સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.220

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
ત્રયોદશ્યાં કૃતે શ્રાદ્ધે કસ્માદ્વંશક્ષયો ભવેત્ ॥
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્ત્વં મહા મુને॥
ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ॥
એષા મેધ્યતમા રાજન્યુગાદિઃ કલિસંભવા॥
સ્નાને દાને જપે હોમે શ્રાદ્ધે જ્ઞેયા તથાઽક્ષયા

અસ્યાં ચેત્તુ ગજચ્છાયા તિથૌ રાજન્પ્રજાયતે ॥
તદાઽક્ષયં મઘાયોગે શ્રાદ્ધં સંજાયતે ધ્રુવમ્

યઃ ક્ષીરં મધુના યુક્તં તસ્મિન્નહનિ યચ્છતિ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય યો માંસં દદ્યાદ્વાધ્રીણસં ચ યઃ

વાધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ॥
ત્રિઃપિબંત્વિંદ્રિયક્ષીણં શ્વેતં વૃદ્ધમજાપતિમ્

તં તુ વાધ્રીણસં વિદ્યાત્સર્વયૂથાધિપં તથા ॥
ખડ્ગમાંસં ચ વા દદ્યાત્તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ॥
સંજાયતે ન સંદેહસ્તેષાં વાક્યં ન મે મૃષા

આસીદ્રથંતરે કલ્પે પૂર્વં પાર્થિવસત્તમઃ॥
સિતાશ્વો નામ પાંચાલદેશીયઃપિતૃભક્તિમાન્

મધુના કાલશાકેન ખડ્ગમાંસેન કેવલમ્ ॥
સ હિ શ્રાદ્ધં ત્રયોદશ્યાં કુરુ તે પાયસેન ચ

સોમવંશં સમુદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધં યચ્છતિ ભક્તિતઃ

અથ તૈર્બાહ્મણૈઃ સર્વૈઃ સ ભૂયઃ કૌતુકાન્વિતૈઃ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પૃષ્ટો ભુક્ત્વા યથેચ્છયા

શ્રાદ્ધાદનંતરં રાજન્દૃષ્ટ્વા તં શ્રદ્ધયાઽન્વિતમ્ ॥
પાદાવમર્દ્દનપરં પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
કૃત્વા શ્રાદ્ધં મહારાજ પ્રદાતવ્યાઽથ દક્ષિણા ॥
બ્રાહ્મણેભ્યસ્તતઃ શ્રાદ્ધં પિતૄણાં ચોપતિષ્ઠતિ

સા ત્વયા કલ્પિતાઽસ્માકં વિતીર્ણાદ્યાપિ નો નૃપ।
કુપ્યાકુપ્યં પરિત્યજ્ય તાં દેહિ નૃપ મા ચિરમ્

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા ચ નૃપઃ પ્રાહ સંપ્રહૃષ્ટેન ચેતસા ॥
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ વિપ્રૈરદ્ય ન સંશયઃ

યે વાંછંતિ મમાભીષ્ટં શ્રાદ્ધે ભુક્ત્વાઽથ પૈતૃકે ૧।
તસ્માદ્બ્રૂત મહાભાગા યુષ્મભ્યં કિં દદામ્યહમ્

વર ન્નાગાન્મદોન્મત્તાન્ભદ્રજાતિસમુદ્ભવાન્ ॥
કિં વા સપ્તિપ્રધાનાંશ્ચ મનોમારુતરંહસઃ

કિં વા સ્થાનાનિ ચિત્રાણિ ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય યત્કિંચિન્નાદેયં વિદ્યતે યતઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
નાસ્માકં વાજિભિઃ કાર્યં ન રત્નૈર્ન ચ હસ્તિભિઃ ॥
ન દેશૈર્ગ્રામમુખ્યૈર્વા નાન્યેનાપિ ચ કેનચિત્

યદર્થેન મહારાજ પૃષ્ટોસ્માભિર્યતો ભવાન્ ॥
તસ્માન્નો દક્ષિણાં દેહિ સંદેહઘ્નાં તપોત્તમ

યાં પૃચ્છામો વયં સર્વે કૌતૂહલસમાહિતાઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ઉપદેશાધિકારોઽસ્તિ બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્ ॥
દાતું નૈવ ગ્રહીતું ચ ની ચજાત્યસ્ય વૈદિકાઃ

સોઽહં રાજા ન સર્વજ્ઞો યો યચ્છામિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ઉપદેશં હિ યુષ્મભ્યં સર્વજ્ઞેભ્યો વિચક્ષણાઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ગુરુશિષ્યસમુત્થોઽયમુપદેશો મહીપતે ॥
પ્રાર્થયામો વયં કિંચિન્મા ભયં ત્વં સમાવિશ

વયં ચ પ્રશ્નમેકં હિ પૃચ્છામો યદિ ભૂપતે ॥
બ્રૂષે કૌતુકયુક્તાનાં સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્

તસ્માદ્વદ મહાભાગ યદિ જાનાસિ તત્ત્વતઃ ॥
ન ચેદ્ગુહ્યતમં કિંચિત્પૃચ્છામસ્ત્વાં કુતૂહલાત્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યદિ વઃ સંશયો વિપ્રા યુષ્મત્પ્રશ્નમસંશયમ્ ॥
કથયિષ્યાભિ ચેદ્ગુહ્યં તદ્વદ્ધ્વં ગપ્લ? જ્વરાઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
અન્નેષુ ચ વિચિત્રેષુ લેહ્યેષુ વિવિધેષુ ચ ॥
અમૃતેષ્વેષુ સર્વેષુ તથા પેયેષુ પાર્થિવ ॥

તસ્માદદ્ય દિને બ્રૂહિ મધુ યચ્છસિ ગર્હિતમ્ ॥
વર્તતે ચ યથાઽભક્ષ્યં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

તથા વિચિત્ર માસેષુ સંસ્થિતેષુ નરાધિપ ॥
ખઙ્ગમાંસં નિરાસ્વાદં કસ્માદ્યચ્છસિ કેવલમ્

સંતિ શાકાનિ રાજેન્દ્ર પાવનીયાનિ સર્વશઃ ॥
સુષ્ઠુ સ્વાદુ કરાણ્યત્ર વ્યઞ્જનાર્થં મહીપતે

કાલશાકં સકટુકં મુખાઽઽધિજનકં મહત્ ॥
કસ્માદ્યચ્છસિ ચાસ્માકં ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ॥
ન શ્રાદ્ધે પ્રતિષેધશ્ચ પ્રકર્તવ્યઃ કથંચન

ન ચ ત્યાજ્યં સમુચ્છિષ્ટં તેન ભુંજામહે તતઃ ॥
તદત્ર કારણેનૈવ ગુરુણા ભાવ્યમેવ હિ ॥
યેન ત્વં યચ્છસિ પ્રાય એતત્સિદ્ધિર્ભવેત્સ્થિતા

તસ્માત્કથય નઃ સર્વં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥
નિઃસ્વાદિતં યથા દદ્યાદીદૃક્છ્રાદ્ધે વિગર્હિતમ્

યથા ત્વં નૃપશાર્દૂલ શ્રદ્ધયા સંપ્રયચ્છસિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્ ॥
સ વૈલક્ષ્યસ્મિતં પ્રાહ સલજ્જં પૃથિવીપતિઃ

ગુહ્યમેતન્મહાભાગા અસ્માકં યદિ સંસ્થિતમ્ ॥
અવાચ્યમપિ વક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

અહમાસં પુરા પાપો લુબ્ધકશ્ચાન્ય જન્મનિ ॥
નિહંતા સર્વજંતૂનાં તથા ભક્ષયિતા પુનઃ

પર્યટામિ તદારણ્યે ધનુષા મૃગયારતઃ ॥
સિંહો વ્યાઘ્રો ગજેન્દ્રો વા શરભો વા દ્વિજો ત્તમાઃ

મદ્બાણગોચરં પ્રાપ્તો ન જીવત્યપિ કર્હિચિત્ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભ્રમમાણો મહીતલે

સંપ્રાપ્તોઽહં મહાભાગા અગ્નિ વેશસ્ય સન્મુનેઃ ॥
આશ્રમે સમનુપ્રાપ્તો નિશીથે ક્ષુત્પિપાસિતઃ

તાવત્તત્ર સશિષ્યાણાં શ્રાદ્ધકર્મવિધિં વદન્॥
સંસ્થિતો વેષ્ટિતઃ શિષ્યૈઃ સમન્તાદ્દ્વિજસત્તમાઃ

॥ અગ્નિવેશ ઉવાચ ॥ ॥
ઋક્ષે પિત્ર્યે યદા ચન્દ્રો હંસશ્ચાપિ કરે વ્રજેત્ ॥
ત્રયોદશી તુ સા ચ્છાયા વિજ્ઞેયા કુઞ્જરોદ્ભવા

પિત્ર્યે યદાસ્થિતશ્ચેન્દુર્હંસશ્ચાપિ કરે સ્થિતઃ ॥
તિથિર્વૈશ્રવણી યા ચ સા ચ્છાયા કુઞ્જરસ્ય ચ

સૈંહિકેયો યદા ચંદ્રં ગ્રસતે પર્વસંધિષુ ॥
હસ્તિચ્છાયા તુ સા જ્ઞેયા તસ્યાં શ્રાદ્ધં સમાચરેત્

તસ્યાં યઃ કુરુતે શ્રાદ્ધં જલૈરપિ પ્રભક્તિતઃ ॥
યાવદ્દ્વાદશ વર્ષાણિ પિતરસ્તસ્ય તર્પિતાઃ

વનસ્પતિગતે સોમે યા ચ્છાયા પૂર્વતોમુખી ॥
ગજચ્છાયા તુ સા જ્ઞેયા પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

સા ભવેચ્ચ ન સન્દેહઃ પુણ્યદા પૈતૃકી તિથિઃ ॥
તસ્યાં શ્રાદ્ધં પ્રકર્તવ્યં સંભારાઃ સંભૃતાશ્ચ યે

પ્રભાતે તુ ન સન્દેહઃ પિતૄણાં પરિતૃપ્તયે ॥
શાકૈસ્તથૈંગુદૈર્બિલ્વૈર્બદરૈશ્ચિર્ભટૈરપિ ॥ ૪૮। ॥
યદન્નં પુરુષોઽશ્નાતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતાઃ ॥
બાઢમિત્યેવ તે પ્રોચ્ય ગતાઃ સ્વંસ્વં નિકેતનમ્

સર્વે શિષ્યા મહાભાગાઃ નારાયણપુરોગમાઃ ॥
અગ્નિવેશ્યોઽપિ સુષ્વાપ સમામન્ત્ર્ય દ્વિજોત્તમાન્

તેન સંકથ્યમાનં ચ રાત્રૌ તચ્ચ શ્રુતં મયા ॥
અહં ચાપિ કરિષ્યામિ પ્રાતઃ શ્રાદ્ધમસંશયમ્

નિહત્ય ખડ્ગમાદાય તસ્ય માંસં સુપુષ્કલમ્ ॥
તથા મધુ સમાદાય કાલશાકં વિશેષતઃ ॥

સ્વજાતીયેભ્ય આદાય તર્પયિષ્યામિ તાન્પિતૄન્

એવં નિશ્ચિત્ય મનસા પ્રસુપ્તોઽહં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમણ્ડલે

મધુજાલાનિ ભૂરીણિ ગૃહીતાનિ મયા તતઃ ॥
કાલશાકં તથા લબ્ધં સ્વેચ્છયા દ્વિજસત્તમાઃ

તતઃ સર્વં સમાદાય શ્રપિતં તત્ક્ષણાન્મયા ॥
સ્નાત્વા ચ નિજવર્ગાણાં પિતૄનુદ્દિશ્ય ચાત્મનઃ ॥
પ્રદત્તં લુબ્ધકાનાં ચ ભક્તિપૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ

એવં મયા પુરા દત્તં પિતૄ નુદ્દિશ્ય તાન્નિજાન્ ॥
નાન્યત્કિંચિન્મયા દત્તં કદાચિત્કસ્યચિદ્વિજાઃ

તતઃ કાલેન મહતા મૃત્યું પ્રાપ્તોઽસ્મ્યહં દ્વિજાઃ ॥
તદ્દાનસ્ય પ્રભાવેન પાર્થિવીં યોનિમાશ્રિતઃ

એવં જાતિસ્મરત્વં ચ સઞ્જાતં મે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તે ચ મે તર્પિતાસ્તેન ખડ્ગમાંસેન માક્ષિકૈઃ

સંપ્રાપ્તાઃ પરમાં પ્રીતિં તતો દ્વાશવાર્ષિકીમ્ ॥
એતસ્માત્કારણાચ્છ્રાદ્ધં પ્રકરોમિ દ્વિજોત્તમાઃ

ખડ્ગમાંસેન મધુના કાલશાકેન ભૂરિશઃ ॥
વિધિહીનં દ્વિજૈર્હીનં તિલદર્ભૈર્વિવર્જિતમ્

મયા તદ્વિહિતં શ્રાદ્ધં તસ્યૈતત્ફલમાગતમ્ ॥
સાંપ્રતં વિધિના સમ્યગ્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ

ઉપવિષ્ટૈઃ કરોમ્યેવ યચ્છ્રાદ્ધં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
દર્ભૈસ્તિલૈઃ સમોપેતં મન્ત્રવચ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

નો જાનામિ ફલં કિં વા સાંપ્રતં ચ ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માદેવં પરિજ્ઞાય યૂયં ચૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

સંતર્પયધ્વં ચ પિતૄન્નિજાન્ગજદિને સ્થિતે ॥
છાયાયાં ચૈવ જાતાયાં કુઞ્જરસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

યેન સંજાયતે તૃપ્તિઃ પિતૄણાં દ્વાદશાબ્દિકી ॥
યુષ્માકં ચ ગતિઃ શ્રેષ્ઠા યથા જાતા મમાધુના

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે તે બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ॥
સંતુષ્ટાઃ સાધુવાદાંશ્ચ દદુસ્તસ્ય મહીપતેઃ

તતઃપ્રભૃતિ ચક્રુસ્તે શ્રાદ્ધાનિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ત્રયોદશ્યાં નભસ્યસ્ય કૃષ્ણાયાં ભક્તિતત્પરાઃ

મધુના કાલશાકેન ખડ્ગમાંસેન તર્પિતાઃ ॥
પ્રાપ્નુવંતિ પરાં સિદ્ધિં વિમાનવરમાસ્થિતાઃ

સ્પર્ધંતે સહિતા દૈવૈઃ પિતરશ્ચ વિશેષતઃ ॥
વંશજેન પ્રદત્તસ્ય પ્રભાવાત્સુરસત્તમાઃ

શ્રાદ્ધાર્થં સંપરિજ્ઞાય મન્ત્રં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા નાસત્યાવપિ પાર્થિવ

યથા ન ભવતિ શ્રાદ્ધં તસ્મિન્નહનિ ભૂતલે ॥
યત્પ્રભાવાદ્વયં સર્વે માનુષૈઃ શ્રાદ્ધમાશ્રિતૈઃ ॥
ન યામોઽભિભવસ્થાનં તસ્માચ્છપ્સ્યામહે ચ તાન્ ॥ ૭૨ ।૧
અદ્યપ્રભૃતિ યઃ શ્રાદ્ધં ત્રયોદશ્યાં કરિષ્યતિ ॥
કન્યાસંસ્થે સહસ્રાંશૌ તસ્ય સ્યાદ્વંશસંક્ષયઃ

ઇતિ શાપેન દેવાનાં નિર્દગ્ધેયં મહાતિથિઃ

તતઃપ્રભૃતિ નૈતસ્યા ક્રિયતે શ્રાદ્ધમુત્તમમ્ ॥
યઃ પ્રમાદેન કુરુતે તસ્ય સ્યાદ્વંશ સંક્ષયઃ

યેન ભીતા ન કુર્વંતિ ચ્છાયાયાં કુઞ્જરસ્ય ચ ॥
વિશેષેણ ગજચ્છાયે તત્ર પિણ્ડોઽયમાહૃતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે ગજચ્છાયામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ વિંશત્યુત્તરદ્વિશત તમોઽધ્યાયઃ