાન્ ॥
તત્ર તે યાંતિ વૈ મૂઢાઃ કૂટસાક્ષ્યિપ્રદા નરાઃ

તત્રસ્થા યાતનાં રૌદ્રાં સહં તેઽતીવ દુઃખિતાઃ ॥
નવમાસિકદાનં ચ તેષામાહ્લાદનં પરમ્

તતો લોહમયૈઃ કીલૈઃ સંચિતોઽન્યઃ સમંતતઃ ॥
તત્ર ચાગ્નિપ્રદાતારઃ સ્ત્રીણાં હન્તાર એવ ચ

તત્ર ધાવંતિ દુઃખાર્તાસ્તાડ્યમાનાશ્ચ કિંકરૈઃ ॥
દશમાસિકજં દાનં તત્ર તેષાં પ્રમુક્તયે

તતોંઽગારમયૈઃ પુંજૈરાવૃતાભૂઃ સમંતતઃ ॥
સ્વામિદ્રોહરતાસ્તત્ર ભ્રામ્યંતે સર્વતો દિશઃ

એકાદશોદ્ભવં દાનં તત્ર મુક્ત્યૈ પ્રજાયતે ॥
સંતપ્તસિકતાપૂર્ણો નરકો દારુણાકૃતિઃ ॥

સ્વામિનં ચાગતં દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાયણાઃ ॥
યે ભવન્તિ નરાસ્તત્ર પચ્યંતે તેઽપિ દુઃખિતાઃ ॥
તેષાં દ્વાદશમાસીયં શ્રાદ્ધં ચૈવોપતિષ્ઠતિ

યત્કિંચિદ્દીયતે તોયમન્નં વા વત્સરાંતરે ॥
પ્રભુંજતે ચ તન્માર્ગે પ્રદત્તં નિજબાન્ધવૈઃ

તતઃ સંવત્સરાદૂર્ધ્વં નિજકર્મસમુદ્ભવમ્ ॥
શુભાશુભં પ્રપદ્યંતે ધર્મરાજસમીપગાઃ

એવં પંચદશૈતાનિ સંસેવ્ય નરકાણિ તે ॥
પ્રાપ્નુવંતિ તતો જન્મ મર્ત્યલોકે પુનર્નરાઃ

પ્રાપ્નુવંતિ વિદેશે ચ જન્મ યે હેતુવાદકાઃ ॥
નિત્યં તર્પણદાનેન તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

સ્વામિદ્રોહરતા યે ચ કુરાજ્યે જન્મ ચાપ્નુયુઃ ॥
હંતકારપ્રદાનેન તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

અદત્ત્વા યે નરોઽશ્નંતિ પિતૃદેવદ્વિજાતિષુ ॥
દુર્ભિક્ષે જન્મ તેષાં તુ તેન પાપેન જાયતે

ક્ષયાહે શ્રાદ્ધસંપ્રાપ્તૌ તત સ્તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

યે પ્રકુર્વંતિ દમ્પત્યોર્ભેદં વૈ સાનુરાગયોઃ ॥
પરસ્પરમસત્યાનિ તેષાં ભાર્યાઽસતી ભવેત્

એકસ્મિન્વચને પ્રોક્તે દશ બ્રૂતે ક્રુધાન્વિતા ॥
વિરૂપા ભ્રમમાણા ચ સર્વલોકવિગર્હિતા ॥
કન્યાદાનફલૈસ્તેષાં તત્રાસાં ચ સુખં ભવેત્

કન્યકાદાનવિઘ્નં હિ વિક્રયં વા કરોતિ યઃ ॥
સ કન્યાઃ કેવલાઃ સૂતે ન પુત્રં કેવલં ક્વચિત્

જાયંતે તાશ્ચ બંધક્યો વિધવા દુર્ભગાસ્તથા ॥
કન્યાદાનફલ પ્રાપ્ત્યા તાસાં સૌખ્યં પ્રજાયતે

યૈર્હૃતાનિ ચ રત્નાનિ તથા શાસ્ત્રાંતરાણિ ચ ॥
તે દરિદ્રાઃ પ્રજાયંતે મૂકાઃ ખંજા વિચક્ષુષઃ॥
તેષાં શાસ્ત્ર પ્રદાનેન ઇહ સૌખ્યં પ્રજાયતે

એતે તુ નરકાઃ પ્રોક્તા મર્ત્યલોકસમુદ્ભવાઃ ॥
એતૈર્વિજ્ઞાયતે સર્વં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્

તીર્થયાત્રાફલૈસ્તસ્ય તતઃ શુદ્ધિઃ પ્રજાયતે

॥ ભીષ્મ ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોસ્મિ નરાધિપ ॥
એકવિંશત્પ્રમાણં ચ નરકાણાં યથા સ્થિતમ્

ભૂયશ્ચ પૃચ્છ રાજેંદ્ર સંદેહો યો હૃદિ સ્થિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગર ખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે ભીષ્મયુધિષ્ઠિરસંવાદે તત્તદ્દુરિતપ્રાપ્યૈકવિંશતિનરકયાતનાતન્નિવારણોપાયવર્ણનંનામ ષડ્વિંશત્યુત્તરદ્વિશત તમોઽધ્યાયઃ