Skanda Purana · Chapter 6.220

// ānarta uvāca // //
trayodaśyāṃ kṛte śrāddhe kasmādvaṃśakṣayo bhavet //
etanme sarvamācakṣva vistarāttvaṃ mahā mune//
bhartṛyajña uvāca//
eṣā medhyatamā rājanyugādiḥ kalisaṃbhavā//
snāne dāne jape home śrāddhe jñeyā tathā'kṣayā

asyāṃ cettu gajacchāyā tithau rājanprajāyate //
tadā'kṣayaṃ maghāyoge śrāddhaṃ saṃjāyate dhruvam

yaḥ kṣīraṃ madhunā yuktaṃ tasminnahani yacchati //
pitṝnuddiśya yo māṃsaṃ dadyādvādhrīṇasaṃ ca yaḥ

vādhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī //
triḥpibaṃtviṃdriyakṣīṇaṃ śvetaṃ vṛddhamajāpatim

taṃ tu vādhrīṇasaṃ vidyātsarvayūthādhipaṃ tathā //
khaḍgamāṃsaṃ ca vā dadyāttṛptirdvādaśavārṣikī //
saṃjāyate na saṃdehasteṣāṃ vākyaṃ na me mṛṣā

āsīdrathaṃtare kalpe pūrvaṃ pārthivasattamaḥ//
sitāśvo nāma pāṃcāladeśīyaḥpitṛbhaktimān

madhunā kālaśākena khaḍgamāṃsena kevalam //
sa hi śrāddhaṃ trayodaśyāṃ kuru te pāyasena ca

somavaṃśaṃ samuddiśya śrāddhaṃ yacchati bhaktitaḥ

atha tairbāhmaṇaiḥ sarvaiḥ sa bhūyaḥ kautukānvitaiḥ //
kasyacittvatha kālasya pṛṣṭo bhuktvā yathecchayā

śrāddhādanaṃtaraṃ rājandṛṣṭvā taṃ śraddhayā'nvitam //
pādāvamarddanaparaṃ praṇipātapuraḥ saram

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
kṛtvā śrāddhaṃ mahārāja pradātavyā'tha dakṣiṇā //
brāhmaṇebhyastataḥ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ copatiṣṭhati

sā tvayā kalpitā'smākaṃ vitīrṇādyāpi no nṛpa/
kupyākupyaṃ parityajya tāṃ dehi nṛpa mā ciram

// bhartṛyajña uvāca // //
tacchrutvā ca nṛpaḥ prāha saṃprahṛṣṭena cetasā //
dhanyo'smyanugṛhīto'smi viprairadya na saṃśayaḥ

ye vāṃchaṃti mamābhīṣṭaṃ śrāddhe bhuktvā'tha paitṛke १/
tasmādbrūta mahābhāgā yuṣmabhyaṃ kiṃ dadāmyaham

vara nnāgānmadonmattānbhadrajātisamudbhavān //
kiṃ vā saptipradhānāṃśca manomārutaraṃhasaḥ

kiṃ vā sthānāni citrāṇi grāmāṇi nagarāṇi ca //
pitṝnuddiśya yatkiṃcinnādeyaṃ vidyate yataḥ

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
nāsmākaṃ vājibhiḥ kāryaṃ na ratnairna ca hastibhiḥ //
na deśairgrāmamukhyairvā nānyenāpi ca kenacit

yadarthena mahārāja pṛṣṭosmābhiryato bhavān //
tasmānno dakṣiṇāṃ dehi saṃdehaghnāṃ tapottama

yāṃ pṛcchāmo vayaṃ sarve kautūhalasamāhitāḥ

// rājovāca // //
upadeśādhikāro'sti brāhmaṇānāṃ mahātmanām //
dātuṃ naiva grahītuṃ ca nī cajātyasya vaidikāḥ

so'haṃ rājā na sarvajño yo yacchāmi dvijottamāḥ //
upadeśaṃ hi yuṣmabhyaṃ sarvajñebhyo vicakṣaṇāḥ

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
guruśiṣyasamuttho'yamupadeśo mahīpate //
prārthayāmo vayaṃ kiṃcinmā bhayaṃ tvaṃ samāviśa

vayaṃ ca praśnamekaṃ hi pṛcchāmo yadi bhūpate //
brūṣe kautukayuktānāṃ sarveṣāṃ ca dvijanmanām

tasmādvada mahābhāga yadi jānāsi tattvataḥ //
na cedguhyatamaṃ kiṃcitpṛcchāmastvāṃ kutūhalāt

// rājovāca // //
yadi vaḥ saṃśayo viprā yuṣmatpraśnamasaṃśayam //
kathayiṣyābhi cedguhyaṃ tadvaddhvaṃ gapla? jvarāḥ

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
anneṣu ca vicitreṣu lehyeṣu vividheṣu ca //
amṛteṣveṣu sarveṣu tathā peyeṣu pārthiva //

tasmādadya dine brūhi madhu yacchasi garhitam //
vartate ca yathā'bhakṣyaṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

tathā vicitra māseṣu saṃsthiteṣu narādhipa //
khaṅgamāṃsaṃ nirāsvādaṃ kasmādyacchasi kevalam

saṃti śākāni rājendra pāvanīyāni sarvaśaḥ //
suṣṭhu svādu karāṇyatra vyañjanārthaṃ mahīpate

kālaśākaṃ sakaṭukaṃ mukhā''dhijanakaṃ mahat //
kasmādyacchasi cāsmākaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ //
na śrāddhe pratiṣedhaśca prakartavyaḥ kathaṃcana

na ca tyājyaṃ samucchiṣṭaṃ tena bhuṃjāmahe tataḥ //
tadatra kāraṇenaiva guruṇā bhāvyameva hi //
yena tvaṃ yacchasi prāya etatsiddhirbhavetsthitā

tasmātkathaya naḥ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
niḥsvāditaṃ yathā dadyādīdṛkchrāddhe vigarhitam

yathā tvaṃ nṛpaśārdūla śraddhayā saṃprayacchasi

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām //
sa vailakṣyasmitaṃ prāha salajjaṃ pṛthivīpatiḥ

guhyametanmahābhāgā asmākaṃ yadi saṃsthitam //
avācyamapi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

ahamāsaṃ purā pāpo lubdhakaścānya janmani //
nihaṃtā sarvajaṃtūnāṃ tathā bhakṣayitā punaḥ

paryaṭāmi tadāraṇye dhanuṣā mṛgayārataḥ //
siṃho vyāghro gajendro vā śarabho vā dvijo ttamāḥ

madbāṇagocaraṃ prāpto na jīvatyapi karhicit //
kasyacittvatha kālasya bhramamāṇo mahītale

saṃprāpto'haṃ mahābhāgā agni veśasya sanmuneḥ //
āśrame samanuprāpto niśīthe kṣutpipāsitaḥ

tāvattatra saśiṣyāṇāṃ śrāddhakarmavidhiṃ vadan//
saṃsthito veṣṭitaḥ śiṣyaiḥ samantāddvijasattamāḥ

// agniveśa uvāca // //
ṛkṣe pitrye yadā candro haṃsaścāpi kare vrajet //
trayodaśī tu sā cchāyā vijñeyā kuñjarodbhavā

pitrye yadāsthitaścendurhaṃsaścāpi kare sthitaḥ //
tithirvaiśravaṇī yā ca sā cchāyā kuñjarasya ca

saiṃhikeyo yadā caṃdraṃ grasate parvasaṃdhiṣu //
hasticchāyā tu sā jñeyā tasyāṃ śrāddhaṃ samācaret

tasyāṃ yaḥ kurute śrāddhaṃ jalairapi prabhaktitaḥ //
yāvaddvādaśa varṣāṇi pitarastasya tarpitāḥ

vanaspatigate some yā cchāyā pūrvatomukhī //
gajacchāyā tu sā jñeyā pitṝṇāṃ dattamakṣayam

sā bhavecca na sandehaḥ puṇyadā paitṛkī tithiḥ //
tasyāṃ śrāddhaṃ prakartavyaṃ saṃbhārāḥ saṃbhṛtāśca ye

prabhāte tu na sandehaḥ pitṝṇāṃ paritṛptaye //
śākaistathaiṃgudairbilvairbadaraiścirbhaṭairapi // ४८/ //
yadannaṃ puruṣo'śnāti tadannāstasya devatāḥ //
bāḍhamityeva te procya gatāḥ svaṃsvaṃ niketanam

sarve śiṣyā mahābhāgāḥ nārāyaṇapurogamāḥ //
agniveśyo'pi suṣvāpa samāmantrya dvijottamān

tena saṃkathyamānaṃ ca rātrau tacca śrutaṃ mayā //
ahaṃ cāpi kariṣyāmi prātaḥ śrāddhamasaṃśayam

nihatya khaḍgamādāya tasya māṃsaṃ supuṣkalam //
tathā madhu samādāya kālaśākaṃ viśeṣataḥ //

svajātīyebhya ādāya tarpayiṣyāmi tānpitṝn

evaṃ niścitya manasā prasupto'haṃ dvijottamāḥ //
tataḥ prabhāte vimale prodgate ravimaṇḍale

madhujālāni bhūrīṇi gṛhītāni mayā tataḥ //
kālaśākaṃ tathā labdhaṃ svecchayā dvijasattamāḥ

tataḥ sarvaṃ samādāya śrapitaṃ tatkṣaṇānmayā //
snātvā ca nijavargāṇāṃ pitṝnuddiśya cātmanaḥ //
pradattaṃ lubdhakānāṃ ca bhaktipūrvaṃ dvijottamāḥ

evaṃ mayā purā dattaṃ pitṝ nuddiśya tānnijān //
nānyatkiṃcinmayā dattaṃ kadācitkasyacidvijāḥ

tataḥ kālena mahatā mṛtyuṃ prāpto'smyahaṃ dvijāḥ //
taddānasya prabhāvena pārthivīṃ yonimāśritaḥ

evaṃ jātismaratvaṃ ca sañjātaṃ me dvijottamāḥ //
te ca me tarpitāstena khaḍgamāṃsena mākṣikaiḥ

saṃprāptāḥ paramāṃ prītiṃ tato dvāśavārṣikīm //
etasmātkāraṇācchrāddhaṃ prakaromi dvijottamāḥ

khaḍgamāṃsena madhunā kālaśākena bhūriśaḥ //
vidhihīnaṃ dvijairhīnaṃ tiladarbhairvivarjitam

mayā tadvihitaṃ śrāddhaṃ tasyaitatphalamāgatam //
sāṃprataṃ vidhinā samyagbrāhmaṇairvedapāragaiḥ

upaviṣṭaiḥ karomyeva yacchrāddhaṃ śraddhayānvitaḥ //
darbhaistilaiḥ samopetaṃ mantravacca dvijottamāḥ

no jānāmi phalaṃ kiṃ vā sāṃprataṃ ca bhaviṣyati //
tasmādevaṃ parijñāya yūyaṃ caiva dvijottamāḥ

saṃtarpayadhvaṃ ca pitṝnnijāngajadine sthite //
chāyāyāṃ caiva jātāyāṃ kuñjarasya dvijottamāḥ

yena saṃjāyate tṛptiḥ pitṝṇāṃ dvādaśābdikī //
yuṣmākaṃ ca gatiḥ śreṣṭhā yathā jātā mamādhunā

// bhartṛyajña uvāca // //
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarve te brāhmaṇottamāḥ //
saṃtuṣṭāḥ sādhuvādāṃśca dadustasya mahīpateḥ

tataḥprabhṛti cakruste śrāddhāni dvijasattamāḥ //
trayodaśyāṃ nabhasyasya kṛṣṇāyāṃ bhaktitatparāḥ

madhunā kālaśākena khaḍgamāṃsena tarpitāḥ //
prāpnuvaṃti parāṃ siddhiṃ vimānavaramāsthitāḥ

spardhaṃte sahitā daivaiḥ pitaraśca viśeṣataḥ //
vaṃśajena pradattasya prabhāvātsurasattamāḥ

śrāddhārthaṃ saṃparijñāya mantraṃ cakruḥ parasparam //
ādityā vasavo rudrā nāsatyāvapi pārthiva

yathā na bhavati śrāddhaṃ tasminnahani bhūtale //
yatprabhāvādvayaṃ sarve mānuṣaiḥ śrāddhamāśritaiḥ //
na yāmo'bhibhavasthānaṃ tasmācchapsyāmahe ca tān // ७२ /१
adyaprabhṛti yaḥ śrāddhaṃ trayodaśyāṃ kariṣyati //
kanyāsaṃsthe sahasrāṃśau tasya syādvaṃśasaṃkṣayaḥ

iti śāpena devānāṃ nirdagdheyaṃ mahātithiḥ

tataḥprabhṛti naitasyā kriyate śrāddhamuttamam //
yaḥ pramādena kurute tasya syādvaṃśa saṃkṣayaḥ

yena bhītā na kurvaṃti cchāyāyāṃ kuñjarasya ca //
viśeṣeṇa gajacchāye tatra piṇḍo'yamāhṛtaḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe gajacchāyāmāhātmyavarṇanaṃnāma viṃśatyuttaradviśata tamo'dhyāyaḥ